मोक्षोपाय · अध्याय 3.3

एवम् एतन् मनश् शुद्धं पृथ्व्यादिरहितं नभः ।
मुने ब्रह्मेति कथितं सत्यं पृथ्व्यादिवर्जितम् ॥

तद् अत्र प्राक्तनी नाम स्मृतिः कस्मान् न कारणम् ।
यथा मम तथान्यस्य भूतानां चेति मे वद ॥

पूर्वदेहो ऽस्ति यस्याद्यः पूर्वकर्मसमन्वितः ।
तस्य स्मृतिस् सम्भवति कारणं संसृतिस्थितेः ॥

ब्रह्मणः प्राक्तनं कर्म यदा किञ्चिन् न विद्यते ।
प्राक्तनी संस्मृतिस् तस्य तदोदेति कुतः कथम् ॥

तस्माद् अकारणं भाति वा स्वचित्त्वैककारणम् ।
स्वकारणाद् अनन्यात्मा स्वयम्भूस् स्वयमात्मवान् ॥

आतिवाहिक एवासौ देहो ऽस्त्य् अस्य स्वयम्भुवः ।
न त्व् आधिभौतिको राम देहो ऽजस्योपपद्यते ॥

आतिवाहिक एको ऽस्ति देहो ऽन्यस् त्व् आधिभौतिकः ।
सर्वासां भूतजातीनां ब्रह्मणो ऽस्त्य् एक एव किम् ॥

सर्वेषाम् एव देहौ द्वौ भूतानां कारणात्मनाम् ।
अजस्य कारणासत्त्वाद् एक एवातिवाहिकः ॥

सर्वासां भूतजातीनाम् एको ऽजः कारणं परम् ।
अजस्य कारणं नास्ति तेनासाव् एकदेहवान् ॥

नास्त्य् एव भौतिको देहः प्रथमस्य प्रजापतेः ।
आकाशात्मावभात्य् एष आतिवाहिकदेहवान् ॥

चित्तमात्रशरीरो ऽसौ न पृथ्व्यादिमयात्मकः ।
आद्यः प्रजापतिर् व्योमतनुः प्रतनुते प्रजाः ॥

ताश् च निर्वाणरूपिण्यो विनान्यैः कारणान्तरैः ।
यद् यतस् तत् तद् एवेति सर्वैर् एवानुभूयते ॥

निर्वाणमात्रं प्रथमं परं बोधस् तद् एव च ।
चित्तमात्रं तद् एवास्ते न याति वसुधादिताम् ॥

सर्वेषां भूतमनसां संसारव्यवहारिणां ।
प्रथमो ऽसौ प्रतिच्छन्दश् चित्तदेहस् स्वतोदयः ॥

यस्मात् पूर्वात् प्रतिच्छन्दाद् अनन्यैतत्स्वरूपिणी ।
इयं प्रविसृता सृष्टिस् स्पन्ददृष्टिर् इवानिलात् ॥

प्रतिभानाकृतेर् अस्मात् प्रतिभामात्ररूपधृत् ।
विभात्य् एवम् अयं सर्गस् सत्यानुभववत् स्थितः ॥

दृष्टान्तो ऽत्र स्वप्नपुरं स्वप्नस्त्रीसुरतं तथा ।
असद् अप्य् अर्थसम्पत्त्या सत्यानुभवभासुरम् ॥

अपृथ्व्यादिमयो भाति व्योमाकृतिर् अदेहकः ।
सदेह इव भूतेशस् स्वात्मभूः पुरुषाकृतिः ॥

स चित्सङ्कल्परूपत्वाद् उदेत्य् अप्य् अथ शाम्यति ।
स्वायत्तत्वात् स्वभावस्य नोदेति न च शाम्यति ॥

ब्रह्मा सङ्कल्परहितः पृथ्व्यादिरहिताकृतिः ।
केवलश् चित्तमात्रात्मा कारणं त्रिजगत्स्थितेः ॥

सङ्कल्प एष कचति यथा नाम स्वसम्भवः ।
व्योमात्मैष तथा भाति भवत्सङ्कल्पशैलवत् ॥

आतिवाहिकतैकान्तविस्मृत्या दृढरूढया ।
आधिभौतिकबोधेन मुधा भाति पिशाचवत् ॥

इदम्प्रथमतोद्योगसम्प्रबुद्धमहाचितेः ।
नोदेति शुद्धसंवित्त्वाद् आतिवाहिकविस्मृतिः ॥

आधिभौतिकता तेन नास्योदेति पिशाचिका ।
असत्या मृगतृष्णेव मिथ्या जाड्यभ्रमप्रदा ॥

मनोमात्रं यदा ब्रह्मा न पृथ्व्यादिमयात्मकः ।
मनोमात्रम् अतो विश्वं यद् यतस् तत् तद् एव हि ॥

अजस्य सहकारीणि कारणानि न सन्ति यत् ।
तज्जस्यापि न सन्त्य् एव तानि तस्मात् तु कानिचित् ॥

कारणात् कार्यवैचित्र्यं तेनात्रास्ति न किञ्चन ।
यादृशं कारणं शुद्धं कार्यं तादृग् इह स्थितम् ॥

कार्यकारणता त्व् अत्र न किञ्चिद् उपपद्यते ।
यादृग् एव परं ब्रह्म तादृग् एव जगत्त्रयम् ॥

मनस्ताम् इव यातेन ब्रह्मणा तन्यते जगत् ।
अनन्यद् आत्मनश् शुद्धाद् द्रवत्वम् इव वारिणा ॥

मनसा तन्यते सर्वम् असद् एवेदम् आततम् ।
यथा सङ्कल्पनगरं यथा गन्धर्वपत्तनम् ॥

आधिभौतिकता नास्ति रज्ज्वाम् इव भुजङ्गता ।
ब्रह्मादयः प्रबुद्धास् तु कथं तिष्ठन्तु तत्र ते ॥

आतिवाहिक एवास्ति न प्रबुद्धमतेः किल ।
आधिभौतिकदेहस्य चर्चैवात्र कुतः कथम् ॥

मनोनाम्नो मनुष्यस्य विविधाकारधारिणः ।
मनोराज्यं जगद् इति सत्यरूपम् इव स्थितम् ॥

मन एव विरिञ्चत्वं विद्धि सङ्कल्पनात्मकम् ।
स्ववपुस् स्फारतां नीत्वा मनसेदं प्रतन्यते ॥

विरिञ्चो मनसो रूपं विरिञ्चस्य मनो वपुः ।
पृथ्व्यादि विद्यते नात्र तेन पृथ्व्यादि कल्पितम् ॥

पद्माक्षे पद्मिनीवान्तर् मनोहृद्य् अस्ति दृश्यता ।
मनोदृश्यदृशौ भिन्ने न कदाचन किञ्चन ॥

तथा चात्र भवत्स्वप्नसङ्कल्पश् चित्तराज्यधीः ।
स्वानुभूत्यैव दृष्टान्तस् तस्माद् धृद्य् अस्ति दृश्यभूः ॥

तस्माच् चित्तविकल्पस्थः पिशाचो बालकं यथा ।
विनिहन्त्य् एवम् एषान्तर् द्रष्टारं दृश्यरूपिका ॥

यथाङ्कुरो ऽन्तर् बीजस्य संस्थितो देशकालतः ।
करोति भासुरं देहं तनोत्य् एवं हि दृश्यधीः ॥

सच् चेन् न शाम्यति कदाचन दृश्यदुःखं दृश्ये त्व् अशाम्यति न बोद्धरि केवलत्वम् ।
दृश्ये त्व् असम्भवति बोद्धरि बोद्धृभावः शाम्येत् स्थिते ऽपि हि तद् अस्य विमोक्षम् आहुः ॥