મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.3

એવમ્ એતન્ મનશ્ શુદ્ધં પૃથ્વ્યાદિરહિતં નભઃ ।
મુને બ્રહ્મેતિ કથિતં સત્યં પૃથ્વ્યાદિવર્જિતમ્ ॥

તદ્ અત્ર પ્રાક્તની નામ સ્મૃતિઃ કસ્માન્ ન કારણમ્ ।
યથા મમ તથાન્યસ્ય ભૂતાનાં ચેતિ મે વદ ॥

પૂર્વદેહો ઽસ્તિ યસ્યાદ્યઃ પૂર્વકર્મસમન્વિતઃ ।
તસ્ય સ્મૃતિસ્ સમ્ભવતિ કારણં સંસૃતિસ્થિતેઃ ॥

બ્રહ્મણઃ પ્રાક્તનં કર્મ યદા કિઞ્ચિન્ ન વિદ્યતે ।
પ્રાક્તની સંસ્મૃતિસ્ તસ્ય તદોદેતિ કુતઃ કથમ્ ॥

તસ્માદ્ અકારણં ભાતિ વા સ્વચિત્ત્વૈકકારણમ્ ।
સ્વકારણાદ્ અનન્યાત્મા સ્વયમ્ભૂસ્ સ્વયમાત્મવાન્ ॥

આતિવાહિક એવાસૌ દેહો ઽસ્ત્ય્ અસ્ય સ્વયમ્ભુવઃ ।
ન ત્વ્ આધિભૌતિકો રામ દેહો ઽજસ્યોપપદ્યતે ॥

આતિવાહિક એકો ઽસ્તિ દેહો ઽન્યસ્ ત્વ્ આધિભૌતિકઃ ।
સર્વાસાં ભૂતજાતીનાં બ્રહ્મણો ઽસ્ત્ય્ એક એવ કિમ્ ॥

સર્વેષામ્ એવ દેહૌ દ્વૌ ભૂતાનાં કારણાત્મનામ્ ।
અજસ્ય કારણાસત્ત્વાદ્ એક એવાતિવાહિકઃ ॥

સર્વાસાં ભૂતજાતીનામ્ એકો ઽજઃ કારણં પરમ્ ।
અજસ્ય કારણં નાસ્તિ તેનાસાવ્ એકદેહવાન્ ॥

નાસ્ત્ય્ એવ ભૌતિકો દેહઃ પ્રથમસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
આકાશાત્માવભાત્ય્ એષ આતિવાહિકદેહવાન્ ॥

ચિત્તમાત્રશરીરો ઽસૌ ન પૃથ્વ્યાદિમયાત્મકઃ ।
આદ્યઃ પ્રજાપતિર્ વ્યોમતનુઃ પ્રતનુતે પ્રજાઃ ॥

તાશ્ ચ નિર્વાણરૂપિણ્યો વિનાન્યૈઃ કારણાન્તરૈઃ ।
યદ્ યતસ્ તત્ તદ્ એવેતિ સર્વૈર્ એવાનુભૂયતે ॥

નિર્વાણમાત્રં પ્રથમં પરં બોધસ્ તદ્ એવ ચ ।
ચિત્તમાત્રં તદ્ એવાસ્તે ન યાતિ વસુધાદિતામ્ ॥

સર્વેષાં ભૂતમનસાં સંસારવ્યવહારિણાં ।
પ્રથમો ઽસૌ પ્રતિચ્છન્દશ્ ચિત્તદેહસ્ સ્વતોદયઃ ॥

યસ્માત્ પૂર્વાત્ પ્રતિચ્છન્દાદ્ અનન્યૈતત્સ્વરૂપિણી ।
ઇયં પ્રવિસૃતા સૃષ્ટિસ્ સ્પન્દદૃષ્ટિર્ ઇવાનિલાત્ ॥

પ્રતિભાનાકૃતેર્ અસ્માત્ પ્રતિભામાત્રરૂપધૃત્ ।
વિભાત્ય્ એવમ્ અયં સર્ગસ્ સત્યાનુભવવત્ સ્થિતઃ ॥

દૃષ્ટાન્તો ઽત્ર સ્વપ્નપુરં સ્વપ્નસ્ત્રીસુરતં તથા ।
અસદ્ અપ્ય્ અર્થસમ્પત્ત્યા સત્યાનુભવભાસુરમ્ ॥

અપૃથ્વ્યાદિમયો ભાતિ વ્યોમાકૃતિર્ અદેહકઃ ।
સદેહ ઇવ ભૂતેશસ્ સ્વાત્મભૂઃ પુરુષાકૃતિઃ ॥

સ ચિત્સઙ્કલ્પરૂપત્વાદ્ ઉદેત્ય્ અપ્ય્ અથ શામ્યતિ ।
સ્વાયત્તત્વાત્ સ્વભાવસ્ય નોદેતિ ન ચ શામ્યતિ ॥

બ્રહ્મા સઙ્કલ્પરહિતઃ પૃથ્વ્યાદિરહિતાકૃતિઃ ।
કેવલશ્ ચિત્તમાત્રાત્મા કારણં ત્રિજગત્સ્થિતેઃ ॥

સઙ્કલ્પ એષ કચતિ યથા નામ સ્વસમ્ભવઃ ।
વ્યોમાત્મૈષ તથા ભાતિ ભવત્સઙ્કલ્પશૈલવત્ ॥

આતિવાહિકતૈકાન્તવિસ્મૃત્યા દૃઢરૂઢયા ।
આધિભૌતિકબોધેન મુધા ભાતિ પિશાચવત્ ॥

ઇદમ્પ્રથમતોદ્યોગસમ્પ્રબુદ્ધમહાચિતેઃ ।
નોદેતિ શુદ્ધસંવિત્ત્વાદ્ આતિવાહિકવિસ્મૃતિઃ ॥

આધિભૌતિકતા તેન નાસ્યોદેતિ પિશાચિકા ।
અસત્યા મૃગતૃષ્ણેવ મિથ્યા જાડ્યભ્રમપ્રદા ॥

મનોમાત્રં યદા બ્રહ્મા ન પૃથ્વ્યાદિમયાત્મકઃ ।
મનોમાત્રમ્ અતો વિશ્વં યદ્ યતસ્ તત્ તદ્ એવ હિ ॥

અજસ્ય સહકારીણિ કારણાનિ ન સન્તિ યત્ ।
તજ્જસ્યાપિ ન સન્ત્ય્ એવ તાનિ તસ્માત્ તુ કાનિચિત્ ॥

કારણાત્ કાર્યવૈચિત્ર્યં તેનાત્રાસ્તિ ન કિઞ્ચન ।
યાદૃશં કારણં શુદ્ધં કાર્યં તાદૃગ્ ઇહ સ્થિતમ્ ॥

કાર્યકારણતા ત્વ્ અત્ર ન કિઞ્ચિદ્ ઉપપદ્યતે ।
યાદૃગ્ એવ પરં બ્રહ્મ તાદૃગ્ એવ જગત્ત્રયમ્ ॥

મનસ્તામ્ ઇવ યાતેન બ્રહ્મણા તન્યતે જગત્ ।
અનન્યદ્ આત્મનશ્ શુદ્ધાદ્ દ્રવત્વમ્ ઇવ વારિણા ॥

મનસા તન્યતે સર્વમ્ અસદ્ એવેદમ્ આતતમ્ ।
યથા સઙ્કલ્પનગરં યથા ગન્ધર્વપત્તનમ્ ॥

આધિભૌતિકતા નાસ્તિ રજ્જ્વામ્ ઇવ ભુજઙ્ગતા ।
બ્રહ્માદયઃ પ્રબુદ્ધાસ્ તુ કથં તિષ્ઠન્તુ તત્ર તે ॥

આતિવાહિક એવાસ્તિ ન પ્રબુદ્ધમતેઃ કિલ ।
આધિભૌતિકદેહસ્ય ચર્ચૈવાત્ર કુતઃ કથમ્ ॥

મનોનામ્નો મનુષ્યસ્ય વિવિધાકારધારિણઃ ।
મનોરાજ્યં જગદ્ ઇતિ સત્યરૂપમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

મન એવ વિરિઞ્ચત્વં વિદ્ધિ સઙ્કલ્પનાત્મકમ્ ।
સ્વવપુસ્ સ્ફારતાં નીત્વા મનસેદં પ્રતન્યતે ॥

વિરિઞ્ચો મનસો રૂપં વિરિઞ્ચસ્ય મનો વપુઃ ।
પૃથ્વ્યાદિ વિદ્યતે નાત્ર તેન પૃથ્વ્યાદિ કલ્પિતમ્ ॥

પદ્માક્ષે પદ્મિનીવાન્તર્ મનોહૃદ્ય્ અસ્તિ દૃશ્યતા ।
મનોદૃશ્યદૃશૌ ભિન્ને ન કદાચન કિઞ્ચન ॥

તથા ચાત્ર ભવત્સ્વપ્નસઙ્કલ્પશ્ ચિત્તરાજ્યધીઃ ।
સ્વાનુભૂત્યૈવ દૃષ્ટાન્તસ્ તસ્માદ્ ધૃદ્ય્ અસ્તિ દૃશ્યભૂઃ ॥

તસ્માચ્ ચિત્તવિકલ્પસ્થઃ પિશાચો બાલકં યથા ।
વિનિહન્ત્ય્ એવમ્ એષાન્તર્ દ્રષ્ટારં દૃશ્યરૂપિકા ॥

યથાઙ્કુરો ઽન્તર્ બીજસ્ય સંસ્થિતો દેશકાલતઃ ।
કરોતિ ભાસુરં દેહં તનોત્ય્ એવં હિ દૃશ્યધીઃ ॥

સચ્ ચેન્ ન શામ્યતિ કદાચન દૃશ્યદુઃખં દૃશ્યે ત્વ્ અશામ્યતિ ન બોદ્ધરિ કેવલત્વમ્ ।
દૃશ્યે ત્વ્ અસમ્ભવતિ બોદ્ધરિ બોદ્ધૃભાવઃ શામ્યેત્ સ્થિતે ઽપિ હિ તદ્ અસ્ય વિમોક્ષમ્ આહુઃ ॥