मोक्षोपाय · अध्याय 3.4

कथयत्य् एवम् उद्दामवचनं मुनिनायके ।
श्रोतुम् एकरसे जाते जने मौनवति स्थिते ॥

शान्तेषु किङ्किणीजालस्वनेषु स्पन्दनं विना ।
पञ्जरान्तरहारीतशुकेष्व् अप्य् अस्तकेलिषु ॥

सुविस्मृतविलासासु स्थितासु ललनास्व् अपि ।
चित्रभित्ताव् इव न्यस्ते समस्ते राजसद्मनि ॥

मुहूर्तशेषम् अभवद् दिवसं मधुरातपम् ।
व्यवहारो रविकरैस् सह तानवम् आययौ ॥

ववुर् उत्फुल्लकमलप्रकरोन्मदमांसलाः ।
वायवो मधुरस्पन्दं श्रवणार्थम् इवागताः ॥

श्रुतं चिन्तयितुं भानुर् इवाहोरचनाभ्रमम् ।
तत्याजैकान्तम् अगमच् छून्यम् अस्तगिरेस् तटम् ॥

उत्तस्थुर् मिहिकारम्भश्यामता वनभूमिषु ।
विज्ञानश्रवणाद् अन्तश्शीतलाश् शान्तता इव ॥

बभूवुर् अल्पसञ्चारा जना दशसु दिक्ष्व् अपि ।
सावधानतया श्रोतुम् इव सन्त्यक्तचेष्टिताः ॥

छाया दीर्घत्वम् आजग्मुर् वासिष्ठं वर्णनक्रमम् ।
इव श्रोतुम् अशेषाणां वस्तूनां दीर्घकन्धराः ॥

प्रतीहारः पुरः प्रह्वो भूत्वाह वसुधाधिपम् ।
देव स्नानद्विजार्चासु कालो ह्य् अतिगतो भृशम् ॥

ततो वसिष्ठो भगवान् संहृत्य मधुरां गिरम् ।
अद्य तावन् महाराज श्रुतम् एतावद् अस्तु वः ॥

प्रातर् अन्यद् वदिष्याम इत्य् उक्त्वा मौनवान् अभूत् ।
इत्य् आकर्ण्यैवम् अस्तूक्त्वा भूपतिर् भूतिवृद्धये ॥

पुष्पार्घ्यपाद्यसम्मानदक्षिणादानपूजया ।
सदेवर्षिमुनीन् विप्रान् पूजयाम् आस सादरम् ॥

अथोत्तस्थौ सभा सर्वा सराजमुनिमण्डला ।
कुण्डलाकीर्णरश्म्योघपरिवेशावृतानना ॥

परस्परांससङ्घट्टरणत्केयूरकङ्कणा ।
हारभाराहतस्वर्णपट्टाभोरस्तटान्तरा ॥

शेखरोत्सङ्गविश्रान्तप्रबुद्धमधुपस्वनैः ।
सघुङ्घुमशिरोभागा पतद्भिर् इव मूर्धजैः ॥

काञ्चनाभरणोद्द्योतकनकीकृतदिङ्मुखाः ।
बुद्धिस्थमुनिवागर्थसंशान्तेन्द्रियवृत्तयः ॥

जग्मुर् नभश्चरा व्योम भूचरा भूमिमण्डलम् ।
चक्रुर् दिनसमाचारं स्वं सर्वे स्वेषु वेश्मसु ॥

एतस्मिन्न् अन्तरे श्यामा यामिनी समदृश्यत ।
जनसङ्घातनिर्मुक्ते गृहे बालाङ्गना यथा ॥

देशान्तरं भासयितुं ययौ दिवसनायकः ।
सर्वत्रालोककर्तृत्वम् एव सात्पुरुषं व्रतम् ॥

उदभूद् अभितस् सन्ध्या तारानिकरधारिणी ।
उत्फुल्लकिंशुकवना वसन्तश्रीर् इवोदिता ॥

चूतनीपकदम्बाग्रग्रामचैत्यगृहोदरे ।
निलिल्यिरे खगाश् चित्ते तदा ता वृत्तयो यथा ॥

भानोर् भासा भूषितैर् मेघलेशैः किञ्चित् किञ्चित् कुङ्कुमच्छाययेव ।
पाश्चात्यो ऽद्रिः पीतवासास् तमोऽब्धेस् ताराहारश्रीयुतः खं समेतः ॥

पूजाम् आदाय सन्ध्यायां प्रयातायां यथागतम् ।
अन्धकारास् समुत्तस्थुर् वेतालवलया इव ॥

अवश्यायकणस्यन्दी हेलाविधुतपल्लवः ।
कोमलः कुमुदाशंसी ववाव् आशीतलो ऽनिलः ॥

परमान्ध्यम् उपाजग्मुर् दिशो ऽपि स्फुटतारकाः ।
लम्बदीर्घतमःकेश्यो विधवा इव योषितः ॥

आययौ भुवनं तेजःक्षीरपूरेण पूरयन् ।
रसायनमयाकारश् शशिक्षीरार्णवो नभः ॥

जग्मुस् तिमिरसङ्घाताः पलाय्य क्वाप्य् अदृश्यताम् ।
श्रुतज्ञानगिरश् चित्तान् महीपानाम् इवाज्ञताः ॥

ऋषयो भूमिपालाश् च मुनयो ब्राह्मणास् तथा ।
चेतसीव विचित्रार्थास् स्वास्पदेषु विशश्रमुः ॥

यमकायोपमा श्यामा ययौ तिमिरमांसला ।
आययौ मिहिकाकारा तत्र तेषाम् उषा शनैः ॥

अलक्ष्यताम् उपाजग्मुस् तारा नभसि भासुराः ।
प्रभातपवनेनेव हृताः कुङ्कुमवृष्टयः ॥

दृश्यताम् आजगामार्कप्रभोन्मीलितलोचना ।
विवेकवृत्तिर् महतां मनसीव नवोद्गता ॥

सभां पुनर् उपाजग्मुर् नभश्चरमहीचराः ।
ह्यस्तनेन क्रमेणैव कृतप्रातस्तनक्रमाः ॥

सा पूर्वसन्निवेशेन विवेश विपुला सभा ।
बभूवास्पन्दिताकारा वातमुक्तेव पद्मिनी ॥

अथ प्रसङ्गम् आसाद्य रामो मधुरया गिरा ।
उवाच मुनिशार्दूलं वसिष्ठं वदतां वरम् ॥

भगवन् मनसो रूपं कीदृशं वद मे स्फुटम् ।
यस्मात् तेनेयम् अखिला तन्यते दोषमञ्जरी ॥

रामास्य मनसो रूपं न किञ्चिद् अपि दृश्यते ।
नाममात्राद् ऋते व्योम्नो यथा शून्यजडाकृतेः ॥

न बाह्ये नापि हृदये सद्रूपं विद्यते मनः ।
सर्वत्रैव स्थितं चैतद् विद्धि राम यथा नभः ॥

इदम् अस्यासद् उत्पन्नं मृगतृष्णाम्बुसन्निभम् ।
रूपं तु शृणु सङ्क्षेपाद् द्वितीयेन्दुभ्रमोपमम् ॥

साधो यद् एतद् अर्थस्य प्रतिभानं प्रथां गतम् ।
सतो वाप्य् असतो वापि तन् मनो विद्धि नेतरत् ॥

यद् अर्थप्रतिभानं तन् मन इत्य् अभिधीयते ।
अन्यन् न किञ्चिद् अप्य् अस्ति मनो नाम कदाचन ॥

सङ्कल्पनं मनो विद्धि सङ्कल्पात् तन् न भिद्यते ।
यथा द्रवत्वात् सलिलं तथा स्पन्दो यथानिलात् ॥

यत्र सङ्कल्पनं तत्र तन् मनो ऽङ्ग तथा स्थितम् ।
सङ्कल्पमनसी भिन्ने न कदाचन केचन ॥

सत्यम् अस्त्व् अथ वासत्यं यद् अर्थप्रतिभासनम् ।
तावन्मात्रं मनो विद्धि तद् ब्रह्मैष पितामहः ॥

आतिवाहिकदेहात्मा मन इत्य् अभिधीयते ।
आधिभौतिकबुद्धिस् तु सदाधीस् तु चिरस्थितिः ॥

अविद्या संसृतिश् चित्तं मनो बन्धो मलं तमः ।
इति पर्यायनामानि दृश्यस्य विदुर् उत्तमाः ॥

न हि दृश्याद् ऋते किञ्चिन् मनसो रूपम् अस्ति हि ।
दृश्यं चोत्पन्नम् एवैतन् नेति वक्ष्याम्य् अहं पुनः ॥

यथा कमलबीजे ऽन्तस् स्थिता कमलमञ्जरी ।
महाचित्परमाण्वन्तस् तथा दृश्यं जगत् स्थितम् ॥

प्रकाशस्य यथालोको यथा वातस्य चोपनम् ।
यथा द्रवत्वं पयसो दृश्यत्वं द्रष्टुर् ईदृशम् ॥

अङ्गदत्वं यथा हेम्नि मृगनद्यां यथा जलम् ।
भित्तिर् यथा स्वप्नपुरे तथा द्रष्टरि दृश्यधीः ॥

एवं द्रष्टरि दृश्यत्वम् अनन्यद् इव यत् स्थितम् ।
तद् अप्य् उन्मार्जयाम्य् आशु त्वच्चित्तादर्शतो मलम् ॥

यद् द्रष्टुर् अस्याद्रष्टृत्वं दृश्याभावे भवेद् बलात् ।
तद् विद्धि केवलीभावम् अत एवासतस् सतः ॥

तत्ताम् उपगते भावे रागद्वेषादिवासना ।
शाम्यत्य् अस्पन्दिते वाते स्पन्दसङ्क्षुब्धता यथा ॥

असम्भवति सर्वस्मिन् दिग्भूम्याकाशरूपिणि ।
प्रकाश्ये यादृशं रूपं प्रकाशस्यामलं भवेत् ॥

त्रिजगत् त्वम् अहं चेति दृश्ये ऽसत्ताम् उपागते ।
द्रष्टुस् स्यात् केवलीभावस् तादृशो विमलात्मनः ॥

अनन्ताखिलशैलादिप्रतिबिम्बे हि यादृशी ।
स्याद् दर्पणे दर्पणता केवलात्मस्वरूपिणी ॥

अहं त्वं जगद् इत्यादौ प्रशान्ते दृश्यसम्भ्रमे ।
स्यात् तादृशी केवलता स्थिते द्रष्टर्य् अवीक्षके ॥

सच् चेन् न शाम्यतीदं वा नाभावो विद्यते सतः ।
असत्तां च न विद्मो ऽस्मिन् दृश्ये दोषप्रदायिनि ॥

तस्मात् कथम् इयं शाम्येद् ब्रह्मन् दृश्यविषूचिका ।
नानोद्भवभ्रमकरी दुःखसन्ततिदायिनी ॥

अस्य दृश्यपिशाचस्य शान्त्यै मन्त्रम् इमं शृणु ।
रामात्यन्तम् अयं येन मृतिम् एष्यति नङ्क्ष्यति ॥

यद् अस्ति तस्य नाशो ऽस्ति न कदाचन राघव ।
तस्मात् तन् नष्टम् अप्य् अन्तर् बीजभूतं भवेद् धृदि ॥

स्मृतिबीजा चिदाकाशे पुनर् उद्भूय दृश्यधीः ।
लोकशैलाम्बराकारं दोषं वितनुते ऽतनुम् ॥

इत्थं निर्मोक्षदोषस् स्यान् न च तस्यांशसम्भवः ।
यस्माद् देवर्षिमुनयो दृश्यन्ते मुक्तिभाजनम् ॥

यदि स्याज् जगदादीदं तत् स्यान् मोक्षो न कस्यचित् ।
बाह्यस्थम् अस्तु हृत्स्थं वा दृश्यं नाशाय केवलम् ॥

तस्माद् इमां प्रतिज्ञां त्वं शृणु रामातिभीषणाम् ।
याम् उत्तरेण ग्रन्थेन नूनं त्वम् अवबुध्यसे ॥

अयम् आकाशभूतादिरूपो ऽहं चेति लक्षितः ।
जगच्छब्दस्य नामार्थो ननु नास्त्य् एव कश्चन ॥

यद् इदं दृश्यते किञ्चिद् दृश्यजालं पुरोगतम् ।
एकं ब्रह्मैव तत् सर्वम् अजरामरम् अव्ययम् ॥

पूर्णे पूर्णं प्रसरति शान्ते शान्तं परं स्थितम् ।
व्योमन्य् एवोदितं व्योम ब्रह्म ब्रह्मणि तिष्ठति ॥

न दृश्यम् अस्ति नो दृक् च न द्रष्टा न च दर्शनम् ।
न शून्यं नो जडं नो चिच् छान्तम् एवेदम् आततम् ॥

वन्ध्यापुत्रेण पिष्टो ऽद्रिश् शशशृङ्गं प्रमायते ।
प्रसार्य भुजसङ्घातं शिला नृत्यति ताण्डवम् ॥

स्रवन्ति सिकतास् तैलं पठन्त्य् उपलपुत्रिकाः ।
गर्जन्ति चित्रजलदा इतीवेदं वचः प्रभो ॥

जरामरणदुःखादिशैलाकाशमयं जगत् ।
नास्तीति किम् इदं नाम भवतापि ममोच्यते ॥

यथेदं न स्थितं विश्वं नोत्पन्नं न च विद्यते ।
तथा कथय मे ब्रह्मन् येनैतन् निश्चितं भवेत् ॥

नासमन्वितवाग् अस्मि शृणु राघव कथ्यते ।
यथेदम् असद् आभाति वन्ध्यापुत्र इवारवी ॥

इदम् आदाव् अनुत्पन्नं सर्गादौ तेन नास्त्य् अलम् ।
इदं हि मनसा भाति स्वप्नादौ पत्तनं यथा ॥

मन एव च सर्गादाव् अनुत्पन्नम् असद्वपुः ।
तथैतच् छृणु वक्ष्यामि यथैतद् अनुभूयते ॥

मनो दृश्यमयं दोषं तनोतीमं क्षयात्मकम् ।
असद् एवासदाकारं स्वप्नस् स्वप्नान्तरं यथा ॥

तत् स्वयं स्वैरम् एवाशु सङ्कल्पयति देहकम् ।
तेनेयम् इन्द्रजालश्रीर् विततेन वितन्यते ॥

स्फुरति गच्छति वल्गति याचते भवति मज्जति संहरति स्वयम् ।
अमरताम् उपयात्य् अपि केवलं चलति चञ्चलशक्तितया मनः ॥