काव्यालंकारसूत्र (अन्य संस्करण) · अध्याय 5.2

द्वितीयो ऽध्यायः ।
रुद्रावित्येकशेषो ऽन्वेष्यः

मिलिक्लबिक्षपिप्रभृतीनां धातुत्वम्, धातुगुणस्यासमाप्तेः ॥ व्कल्_5,2.2* ॥
वलेरात्मनेपदमनित्यम्, ज्ञापकात् ॥ व्कल्_5,2.3* ॥
क्षीयत इति कर्मकर्तरि

खिद्यत इति च

मार्गेरात्मएपदमलक्ष्म

लोलमानादयश्चानशि

लभेर्गत्यर्थत्वाण्णिच्यणौ कर्तुः कर्मत्वाकर्मत्वे

ते-मे-शब्दौ निपातेषु ॥ व्कल्_5,2.9* ॥
तिरस्कृत इति परिभूते, अन्तर्ध्युपचारात् ॥ व्कल्_5,2.10* ॥
नैकशब्दः, सुप्सुपेति समासात् ॥ व्कल्_5,2.11* ॥
मधुपिपासुप्रभृतीनां समासो गमिगाम्यादिषु पाठात्

त्रिवलीशब्दः सिद्धः संज्ञा चेत्

बिम्बाधर इति वृत्तौ मध्यमपदलोपिन्याम्

आमूललोलादिषु वृत्तिर्विस्पष्टपटुवत्

न धान्यषष्ठादिषु षष्ठीसमासप्रतिषेधः, पूरणेन तद्धितान्तत्वात् ॥ व्कल्_5,2.16* ॥
पत्रपीतिमादिषु गुणवचनेन

अवर्ज्यो बहुव्रीहिर्व्यधिकरणो जन्माद्युत्तरपदः

हस्ताग्राग्रहस्तादयो गुणगुणिनोर्भेदाभेदात्

पूर्वनिपाते ऽपभ्रंशो रक्ष्यः

निपातेनाप्यभिहिते कर्मणि न कर्मविभक्तिः, परिगणनस्य प्रायिकत्वात् ॥ व्कल्_5,2.21* ॥
शक्यमिति रूपं कर्माभिधायां लिङ्गवचनस्यापि सामान्योपक्रमात्

हानिवदाधिक्यमप्यङ्गानां विकारः

न कृमिकीटानामिति, एकवद्भावप्रसङ्गात् ॥ व्कल्_5,2.24* ॥
न खरोष्ट्रौ, उष्ट्रखरमिति पाठात् ॥ व्कल्_5,2.25* ॥
आसेत्यसतेः

युध्येदिति युधः क्यचि

विरलायमानादिषु क्यङ् निरूप्यः

अहेतौ हन्तेर्णिच्, चुरादिपाठात् ॥ व्कल्_5,2.29* ॥
अनुचरीति चरेष्टित्त्वात्

केसरालमित्यलतेरणि

पत्रलमिति लातेः के

महीध्रादयो मूलविभुजादिदर्शनात्

ब्रह्मादिषु हन्तेर्नियमादरिहाद्यसिद्धिः

ब्रह्मविदादयः कृदन्तवृत्त्या

तैर्महीधरादयो व्याख्याताः

भिदुरादयः कर्मकर्तरि कर्तरि च

गुणविस्तरादयश्चिन्त्याः

अवतरापचायशब्दयोर्दीर्घह्रस्वत्वव्यत्यासो बालानाम्

शोभेति निपातनात्

अविधौ गुरोः स्त्रियां बहुलं विवक्षा

व्यवसितादिषु क्तः कर्तरि, चकारात् ॥ व्कल्_5,2.42* ॥
आहेति भूते ऽन्यणलन्तभ्रमाद् ब्रुवो लटि

शबलादिभ्यः स्त्रियां टापो ऽप्राप्तिः

प्राणिनि नीलेति चिन्त्यम्

मनुष्यजातेर्विवक्षाविवक्षे

ऊकारान्तादप्यूङ्, प्रवृत्तेः ॥ व्कल्_5,2.47* ॥
कार्तिकीय इति ठञ् दुर्धरः

शार्वरमिति च

शाश्वतमिति प्रयुक्तेः

राजवंश्यादयः साध्वर्थे ये भवन्ति

दारवशब्दो दुष्प्रयुक्तः

मुग्धिमादिष्विवमनिज् मृग्यः

औपम्यादयश्चातुर्वर्ण्यवत्

ष्यञः षित्करणादीकारो बहुलम्

धन्वीति व्रीह्यादिषु पाठात्

चतुरस्रशोभीति णिनौ

कञ्चुकीया इति क्यचि

बौद्धप्रतियोग्यपेक्षायामप्यातिशायनिकाः

कौशिलादय इलचि वर्णलोपात्

मौक्तिकमिति विनयादिपाठात्

प्रातिभादयः प्रज्ञादिषु

न सरजसमित्यनव्ययीभावे

धृतधनुषीत्यसंज्ञायाम्

दुर्गन्धिपद इद्दुर्लभः

सुदत्यादयः प्रतिविधेयाः

क्षतदृढोर्स इति न कप्, तदन्तविधिप्रतिषेधात् ॥ व्कल्_5,2.67* ॥
अवैहीति वृद्धिरवद्या

अपाङ्गनेत्रेति लुगलभ्यः

नेष्ठाः श्लिष्टप्रियादयः, पुंवद्भावप्रतिषेधात् ॥ व्कल्_5,2.70* ॥
दृढभक्तिरिति सर्वत्रेति

जम्बुलतादयो ह्रस्वविधेः

तिलकादयो ऽजिरादिषु

निशम्य-निशमय्यशब्दौ प्रकृतिभेदात्

संयम्यनियम्यशब्दौ, अणिजन्तत्वात् ॥ व्कल्_5,2.75* ॥
प्रपीयेति पीङः

दूरयतीति बहुलग्रहणात्

गच्छतीप्रभृतिष्वनिषेध्यो नुम्

मित्रेण गोप्त्रेति पुंवद्भावात्

वेत्स्यसीति पदभङ्गात्

कामयानशब्दः सिद्धो ऽनादिश्चेत्

सौहृद्-दौर्हृदशब्दावणि हृद्भावात्

विरम इति निपातनात्

उपर्यादिषु सामीप्ये द्विरुक्तेषु द्वितीया

मन्दं मन्दमित्यप्रकारार्थत्वे

न निद्राद्रुगिति, भष्भावप्राप्तेः ॥ व्कल्_5,2.86* ॥
निष्पन्द इति पत्वं चिन्त्यम्

नाङ्गुलिसङ्ग इति मूर्धन्यविधेः

तेनावन्तिसेनादयः प्रत्युक्ताः