કાવ્યાલંકારસૂત્ર (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 5.2

દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ ।
રુદ્રાવિત્યેકશેષો ઽન્વેષ્યઃ

મિલિક્લબિક્ષપિપ્રભૃતીનાં ધાતુત્વમ્, ધાતુગુણસ્યાસમાપ્તેઃ ॥ વ્કલ્_5,2.2* ॥
વલેરાત્મનેપદમનિત્યમ્, જ્ઞાપકાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.3* ॥
ક્ષીયત ઇતિ કર્મકર્તરિ

ખિદ્યત ઇતિ ચ

માર્ગેરાત્મએપદમલક્ષ્મ

લોલમાનાદયશ્ચાનશિ

લભેર્ગત્યર્થત્વાણ્ણિચ્યણૌ કર્તુઃ કર્મત્વાકર્મત્વે

તે-મે-શબ્દૌ નિપાતેષુ ॥ વ્કલ્_5,2.9* ॥
તિરસ્કૃત ઇતિ પરિભૂતે, અન્તર્ધ્યુપચારાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.10* ॥
નૈકશબ્દઃ, સુપ્સુપેતિ સમાસાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.11* ॥
મધુપિપાસુપ્રભૃતીનાં સમાસો ગમિગામ્યાદિષુ પાઠાત્

ત્રિવલીશબ્દઃ સિદ્ધઃ સંજ્ઞા ચેત્

બિમ્બાધર ઇતિ વૃત્તૌ મધ્યમપદલોપિન્યામ્

આમૂલલોલાદિષુ વૃત્તિર્વિસ્પષ્ટપટુવત્

ન ધાન્યષષ્ઠાદિષુ ષષ્ઠીસમાસપ્રતિષેધઃ, પૂરણેન તદ્ધિતાન્તત્વાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.16* ॥
પત્રપીતિમાદિષુ ગુણવચનેન

અવર્જ્યો બહુવ્રીહિર્વ્યધિકરણો જન્માદ્યુત્તરપદઃ

હસ્તાગ્રાગ્રહસ્તાદયો ગુણગુણિનોર્ભેદાભેદાત્

પૂર્વનિપાતે ઽપભ્રંશો રક્ષ્યઃ

નિપાતેનાપ્યભિહિતે કર્મણિ ન કર્મવિભક્તિઃ, પરિગણનસ્ય પ્રાયિકત્વાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.21* ॥
શક્યમિતિ રૂપં કર્માભિધાયાં લિઙ્ગવચનસ્યાપિ સામાન્યોપક્રમાત્

હાનિવદાધિક્યમપ્યઙ્ગાનાં વિકારઃ

ન કૃમિકીટાનામિતિ, એકવદ્ભાવપ્રસઙ્ગાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.24* ॥
ન ખરોષ્ટ્રૌ, ઉષ્ટ્રખરમિતિ પાઠાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.25* ॥
આસેત્યસતેઃ

યુધ્યેદિતિ યુધઃ ક્યચિ

વિરલાયમાનાદિષુ ક્યઙ્ નિરૂપ્યઃ

અહેતૌ હન્તેર્ણિચ્, ચુરાદિપાઠાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.29* ॥
અનુચરીતિ ચરેષ્ટિત્ત્વાત્

કેસરાલમિત્યલતેરણિ

પત્રલમિતિ લાતેઃ કે

મહીધ્રાદયો મૂલવિભુજાદિદર્શનાત્

બ્રહ્માદિષુ હન્તેર્નિયમાદરિહાદ્યસિદ્ધિઃ

બ્રહ્મવિદાદયઃ કૃદન્તવૃત્ત્યા

તૈર્મહીધરાદયો વ્યાખ્યાતાઃ

ભિદુરાદયઃ કર્મકર્તરિ કર્તરિ ચ

ગુણવિસ્તરાદયશ્ચિન્ત્યાઃ

અવતરાપચાયશબ્દયોર્દીર્ઘહ્રસ્વત્વવ્યત્યાસો બાલાનામ્

શોભેતિ નિપાતનાત્

અવિધૌ ગુરોઃ સ્ત્રિયાં બહુલં વિવક્ષા

વ્યવસિતાદિષુ ક્તઃ કર્તરિ, ચકારાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.42* ॥
આહેતિ ભૂતે ઽન્યણલન્તભ્રમાદ્ બ્રુવો લટિ

શબલાદિભ્યઃ સ્ત્રિયાં ટાપો ઽપ્રાપ્તિઃ

પ્રાણિનિ નીલેતિ ચિન્ત્યમ્

મનુષ્યજાતેર્વિવક્ષાવિવક્ષે

ઊકારાન્તાદપ્યૂઙ્, પ્રવૃત્તેઃ ॥ વ્કલ્_5,2.47* ॥
કાર્તિકીય ઇતિ ઠઞ્ દુર્ધરઃ

શાર્વરમિતિ ચ

શાશ્વતમિતિ પ્રયુક્તેઃ

રાજવંશ્યાદયઃ સાધ્વર્થે યે ભવન્તિ

દારવશબ્દો દુષ્પ્રયુક્તઃ

મુગ્ધિમાદિષ્વિવમનિજ્ મૃગ્યઃ

ઔપમ્યાદયશ્ચાતુર્વર્ણ્યવત્

ષ્યઞઃ ષિત્કરણાદીકારો બહુલમ્

ધન્વીતિ વ્રીહ્યાદિષુ પાઠાત્

ચતુરસ્રશોભીતિ ણિનૌ

કઞ્ચુકીયા ઇતિ ક્યચિ

બૌદ્ધપ્રતિયોગ્યપેક્ષાયામપ્યાતિશાયનિકાઃ

કૌશિલાદય ઇલચિ વર્ણલોપાત્

મૌક્તિકમિતિ વિનયાદિપાઠાત્

પ્રાતિભાદયઃ પ્રજ્ઞાદિષુ

ન સરજસમિત્યનવ્યયીભાવે

ધૃતધનુષીત્યસંજ્ઞાયામ્

દુર્ગન્ધિપદ ઇદ્દુર્લભઃ

સુદત્યાદયઃ પ્રતિવિધેયાઃ

ક્ષતદૃઢોર્સ ઇતિ ન કપ્, તદન્તવિધિપ્રતિષેધાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.67* ॥
અવૈહીતિ વૃદ્ધિરવદ્યા

અપાઙ્ગનેત્રેતિ લુગલભ્યઃ

નેષ્ઠાઃ શ્લિષ્ટપ્રિયાદયઃ, પુંવદ્ભાવપ્રતિષેધાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.70* ॥
દૃઢભક્તિરિતિ સર્વત્રેતિ

જમ્બુલતાદયો હ્રસ્વવિધેઃ

તિલકાદયો ઽજિરાદિષુ

નિશમ્ય-નિશમય્યશબ્દૌ પ્રકૃતિભેદાત્

સંયમ્યનિયમ્યશબ્દૌ, અણિજન્તત્વાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.75* ॥
પ્રપીયેતિ પીઙઃ

દૂરયતીતિ બહુલગ્રહણાત્

ગચ્છતીપ્રભૃતિષ્વનિષેધ્યો નુમ્

મિત્રેણ ગોપ્ત્રેતિ પુંવદ્ભાવાત્

વેત્સ્યસીતિ પદભઙ્ગાત્

કામયાનશબ્દઃ સિદ્ધો ઽનાદિશ્ચેત્

સૌહૃદ્-દૌર્હૃદશબ્દાવણિ હૃદ્ભાવાત્

વિરમ ઇતિ નિપાતનાત્

ઉપર્યાદિષુ સામીપ્યે દ્વિરુક્તેષુ દ્વિતીયા

મન્દં મન્દમિત્યપ્રકારાર્થત્વે

ન નિદ્રાદ્રુગિતિ, ભષ્ભાવપ્રાપ્તેઃ ॥ વ્કલ્_5,2.86* ॥
નિષ્પન્દ ઇતિ પત્વં ચિન્ત્યમ્

નાઙ્ગુલિસઙ્ગ ઇતિ મૂર્ધન્યવિધેઃ

તેનાવન્તિસેનાદયઃ પ્રત્યુક્તાઃ