कात्यायनस्मृति · श्लोक 281-300

धनिकेन स्वहस्तेन लिखितं साक्षिवर्जितम् ।
भवेत् कूटं न चेत् कर्ता कृतं हीति विभावयेत् ॥

दत्तं लेख्ये स्वहस्तं तु ऋणिको यदि निह्नते ।
पत्रस्थैः साक्षिभिर् वाच्यो लेखकस्य मतेन वा ॥

कृताकृतविवादेषु साक्षिभिः पत्रनिर्णयः ।
दूषिते पत्रके वादी तदारूढांस् तु निर्दिशेत् ॥

त्रिविधस्यापि लेख्यस्य भ्रान्तिः सञ्जायते नृणाम् ।
ऋणिसाक्षिलेखकानां हस्तोक्त्या साधयेत् ततः ॥

अथ पञ्चत्वम् आपन्नो लेखकः सह साक्षिभिः ।
तत्स्वहस्तादिभिस् तेषां विशुध्येत् तु न संशयः ॥

ऋणिस्वहस्तसंदेहे जीवतो वा मृतस्य वा ।
तत्स्वहस्तकृतैर् अन्यैः पत्रैस् तल्लेख्यनिर्णयः ॥

समुद्रे ऽपि लेख्ये मृताः सर्वे ऽपि ते स्थिताः (?) ।
लिखितं तत्प्रमाणं तु मृतेष्व् अपि हि तेषु च ॥

प्रत्यक्षम् अनुमानेन न कदाचित् प्रबाध्यते ।
तस्माल् लेख्यस्य दुष्टस्य वचोभिः साक्षिणां भवेत् ॥

निर्णयः स्वधनार्थं हि पत्रं दूषयति स्वयम् ।
लिखितं लिखितेनैव साक्षिमत्साक्षिभिर् हरेत् ॥

कूटोक्तौ साक्षिणां वाक्याल् लेखकस्य च पत्रकम् ।
नयेच् छुद्धिं न यः कूटं स दाप्यो दमम् उत्तमम् ॥

आढ्यस्य निकटस्थस्य यच् छक्तेन न याचितम् ।
शुद्धर्णशङ्कया तत् तु लेख्यं दुर्बलताम् इयात् ॥

लेख्यं त्रिंशत्समातीतम् अदृष्टाश्रावितं च यत् ।
न तत् सिद्धिम् अवाप्नोति तिष्ठत्स्व् अपि हि साक्षिषु ॥

प्रयुक्ते शान्तलाभे तु लिखितं यो न दर्शयेत् ।
नैव याचेत ऋणिकं न तत् सिद्धिम् अवाप्नुयात् ॥

पश्चात् कारनिबद्धं यत् तद् यत्नेन विचारयेत् ।
यदि स्याद् युक्तियुक्तं तु प्रमाणं लिखितं तदा ॥

अन्यथा दूरतः कार्यं पुनर् एव विनिर्णयेत् ।
अतथ्यं तथ्यभावेन स्थापितं ज्ञानविभ्रमात् ।
निवर्त्यं तत्प्रमाणं स्याद् यत्नेनापि कृतं नृपैः ॥

मुद्राशुद्धं क्रियाशुद्धं भुक्तिशुद्धं सचिह्नकम् ।
राज्ञः स्वहस्तसंशुद्धं शुद्धिम् आयाति शासनम् ॥

निर्दोषं प्रथितं यत् तु लेख्यं तत् सिद्धिम् आप्नुयात् ॥

दृष्टे पत्रे स्फुटान् दोषान् नोक्तव् आनृणिको यदि ।
ततो विंशतिवर्षाणि स्थितं पत्रं स्थिरं भवेत् ॥

शक्तस्य संनिधाव् अर्थे येन लेख्येन भुज्यते ।
वर्षाणि विंशतिं यावत् तत् पत्रं दोषवर्जितम् ॥

अथ विंशतिवर्षाणि आधिर् भुक्तः सुनिश्चितम् ।
तेन लेख्येन तत् सिद्धिर् लेख्यदोषविवर्जिता ॥