गणेशपुराणम् · अध्याय 1.36.40

व्यास उवाच ।
श्रुतं गणेशतीर्थस्य माहात्म्यं कमलासन ।
रुक्मांगदस्य चरितं कौण्डिन्य पुरवासिनाम्

तथापि ब्रूहि मे ब्रह्मन् मुकुंदाचरितं शुभं ।
ब्रह्मोवाच ।
गते रूक्मांगदे सा तु जज्वाल मदनाग्निना

दावाग्निना यथा ग्रीष्मे महावनस्थला सुत ।
मुकुंदा नालभच्छर्म वने शीतल मारुते

लतापुष्पमये स्थाने चंद्रचंदनवोऽपि च ।
तस्या न रोचते हास्यं गीतं नृत्यं कथान्तरम्

अन्नं जलं विह्वलापास्सचित्ताया मुनीश्वर ।
क्षुत्तृट् श्रमेण तस्यास्तु क्षणं निद्रा समाययौ

तामिंद्रो बुबुधे कांता प्रसुप्ता विजने वने ।
कामातुरा विह्वला च रूक्मांगद कृते सुत

धृत्वा रौक्मांगदं रूपं बुभुजे कामुकां तु ताम् ।
आलिलिंग मुदा शक्रो मुकुंदा जहृषे भृशम्

साऽपि रुक्मांगदं तं तु चुचुम्बे सुभृशं सुत ।
सोऽपि तस्याः कुचौ पीनौ ममर्द दृढमुष्टिना

व्यंशुकां व्यंशुको रेमे निःशंकं स तया सह ।
ततः सा लज्जमानेव स्वगृहं प्रत्यपद्यत

इंद्रो रूक्मांगदो भूतस्तत्रैवान्तर्दधे सुत ।
मेने रुक्मांगदो भुक्तस्ततो गर्भं दधौ तु सा ॥ १.३६..१० ॥
सुषुवे नवमे मासि सुवेलायां सुतं शुभम् ।
चारुसर्वानवद्यांगं रूपेण मदनातिगम्

तस्य शब्देन महता धरण्या पतितस्य तु ।
सनादं दशदिग्वृंदमभूत्खं भूरसातलम्

पक्षिणो बभ्रमुः सर्वे उड्डीयोड्डीय सर्वतः ।
वाचक्नविः समायातस्त्यक्त्वा स्वनित्यकर्म च ॥ १३ । ।
मुकुंदाचरितं तेन नैव बुद्धं कदाचन।
जातकर्मादिकं सर्वं चकार भृषहर्षितः

ददौ दानं यथाशक्ति ब्राह्मणेभ्यो यथार्हतः ।
दशाहे तु व्यतीते स नामकर्माकरोन्मुनिः

गृत्समेत्यनुज्ञातो ज्योतिःशास्त्रपरैर्द्विजै ।
ततस्तु पंचमेऽब्देऽस्य व्रतबन्धं चकार ह ॥ १ ६॥
वेदव्रतानि चत्वारि चकार बटुकस्य सः ।
सकृन्निगदमात्रेण गृह्णाति ब्रह्मतेजसा

वेदशास्त्रनिधिर्जातः स्वकर्म कुशलोऽपि च ।
कदाचित् सुमहूर्ते तु पिता वाचक्नविः सुतम् ॥ १ ८। ।
गणानां त्वेति ऋङ्मन्त्रं महांतमुपदिष्टवान् ।
उवाच च महामन्त्रो वैदिकोऽखिल सिद्धिदः ॥ १ ९॥
आगमोक्तेषु मन्त्रेषु सर्वेषु श्रेष्ठ एव च ।
ध्यात्वा गजाननं देवं जपैनं स्थिरमानसः ॥१.३६.२ ० ॥
परां सिद्धिं समाप्यैव ख्यातिं लोके गमिष्यसि ।
ततो गृत्समदो विप्रो मन्त्रं प्राप्य पितुर्मुखात्

अनुष्ठानरतो भूत्वा जपध्यान परोऽभवत् ।
एवं बहुतिथे काले गते तु मुनिपुंगवे ।
तस्मिन् मगधदेशे यो राजा मगधसंज्ञितः ॥२२ । ।
चारुरूपा महामानी दानशूरोऽरिमर्दनः ।
नानालंकार शोभाढ्यो महार्हासन संश्रितः ॥२ ३ । ।
सुधर्मासनगो धीरः पुरुहूत इवापरः ।
चतुरंबलोपेतो ज्ञानी पंडितमानदः

अमात्यौ द्वौ ज्ञाननिधी वाचस्पत्यधिकौ गुणौः।
अम्बिका नाम भार्याऽस्य चारुरूपा गुणाधिका

पतिव्रता महाभागा शापानुग्रहणे क्षमा ।
तस्य राज्ञः पितुश्राद्धे समाजग्मुर्महर्षयः ॥२ ६॥
राज्ञाहूता वसिष्ठात्रि प्रमुखाः श्रुतिपारगाः ।
आकारितो गृत्समदस्तपस्वी शुचिमानसः

ततः शास्त्र प्रसंगेन प्रौढि गृत्समदोऽवदत् ।
तमत्रि धिग्धिगित्येवमब्रवीन् मुनिसंन्निधौ

तपस्वीति भवान्मान्यो न मुनिस्त्वं यतस्तव ।
जन्म रूक्मांगदाज्जातं राजपुत्राद्विचारय

नास्मत्समक्षो पूजार्हं इतो गच्छ स्वमाश्रमम् ।
इत्यत्रिवचनं श्रुत्वा क्रोधदीप्त इव ज्वलन् ॥१.३६.३ ० ॥
दहन्निव त्रिलोकीं स भक्षयन्निव तान्मुनीन् ।
अपेर त्वपलायन्त सिंहं दृष्ट्वा यथा मृगाः

उवाच तत्र सदसि वसिष्ठादीन् मुनीन्प्रति ।
गृत्समद उवाच ।
यर्हि रुक्मांगदस्याहं न भवेयं मुनीश्वराः ।
तदा शापाग्निना युष्मान्कुर्यां भस्मावशेषितान् ॥३ २॥
ब्रह्मोवाच ।
इत्युक्त्वा तान्मुनीन् सर्वान् प्रययौ मातरं प्रति ।
पप्रच्छ तां गृत्समदो वद दुष्टेऽतिकामुके ॥३ ३ ॥
मुकुंदे वद मे तात नो चेद् भस्म भविष्यसि ।
आकर्ण्येवं वचस्तस्य चकम्पे भृशविह्वला

मुकुंदा मारूतेनेव कदली कुड्मलान्विता।
उवाच दीनया वाचा बद्धांजलिपुटा सती

मुकुंदोवाच ।
मृगयासक्तचित्तोऽभूद्धृष्टसार्थो नृपोत्तमः ।
त्रैलोक्यसुभगो दृष्टो मया रूक्मांगदः शुभः ॥ ३ ६॥
अनुष्ठानरते वाचक्नवौ मे भर्तरि प्रिये ।
अनिवार्याः स्त्रिय इति स्मृत्वा वाक्यं विधीरितम्

तस्मिन् नृपे सक्तमना जाताऽस्मि स पिता तव ।
श्रुत्वेत्थं वचनं तस्या मौनवान्स ययौ मुनिः ॥ ३८। ।
लज्जयाऽधोमुखः शापमभ्यधाज्जननीं प्रति ॥
पुत्र उवाच ।
दुष्टे मूढे पापरते कानने कंटकी भव ॥३ ९॥
असंख्येय फला सर्वे प्राणिभिः परिवर्जिता ।
साऽपि शापं ददौ तस्मै क्रोधाविष्टा सुताय हि

जननी त्वमनादृत्य यतः शप्ता खलु त्वया ।
अतः शपामि त्वां पुत्र त्वत्तः पुत्रोऽति दारुणः ॥४ १ । ।
त्रैलोक्यभयदो दैत्यो भविष्यति महाबलः ।
एवं शशपतुस्तौ तु मातापुत्रौ परस्परम्

क उवाच ।
सा तदैव शरीरं तत् त्यक्त्वाऽभूद् बदरी वने ।
वर्जिता पक्षिसंघातै जरिजैरंडजैरपि ॥८ ३ ॥
ततोऽन्तरिक्षे वागासीदिन्द्राद् गृत्समदो ह्यभूत्।
स तु गृत्समदो ब्रह्मन्ननुष्ठानाय जग्मिवान्

इदं गृत्समदाख्यानं यः शृणोति नरोत्तमः ।
न स संकटमाप्नोति वांछितं लभतेऽखिलम्

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखंडे गृत्समदोपाख्यानं नाम षट्त्रिशत्तमोऽध्यायः ॥३ ६ ॥
ब्रह्मोवाच।
भ्रमन्मुनि ददर्शाग्रे वनं पुष्पकसंज्ञितम्।
नानाद्रुमलताकीर्णं पुष्पप्राकारशोभितम् ॥ १ ।
शोभितं निर्झरजलैर्निर्जरैर्मुनिसत्तमै ।
ननाम तान् गृत्समदो न्यवसच्च तदाज्ञया

तत्र स्नात्वा जपं चक्रे पादांगुष्ठाग्रधिष्टितः ।
स्थिरेण मनसा ध्यायन्देवं विघ्नेश्वरं विभुम्

नासाग्र न्यस्तदृष्टिः सन्निरीक्षन्न दिशोदिश ।
जितेन्द्रियो जितश्वासो जितात्मा मारुताशनः

दिव्यवर्षसहस्रं स तपस्तेपे सुदारुणम् ।
उन्मील्य नयनं पश्यद्यदा गृत्समदो मुनिः

तदा नेत्रोद्भवो वह्नीस्त्रिदशान्पर्यतापयत् ।
शशंकिरे तदा देवाः कस्यायं पदभाग्भवेत

अपरं गलितं पत्रं भक्षयन्नेकमेव च ।
यत्नमास्थाय परमं स्थाणुभूतोऽति निश्चलः

दशपंचसहस्राणि तेपे निश्चलमानसः ।
ततो विनायको दृष्ट्वा तपनं तस्य दुर्घटम्

अनुग्रहाय तस्याथ प्रादुरासीत् सुदीप्तिमान् ।
यथा धेनुर्वत्सरवं श्रुत्वा धावति सत्वरम्

तथा विनायको देवः शीघ्रं गृत्समदं ययौ ।
भासयंस्तेजसा विश्वं सहस्ररविसन्निभः ॥ १.३७.१ ०॥
चलत्कर्णतालो बृहद्दन्तिलीलो मुदा चारूखेलो लसच्चन्द्रभालः ।
बृहत्पद्ममालो जगत्कार्यमूलः करकंजनालो नमत्सविमेलः ॥ १ १॥
सिंहारूढो दशभुजो व्यालयज्ञोपवीतवान् ।
कुंकुमागरु कस्तूरी चारूचंदन चर्चितः

सिद्धिबुद्धि युतः श्रीमान् कोटिसूर्याधिक द्युतिः ।
अनिर्वाच्य स्वरूपोऽपि लोलयाऽऽसीत्पुरो मुने ॥ १ ३॥
तत्तेजसा ह्रतं तेजा मुनेस्तस्य महात्मनः ।
ब्रध्नस्य तेजसा यद्वन् नाक्षत्रं चंद्रजं महः

निमील्य नयने सोऽथ चकम्पे भृशविह्वलः ।
पपात मूर्छितो भूमौ विस्मृत ध्यानमंगलः

पुनश्च मनसा ध्यायन् गजाननमनामयम् ।
मनसा तर्कयन् विघ्नं निमित्तं व्याकुलो मुनिः

किमेतत् क्षोभजननं सहसा समुपस्थितम् ।
अद्यप्रभृति यत्तप्तं तत्कथं मे वृथा गतम्

पाहि देवेश सर्वात्मन् विघ्नादस्माद् भयानकात् ।
त्वामृते शरणं यामि कमन्यं जगदीश्वरम्

महद्दुःखं सदा देव प्राप्तं केन च हेतुना ।
नास्मत् पंक्तौ पूजनीय इति यद्वहते मनः

ब्रह्मोवाच ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा जगाद स विनायकः ।
गणेश उवाच ।
अनुग्रहाय संप्राप्तं विद्धि मां गणनायकम् । १.३७.२०
सनकादिभिरप्राप्यं चिरं नियममास्थितैः ।
त्यक्त्वा भयं ब्रूहि यत्ते वांछितं मुनिसत्तम ॥२ १॥
एकांगुष्ठेन तपसा तोषितोऽहं त्वयाऽनिशम् ।
ब्रह्मोवाच ।
निशम्येत्थं वचस्तस्य देवदेवस्य शोभनम्

दंडवत् प्रणनामैनं निजानंद परिप्लुतः ।
उवाच परमप्रीतो वरदं तं विनायकम्

गृत्समद उवाच ।
अद्य मे सफलं जन्म तपसो नियमस्य च ।
अखंडानंदरूपो यो ब्रह्मभूयो निराकृतिः । ।२४। ।
मुंचन्नश्रूणि नेत्राभ्यां मानदेन ननर्त च।
चिदानंदघनो वेद शास्त्राणामप्यगोचरः

सद्यो दृष्टो मया साक्षादतः किं प्रार्थये विभो ।
तवाज्ञया तथाऽप्येकं प्रार्थये द्विरदानन

चतुरशीति लक्षासु योनिषु श्रेष्ठतासु च ।
मनुष्याणां महाभाग वर्णास्तत्र महत्तराः

तत्रापि ब्राह्मणाः श्रेष्ठास्तत्रापि ज्ञानिनः पराः ।
ज्ञानिष्वनुष्ठानपरास्तेषु च ब्रह्मवेदिनः

ब्रह्मज्ञानं तथा ज्ञानं देहि मे जगदीश्वर ।
त्वयि भक्तिं च सुदृढामविस्मरणमेव च ॥२ ९॥
तव भक्तेषु सर्वेषु श्रेष्ठतां च गजानन ।
अन्यं चैकं वरं याचे तं च मे देहि शंकर ॥ १.३७.३० । ।
तव भक्त्यैकनिलयं त्रैलोक्याकर्षण क्षमम् ।
विख्यातं त्रिषु लोकेषु नमस्यं सुरमानुषैः ॥३ १ ॥
एवं मां कुरु विघ्नेश यदि तुष्टोऽखिलार्थकृत्।
वनं च पुष्पकं नाम्ना ख्यातिं यातु सुरेश्वर ॥३ २ ॥*
अस्मिन् स्थित्वा च भक्तानां कामान्पूरय नित्यदा ।
इदं च पुष्पकपुरं चतुर्दिक्षु विशेषतः । । ३३ ॥
गणेशपुरमित्येवं प्रथां यातु गजानन ।
ब्रह्मोवाच ।
इति तद्वचन श्रुत्वा जगाद द्विरदाननः

गणेश उवाच ।
साधु साधु महाबाहो प्रसन्ने मयि दुर्लभम् ।
भक्तानां त्रिषु लोकेषु न किंचिन् मुनिपुंगव ॥ ३ ६॥
त्वया यत्प्रार्थितं विप्र तत्ते सर्वं भविष्यति ।
विप्रत्वं दुर्लभतरं प्रसन्नेन मयार्पितम् ॥ ३६ । ।
गणानां त्वेति मन्त्रस्य वैदिकस्य यतस्त्वया । * (ऋ. २.२३.१)
जपः कृतो मुनेस्तस्त्वमृषिरस्य भविष्यसि ।३७॥
ब्रह्मादिषु च देवेषु वसिष्ठादि मुनिष्वपि ।
ख्यातिं यास्यसि सर्वत्र परं श्रैष्ठयमुपागतः

सर्वेष्वारब्ध कार्येषु पूर्वं ते मम चापरम् ।
स्मरणं ये करिष्यन्ति तेषां सिद्धिर्भविष्यति ॥ ३९। ।
कृते ज्ञानाद्दैवतर्षि च्छन्दसां कर्म निष्फलम् ।
पुत्रश्च बलवान् सर्वं देवानां सुभयंकरः

भविष्यति महाख्यातिं त्रिषु लोकेषु यास्यति ।
अजेयः सर्वदेवानां विना रुद्रं भविष्यति ॥४ १ ॥
मद्भक्तो मद्गतप्राणो मन्निष्ठो मत्परायणः ।
इदं च नगरं देव युगे पुष्पक संज्ञितम्

त्रेतायां मणिपूरं च भानकं द्वापरेऽपि च ।
कलौ तु भद्रकं नाम ख्यातं लोके भविष्यति

अत्र स्नानेन दानेन सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।
ब्रह्मोवाच ।
एवं दत्वा वरांस्तस्मै तत्रैवान्तर्दधे विभुः । ।४४॥
तस्मिन्नंतर्हिते तत्र स्थापयामास वै मुनिः।
गणेशमूर्ति प्रासादं कारयामास सुन्दरम्

वरदेति च तन्नाम स्थापयामास शाश्वतम् ।
सिद्धिस्थानं च तत्रासीद् गणेशस्य प्रसादतः

कामान्पुष्णाणि सर्वेषां पुष्पकं क्षेत्रमित्यपि ।
पूजयामास तां मूर्तिं भक्तिभावसमन्वितः

इमां कथां यः शृणुयान् मुनीन्द्र श्रीविघ्नराजस्य वरप्रकाशाम्।
सभेत कामानरिपलान् गणेश भक्तिं दृढां संसृतिमोचनीं च । ४८ ( १४१३)
इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखंडे वरदाख्यानं नाम सप्तत्रिंशत्तमोध्यायः

(१.३७.३२ पुष्पके प्रासादे चतुःषष्टिः स्तम्भाः भवन्ति। किमेते ६४ स्तम्भाः ६४ कलानां रूपाः सन्ति, अयं अन्वेषणीयः)
व्यास उवाच ।
ततो गृत्समदस्यासीत् कथं वृत्तिः सुरेश्वर ।
तन्ममाचक्ष्व यत्नेन श्रद्दधानस्य पद्मज

ब्रह्मोवाच ।
ततः सर्वे मुनिगणा मानयामासुरादरात् ।
ब्रह्मन् मुनिवरश्रेष्ठं नेमुर्गृत्समदं च तम्

वरदानाद् गणेशस्य वव्रुस्तं यज्ञकर्मणि ।
सर्वारम्भे गणेशस्य पूजनादौ च सस्मरः । । ३ ॥
एवं विख्यातिमगमत् स मुनिर्गणनायके ।
भक्तिं परमिकां चक्रे जपन्मंत्रं सुनिश्चलः । ।४॥
कदाचित् स मुनिर्व्यास चुक्षुवे बलमुत्तरम् ।
दिशो नभश्च पृथिवीं नादयन् गिरिगह्वरान्

अपश्यत् पुरतो यावत् तावद्बालं भयंकरम् ।
रक्तवर्णं महानादं जपाकुसुमसन्निभम्

तेजोराशिं च मुष्णंतं नेत्रालोकपथं मुहुः ।
दृष्ट्वा स तादृशं बालं चकम्पे भयविह्वलः

तर्कयामास मनसा विघ्नः कोऽयमिहागतः ॥
न जाने गणनाथेन दत्त पुत्रो ममाद्भुतः

पश्यति स्म पुनः सोऽमुं चारुवक्त्रं सुलोचनम् ।
चारु रूक्मांगदं चारु मुकुटं चारुनूपुरम्

चारुणा कटिसूत्रेण राजत्कटितटं सुतम् ।
पप्रच्छ तं मुनिः कोऽसि कस्यासि किं चिकीर्षसि

क्व च ते पितरौ स्थानं वद तेजोनिधेऽर्भक ।
क उवाच ।
श्रुत्वेत्थं वचनं तस्य जगाद बालको मुनिम्

बालक उवाच ।
भूतभाविभवज्ज्ञानी किं मां त्वं परिपृच्छसि ।
तथाऽप्याज्ञावशो वच्मि क्षुतात्तव जनिर्मम

त्वमेव जनको माता कृपां कुरु ममोपरी ।
पालयस्व पितर्मां त्वं दिनानि कतिचिन्मुने

त्रैलोक्याक्रमणे शक्तो देवेन्द्रं वशवर्तिनम् ।
करिष्यामि न सन्देहो वीक्ष्यसे पौरूषं मम

ब्रह्मोवाच ।
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भयहर्षं समन्वितः ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा मुनिर्गृत्समदो वचः । । १५ ॥
यद्ययं जातमात्रोऽपि शक्तस्त्रैलोक्य कर्षणे ।
तस्मादस्य प्रदास्यामि स्वं मन्त्रं स्वात्मजस्य हि

येनास्य वांछितं देवः परितुष्टो विनायकः ।
प्रदास्यति जगन्नाथो मम कीर्तिर्भविष्यति

एवं संचिंत्य मनसा तस्मै स्वं मन्त्रमादिशत् ।
गणानां त्वेति तं चाह कुर्वनुष्ठानमादरात् ॥ १ ८॥
जपस्व वैदिकं मंत्रं चित्तं स्थाप्य गजानने ।
संतुष्टस्ते यदा पुत्र सर्वान् कामान् प्रदास्यति ॥ १ ९॥
एवं प्राप्त महामंत्रो जगाम तपसे वनम् ।
एकांगुष्ठेनावतस्थे निराहारो जितेन्द्रियः । ।१.३८.२ ० ॥
ध्यायन् गजाननं देवं मनसा निश्चेलन सः ।
जपतस्तस्य वर्षाणि सार्धायुतमितानि च

गतानि तस्य मुखतो बभूवाग्निर्दिशो ज्वलन ।
भयं बभूव देवानां दैत्यानां तलवासिनाम्

ततस्तत् तपसा तुष्ट आविरासीद् गजाननः ।
दिशो वितिमिराः कुर्वंश्छादयन् भानुमंडलम् ॥२ ३ ॥
भ्रामयन् पुष्पकरं चारू सुविषाणं मुदा युतः ।
तद्बृंहित रवं श्रुत्वा बालको विह्वलग्निव

उन्मील्य नेत्रे सोऽपश्यद्देवं तं पुरतः स्थितम् ।
चतुर्भुजं महाकायं नानाभूषा विभूषितम्

परशुं कमलं माला मोदकान् बिभ्रतं करैः ।
तेजसा धर्षितस्तस्य धैर्यं कृत्वा ननाम सः ॥२ ६ ॥
बद्धांजलिपुटो भूत्वा प्रार्थयामास तं विभुम् ।
बालक उवाच ।
किं मां धर्षयसे देव भक्तं त्वां शरणागतम् । ।२७॥
भव सौम्यतरो देव देहि मेऽखिलवांछितम् ।
ब्रह्मोवाच ।
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य संजहार स्वकं महः

उवाच परमप्रीतो सावधान भवार्भक ।
यं ध्यायसि दिवारात्रो सोऽहं ते वरदोऽधुना

ममेदं परमं रूपं स्वप्रकाशं जगन्मयम् ।
न विदुर्ब्रह्म रुद्राद्याः कुतो वेत्स्यन्ति मानवाः ॥१.३८.३ ० ॥
देवाश्च मुनयः सर्वे न च राजर्षयोऽपरे ।
नासुराः सिद्धगन्धर्वा न नागा न च दानवः

सोऽहं तव तपोबद्धो वरं दातुमिहागतः ।
वरयस्व वरान्मत्तो यान्यांस्त्वं मनसेच्छसि

स उवाच ततो बालो धन्योऽहं तव दर्शनात् ।
पिता धन्यतरो मेऽद्य सार्थकं जन्म मे तपः ॥३ ३ ॥
स्तुतिं कर्तुं न जानामि बालभावात्सुरेश्वर ।
यतस्त्वं सर्वजगतां कर्ता पाताऽपहारकः

त्वद् भासा भासयत्येव रविरग्निश्च चन्द्रमाः ।
चराचरं चेतयसे स्वमाहात्म्यान् महामते

महिमानं महान्तं ते केशा अपि न यं विदुः ।
यदि मे वरदोऽसि त्वं तन्मे देहि गजानन ॥ ३ ६॥
त्रैलोक्याकर्षणे शक्तिं विशिष्टां देहि मे विभो ।
देवदानवगन्धर्व मनुष्योरगराक्षसा

वश्या मम सदा सन्तु मुनिकिन्नर चारणाः।
मनसा चिन्तितं यन्मे तत्तत् सिध्यतु सर्वदा ॥३ ८॥
इंद्रादयो लोकपालाः सेवां कुर्वन्तु मे सदा ।
इह भोगाननेकान्मे मुक्तिं चान्ते प्रयच्छ च ॥ ३ ९॥
अन्यं च ते वरं याचे पुरमेतत् तवाज्ञया ।
प्रथां यातु यतश्चात्र तपमुग्रं तपो मया

गणेशपुरमिति च ख्यातिं यातु जनेष्टदम् ॥
गणेश उवाच ।
त्रयाणामपि लोकानामाक्रमं त्वं करिष्यसि

सर्वेभ्यो न भयं तेऽस्ति सर्वे वश्याश्च ते सदा ।
आयसं कांचनं रौप्यं मया दत्तं पुरत्रयम्

अभेद्यं सर्वदेवानां कामगं शंकर विना ।
त्रिपुरेति च ते नाम ख्यातिं लोके गमिष्यति ॥

यदैकेन च बाणेन शिवो भेत्स्यति ते पुरम् ।
तदैव यास्यसे मुक्तिं नात्र कार्या विचारणा

अन्यत्ते वांछितं सर्वं मत्प्रसादाद् भविष्यति ।
ब्रह्मोवाच ।
दत्त्वेत्थं स वरान्देवस्तत्रैवान्तर्दधे विभुः।
विषादमगमद्देव वियोगात् त्रिपुरासुरः

हर्षं च विपुलं लेभे वरान्प्राप्य यथेप्सितान्।
त्रैलोक्यविजयं कर्तुं यतते स्म ततो बलात्

( १४५९)
इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखंडे वरप्रदानं नामाष्टत्रिंशत्तमोऽध्याय

व्यास उवाच ।
ततः किमकरोद् ब्रह्मस्त्रिपुरो वरदर्पितः ।
तत्सर्वं कौतुकं महयं वक्तुमर्हस्यशेषतः

ब्रह्मोवाच ।
ततः काश्मीर पाषाणभवां मूर्तिं गजाननीम ।
स्थापयामास विधिवद् ब्रह्मणैर्मन्त्रकोविदैः

महांतं कांचनं दिव्यं मणिमुक्ता विभूषितम् ।
गणेशपुरमध्ये स प्रासादं कृतवान्शुभम्

उपचारैः षोडशभिः पूजयामास तं विभुम् ।
नमस्कारैरसंख्यातैः स्तुतिभिः प्रार्थनैरपि

क्षमाप्य देवदेवेशमनुज्ञोप्य ययौ बहिः ।
ददौ दानान्यनेकानि ब्राह्मणेभ्यो यथार्हतः

ततस्तदभवत्स्थानं बंगाले त्रिपुरस्य ह ।
गणेशपुरमित्येवं सर्वेषां सर्वसिद्धिदम्

ततः स त्रिपुरो दैत्यो गजानन वरोद्धतः ।
नृलोकान्पालयामास देवानामाक्रमे रतः

पदातयस्तुरंगाश्च गजाश्च रथिनस्तथा ।
दशदिग्भ्यो ययुस्तं तु सेवार्थं बलवत्तराः । ।८॥
राजानः सेवका जाता आनुकूल्येन तस्य ह ।
प्रतिकूला गता मृत्युं युद्धं कर्तुं मनीश्वराः

एवमाक्रम्य भूखंड ततोऽगादमरावतीम् ।
तत इंद्रो देवगणै नौंनायुद्ध करे वृतः

ऐरावत समारूढो ययौ युद्धाय दंशितः ।
सोऽपि सेनां त्रिधा चक्रे चतुरंगां महाबलः

भीमकायं महादैत्यं वज्रदंष्ट्रं च दानवम् ।
धनुर्युद्धे गदायुद्धे शस्त्रयुद्धे च कोविदम्

अस्त्रयुद्धे मल्लयुद्धे निष्णातं दैत्यपुंगवम् ।
भीमकायमवोचत्स नृलोकस्याधिपो भव

कालकूटं वज्रदंष्ट्रं जगाद त्रिपुरो बली ।
त्रिभागयाऽनया याहि सेनया त्वं रसातलम्

शेषमुख्यान सर्वनागान् वशान्कुरु ममायज्ञा।
अहं त्रिभागया शक्रमाक्रमिष्येऽखिलान्सुरान्

भौमकायो वज्रदंष्ट्रो यथाज्ञप्तो प्रतस्थतुः ।
चतुरंगबलैर्युक्तः स्वयं नन्दनमाययौ

दिव्यान् वृक्षान् बभंजुस्ते वार्यमाणास्तु सैनिकाः ॥
तत्र स्थित्वा दैत्यराजो दूतान् शक्राय प्राहिणोत् ।
अत्रा नयन्तु तं शक्रं दर्शनाय त्वरान्विताः
वदन्तु मम वाक्यं वा मृत्युलोकं व्रजाधुना

तत्र त्वां पालयिष्यामि साम्ना देह्यमरावतीम्
यदि युद्धे च ते बुद्धिस्तदा शीघ्रं प्रयाहि माम्

ते गत्वा शक्रमाचख्युस्त्रिपुरासुर चेष्टितम् ।
श्रुत्वेत्थं वचनं तेषां वज्राहत इवाचल

चकम्पे चाचलरिपुर्वायुनेव यथा तरुः ।
चिन्तया व्याकुलीभूतः किमेतदिति चिन्तयन्

क्रोधानलेन जज्बाल संरक्ताखिललोचनः ।
कुर्वन्भस्मेव लोकानां शोषयन्निव वारिधीन्

उवाच दूतान् गच्छन्तु यान्तु युद्धाय सत्वराः ।
स्वयमैरावतारूढो जगर्ज सुरशत्रुहा

तेन नादेन महता क्षोभयन्भुवनत्रयम् ।
श्रुत्वा तद्वचनं ते तु गता दूतः यथागतम्

विबुधाश्चापि सन्नद्धा नानाशस्रासिपाणयः ।
भिण्डिपालकराः केचित् केचिच्छक्त्यृष्टिपाणयः

मुद्गरासिधराः केचिद्धनुर्बाणकराः परे ।
गदाखेटकराः केचित् केचित्तु दंडपाणयः

एवं देवगणैर्युक्तो वज्रभृन्निर्ययौ बहिः ।
कृतस्वस्त्ययनो विप्रैर्नाना वादित्र निस्वनैः

त्रिपुरो दूतवाक्येन ज्ञात्वा युद्धोद्यमं तु तम् ।
सन्नद्धामकरोत्सेनां प्रहृष्टां चतुरंगिणीम्

असंख्यातां समादाय ह्यारूढोऽभि निर्ययौ ।
परस्परं ददृशतुस्ते सेने वीरभूषणे

कोलाहलो महानासीद् बृंहितैर्ह्रेषितैरपि ।
क्ष्वेडितै रथघोषैश्च वाद्यघोषैरनेकधा

ततो हुंकारमात्रेण नोदितास्त्रिपुरेण ते ।
वीरा युयुधिरे देवैः स संमर्दो महानभूत्

नाभूत् स्वपर बोधोऽपि जघ्नुरेव परस्परम् ।
एवं सुतुमुले जन्ये मृतास्ते दानवा बहु

सुमनसोऽपि पतिता दैत्यशस्त्र प्रपीडिताः।
बभुस्ते सैनिकास्तत्र पुष्पिता इव किंशुकाः

अशय्याः शयिताः केचिदंघ्रिहीनास्तथाऽपरे।
क्रमेलका गजाध्यक्षा रथाश्वाश्च पदातिनः

ततः पलायनपरा दैत्या याता दिशो दश ।
सिंहं दृष्ट्वैव सहसा मृगा जीवनकांक्षिणः

ततो निवार्य तत्सैन्यं वृन्दारकरिपुः स्वयम् ।
क्रोधानल महाज्वालो गर्जन्मेघ इवापरः

शत्रुसान्निध्यमगमद् भक्षयन्निव रोदसी ।
स्वखड्गेनाहनतीव्रं हस्तं वज्रधरं हरेः

वज्रं पपात तद्धस्तात् तदद्भुतमिवाभवत् ।
तदा दाया हनद्दैत्यस्तेनैवैरावतं गजम्

ऐरावतः प्रहारेण पलायनपरो ययौ ।
ततो जघान स हरिर्मुष्टिना दैत्यपुंगवम्

सक्षणं पतितो भूमौ तत उत्थाय वेगवान् ।
जघान मुष्टिना शक्रं धरण्यां तमपातयत्

तत उत्थाय मघवा दैत्यं प्राह रुषान्वितः ।
इदानीं मल्लयुद्धाय सज्जीभवासुरेश्वर

ततः स विस्मयाविष्ट उवाच बलगर्वितः ।
किमर्थत्वं निजप्राणे निर्दयोऽसि सुरेश्वर

कृमिकीटपतंगानां प्राणोऽतीव प्रियो मतः ।
गच्छ देव धरण्यां ते स्थानं दत्तं मया शुभम्

ब्रह्मोवाच ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा जगाद बलवृत्रहा।
यद्यहं जीविताच्वांहि मोचयामि न चेद्रिपो

तदाऽहं धरणीं यामि त्वदाज्ञा वशगोऽधम ।
त्वमेव हतमूर्धाऽद्य धरणीं यास्यसे खल

वदत्येवं तु देवेन्द्र दैन्येन्द्रो निजघान तम् ।
मुष्टिना हृदये दुष्टस्ततो युद्धमभूत्तयोः

चाणूरकृष्णयोर्यद्वत् परस्पर जयैषिणोः ।
हृदयं हृदयेनैव हस्तं हस्तेन जघ्नतुः ।४७॥
जानुभ्यां जानुनी चोरू ताभ्यां तौ च निजघ्नतुः ।
मस्तकं मस्तकेनैव कूर्परं कूर्परेण तु

पृष्टं पृष्टेन पादाभ्यां पादौ तावभिजघ्नतुः ।
पादौ गृहीत्वा दैत्योऽस्य भ्रामयित्वा मुहुर्मुहुः

तत्याज दूरतः शक्रं यथा न ज्ञायते क्वचित् ।
आरुरोह स्वयं तं तु चतुर्दन्तं गजेश्वरम्

ततो देवगणाः सर्वे हिमवद् गिरिगह्वरम् ।
ययुः शक्रं विचिन्वन्तो दैत्यसंत्रासतापिताः

कुत्र वा पतितो देवो द्रक्ष्यामो वा कथं विभुम् ।
एवं संचिंतयन्तस्ते भ्रमंतो ददृशुश्च तम्

अधोमुखं समायान्तं देवेन्द्रं तं तदैव ह ।
प्रणेमुर्देवसंघास्तमालिलिंगस्तथाऽपरे

पूजयामासुरपरे बीजयामास कश्चन ।
पादसंवाहनं चास्य चक्रुः केचन भक्तितः

तत्रैव न्यवसन् सर्वे गुप्तरूपाः सुरास्तदा ।
दैत्यस्त्वैरावतारूढो ययौ ताममरावतीम्

देवस्थानानि दैत्यानामिंद्रासन गतः स्वयम् ।
ददौ विभज्य प्रत्येकं मानपूर्वं सुरद्विषाम् ।

दिव्य वादित्रनिर्घोषैः शृण्वन् गांधर्वनिस्वनान् ।
किन्नरैः सेव्यमानस्तु रेमे चाप्सरसां गणैः ५७ (१५१६)
इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे इन्द्रपराजयो नामैकोन चत्वारिंशोऽध्यायः

ब्रह्मोवाच ।
आक्रम्य देवधिष्ण्यानि दैत्योऽगाद् ब्रह्मणः पदम् ।
पराक्रमं दैत्यकृतं श्रुत्वा देवमुखात्परा

ब्रह्मा ययौ नाभिपद्मं विष्णुः क्षीरनिधिं ययौ ।
दैत्यस्य मानसौ पुत्रौ प्रचंडश्चंड एव च

प्रचंडं स्थापयामास ब्रह्मलोकेऽधिनायकम् ।
ततश्चंडं च वैकुंठे चकार स्वामिनं स्वयम्

ततः कैलासमगमत् तं च दौर्भ्यामचालयत् ।
भयभीता च गिरिजा लिलिंगे शंकरं भृशम्

ततः कैलासमगमद्युद्धाकांक्षी महासुरः ।
तेन तुष्टो महादेवो दैत्यस्य पौरुषेण च

बहिर्ययौ वरं दातुं निजभक्तं सुखप्रदः ।
ददर्श त्रिपुरं दैत्यं वरं वृण्वित्यथाब्रवीत्

स वव्रे यदि तुष्टोऽसि देहि कैलासमद्य मे ।
गच्छ मन्दारशिखरं यावन्मम मनोरथः

शंकरोऽपि ददौ तस्मै कैलासं स्वल्पकालिने ।
स्वयं जगाम गिरिशो मन्दाराद्रिं गणैर्वृतः

कैलासशिखरारूढो जहर्ष त्रिपुरासुरः।
एवं देवान्वशे कृत्वा पुनरायाद्रसातलम्

भीमकायोऽपि बलवान् भूमंडल गतो बलात् ।
वशे चकार नृपतीन् ऋषीन् सर्वान् बबन्ध च

अग्निकुंडानि सर्वाणि देवतृप्ति कराणि च ।
आश्रमांश्च बभंजाशु तीर्थानि च विशेषतः

तापसांस्त्रासयामास कारागार समाश्रयात् ।
स्वाहा स्वधा वषट्कारान् वेदस्याभ्यसनानि च

सदाचारान् सदा द्वेष्टि सर्वगर्वसमन्वित ।
वज्रदंष्ट्रोथ सप्तापि पातालानि वशेऽनयत्

शेषं च वासुकिं चैव तक्षकं सर्वभोगिनः।
निर्विषान् स विषांश्चैव चकार वशवर्तिलः ।
वज्रदंष्ट्रो रत्नजातं बुभुजे प्रेषयच्च तम्

नागांगनाभिश्च कुतूहलेन रेमे सदाऽसौ समदोऽति हर्षात् ।
भोगान् विमुंजन विविधानि रत्नान्यादाय यातस्त्रिपुरान्तिके सः

पातालवश्यतां शंसन् लेभे मानं ततोधिकम्

वस्त्राणि च महार्हाणि ग्रामान् दासाननेकशः ।
एवं त्रिलोकान्वशगान् कृत्वा दैत्यो ननन्द ह

देवाः सर्वे गुहावासाश्चिन्तयामासुरन्वहम् ।
कथमस्य वधः कस्मिन्काले वापि भविष्यति

कस्माद्वेति न जानीमो लब्धोऽनेन वरं कुतः ।
एवं व्याकुलचित्तेषु सुरेषु मुनिसत्तम

आययौ नारदस्तत्र त्रैलोक्यचर इच्छया ।
ददर्श दीनान्देवांस्ता नुत्ततार नभः पथात्

दृष्ट्वा सर्वे नारदं तमुत्तस्थु सहसाऽऽदरात् ।
आलिलिंगुश्च नेमुश्च पुपूजुश्च यथाक्रमम्

विश्रान्तं परिपप्रच्छुस्त्रिपुरस्य वरादिकम् ।
देवा ऊचुः ।
त्रिपुरेण समाक्रान्तं त्रैलोक्यं सचराचराम्

स्थाथानि नो गृहीतानि केशास्तेनापि निर्जिताः ।
शरणं कं व्रजामोऽद्य कथं तस्य वधो भवेत्

वराश्च केन दत्ता नो वदास्य त्रिपुरस्य भोः ।
नारद उवाच ।
कथयामि समासेन दैत्यस्य चेष्टितं महत्

दिव्यवर्षसहस्रं स तताप परमं तपः ।
प्रसादयामास विभुं गणेशं देवनायकम्

तेनास्मै दुर्धरा दत्ता वराः सर्वभयंकराः ।
देवर्षि पितृभूतेभ्यो यक्षरक्ष पिशाचतः

न नागेभ्यो भयं दत्तं विनैकं शंकरं विभुम् ।
प्रसादयन्तु देवेशं द्विरदाननमादरात्

आराधयन्तु सर्वेऽपि विघ्नेशं सर्वसिद्धिदम् ।
देवा ऊचुः।
कथमाराधनं तस्य देवदेवस्य धीमतः

कर्तव्यं मुनिशार्दूल कृपया तद्वदस्व नः ।
नारद उवाच ।
अहमेकाक्षरं मन्त्रं कथयाम्यखिलान् प्रति

तेन मन्त्रेण ते सर्वे मया दत्तेन भक्तितः ।
अनुष्ठानं प्रकुर्वन्तु सर्वेऽपि स्थिरमानसाः

यावत् प्रत्यक्षतामेति देवोऽसौ गणनायकः ।
स एव तद्वधोपायं वदिष्यत्यखिलान्प्रति

नान्योपायं प्रपश्यामि तस्मात् कुर्वन्तु मे वचः ।
ब्रह्मोवाच ।
इत्युक्त्वा नारदः सर्वानुपदिश्य मनुं च तम्

जगाम तत्क्षणादेव वीणागानरतो मुनिः ।
ततः सर्वे सुरवरा गणेशं ध्यानतत्पराः

एकपादस्थिताः केचित् केचित्पद्मासनस्थिताः ।
केचिद्वीरासनयुताः केचिन्मीलित लोचना।
निराहारा जितश्वासा जेपुर्मन्त्रं मुनींरितम्

ततो बहुगते काले करणाब्धिर्गजाननः।
अनुष्ठानं निरीक्ष्यैषां देवानां चिरकालजम

आविर्बभूव गणपस्तेषामग्रे वरप्रदः ।
उल्लसत् स्वर्णमुकुटश्चारु कुंडलमंडितः

दन्तन्यस्तकरो राजत् कटिसूत्र वरांगद ।
पाशं सृणिं च परशुं कमलं च भुजैर्दधत्

रक्तचन्दन कस्तूरी सिन्दूर शशिभूषणः॥
विद्युत्तेजो लसत्कान्तिः कोटिसूर्यसमप्रभः

दृष्ट्वैवं सहसा देवं विनायकमनामयम् ।
तेजसा धर्षितः सर्वे भयमापुश्च केचन

प्रणेमुः सहसा केचिद्देवास्तं द्विरदाननम् ।
पूजयामासुरपरे हर्षगदगद भाषिणः

स्वसंकष्ट विनाशाय तुष्टुवु कोऽपि तं विभुम।
प्रसादसुमुखं देवं सुसुखं संकटापहम्

देवा ऊचुः।
नमो नमस्ते परमार्थरूप नमो नमस्तेऽखिलकारणाय ।
नमो नमस्तेऽखिल कारणाय सर्वेन्द्रियाणामधिवासिनेऽपि

नमो नमो भूतमयाय तेऽस्तु नमो नमो भूतकृते सुरेश ।
नमो नमः सर्वधियां प्रबोध नमो नमो विश्वलयोद्भवाय

नमो नमो विश्वभृतेऽखिलेश नमो नमः कारण कारणाय ।
नमो नमो वेदविदामदृश्य नमो नमः सर्ववरप्रदाय

नमो नमो वागविचारभूत नमो नमो विघ्ननिवारणाय ।
नमो नमोऽभक्त मनोरथघ्ने नमो नमो भक्त मनोरथज्ञ

नमो नमोऽभक्तमनोरथेश नमो नमो विश्वविधानदक्ष ।
नमो नमो दैत्यविनाशहेतो नमो नमः संकटनाशकाय

नमो नमः कारुणिकोत्तमाय नमो नमो ज्ञानमयाय तेऽस्तु ।
नमो नमोऽज्ञानविनाशनाय नमो नमो भक्त विभूतिदाय

नमो नमोऽभक्तविभूति हन्त्रे नयो नमो भक्त विमोचनाय ।
नमो नमोऽभक्त विबन्धनाय नमो नमस्ते प्रविभक्त मूर्ते

नमो नमस्तत्व विबोधकाय नमो नमस्तत्व विदुत्तमाय ।
नमो नमस्तेऽखिल कर्म साक्षिणे नमो नमस्ते गुणनायकाय ॥४९
ब्रह्मोवाच ।
एवं स्तुतः सुरैर्देवो द्विरदानन ईश्वरः ।
उवाच परमप्रीतो हर्षयत् सुरसत्तमान्

गणेश उवाच ।
स्तोत्रेण तपसा चैव सुराः संतुष्टिमागतः ।
ददामि सकलाभीष्टं तद् वृणुध्वं सुरेश्वराः

देवा ऊचुः ।
यदि तुष्टोऽसि देवेश त्रिपुरं जहि दानवम् ।
सर्वेषामधिकारान्नो गृहीत्वा यस्तु तिष्ठति

त्वयैवास्याभयं दत्तं सर्वामरसमूहतः ।
अतः स्म संकटं प्राप्ताः संकटान्मोचयाशु नः

त्वामेव शरणं प्राप्ता एष एव वरो हि नः ।
गणेश उवाच ।
वारयिष्ये भयं सर्वं तस्माद्घोरतराद्धि वः

भवत्कृतमिदं स्तोत्रमतिप्रीतिकरं मम् ।
संकष्टनाशनमिति विख्यातं च भविष्यति

पठतां शृण्वतां चैव सर्वकामप्रदं नृणाम् ।
त्रिसन्ध्यं यः पठेदेतत् संकष्टं नाप्नुयात् क्वचित्

ब्रह्मोवाच ।
इति दत्त्वा वरं तेषां सुराणां जगदीश्वरः ।
पश्यतां मुनिदेवानां तत्रैवान्तर्दधे विभुः ५७ (१५७३)
इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे स्तोत्र निरूपणं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः