Fragments · अध्याय 3

। त्यागानुस्मृति .. .. .. .. तेषा अनुपूर्वेण याव सर्वाकारंज्ञता अनुप्रापुनिष्यति एवं ॥।
वेर्सो
1 ॥। सीकर्तव्य क .. .. .. बोधिसत्वेन महासत्वेन प्रज्ञापारमितायां चरन्तेन देवतानुस् मृत्. ।

। न्नश् चतुर्महाराजकायिकेषूपपन्नका स् ते परनिर्मितवशवर्तिकेषु देवेषूपपन्नकास् ते
3 + + अ नुस्मरति अपि नो स्मृतिकर्मो नास्ति सो एवं मनसीकरन्तो या सर्वाकारांज्ञता अनुप्रा पु नि ष्यति
4 + भावो नास्ति इति अभावस्वभावयोगेन तं देवता अनुस्मरति पेयालं । याव सर्वाकारंज्ञताम् ॥।
5 म नसीकरन्तस्य अनुपूर्वक्रिया प्रज्ञायति अनुपूर्वशिक्षा अनुपूर्वप्रस्थानं प्रज्ञायति ॥।
6 पूर्वक्रिया अनुप्राप्तुकामेन अनुपूर्वशिक्षा अनुपूर्वप्रतिपदान अभावस्वभावयो गेन ॥।
7 स्मृत्युपस्थानेषु शिक्षितव्य पेयालं याव महाकरुणा यो शिक्षितव्य सो हि बोधिमार्ग ॥।
8 क पुनर्वाद याव सर्वाकारंज्ञज्ञातं न इदं स्थानं विद्यते एवं हि सुभूति ॥।
9 नुपूर्वशिक्षा अनुपूर्वप्रतिपदा प्रज्ञायति यत्र क्रियायाम् चित्त चरि ॥।
10 म् एतद् अवोचत्* यदि भदन्ते भगवां अभावस्वभावा सर्वधर्मा त न् नास्ति रूपं ॥।
11 व सर्वाकारज्ञज्ञात नास्ति बुद्धो नास्ति धर्मो नास्ति संघो नास्ति मार्गो नास्ति फलो नास्ति संक्लेश्. ॥।
12 गवां आयुष्मन्तं सुभूतिम् एतद् अवोचत्* अपि नु सुभूति अभावस्वभावेभि सर्वधर्मेभि ॥।
13 र्मेभि अस्तिता वा नास्तिता वा उपलभ्यति आह कथम् इदं सुभूतिस्य एवं भवति यदि ॥।
14 एवम् उक्त आयुष्मां सुभूतिर् भगवन्तम् एतद् अवोचत्* न अहं भदन्ते भगवां .. .. ति कांक्ष ॥।
15 प्रत्येकबुद्धयानिकाश् च बोधिसत्वयानिकाश् च ते एवं वदिष्यन्ति अभावस्व ॥।
16 त शीलविपन्नाश् च भविष्यन्ति दृष्टिविपन्नाश् च भविष्यन्ति आचारविपन्नाश् च ।

। लोकं वा इदं चाहं भदन्त भग ॥।
ग्.म्. बोन्गर्द्-लेविन् अन्द् त्. किमुर: "नेw fरग्मेन्त्स् ओf थे पञ्चविंशतिसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता fरोम् एअस्तेर्न् तुर्केस्तन्", एअस्त् अन्द् wएस्त् 45 (1995), प्प्. 355-358; सि प्।147अ1.1 उन्द् 1
fरग्म्. 1 (सि प्।147अ1)
व्1 ॥। वान्तो व्यवच्छि ... पश्चिमा कोटिर् एषा प्रज्ञप्ता. आह : स्व ...
2 ॥। भगवान् आह : एवम् एतत् सुभूते तथा यथा वदसि स्वलक्षणशू
3 ॥। स्थानं विद्यते । अपि तु सुभूते या वदसि सर्वाणि स्वलक्षणशून्यतान् सं
4 ॥। न्येषु सर्वधर्मेषु पूर्वपश्चिमा कोटिः प्रज्ञायते. एवं च पुनः सुभूते बोधिस
5 ॥। न्येषु च सर्वधर्मेषु चरमाणो बोधिसत्वो महासत्वो न क्वचिद् धर्मे ऽभिनिवे
6 ॥। तेषु वा श्रावकधर्मेषु वा प्रत्येकबुद्धधर्मेषु वा तथागतधर्मेषु वा. एव
7 ॥। वन्न् उच्यते. केन कारणेन प्रज्ञापारमितेत्य् उच्यते. भगवान् आह : परम
8 ॥। प्रज्ञापारमितेत्य् उच्यते. अपि तु सुभूते एतया प्रज्ञापारमितया सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धा
9 ॥। सर्वधर्माणां पारंगताः यथा संख्यं तेन कारणेन प्रज्ञापारमितेत्य् उच्यते. अपि तु सुभूते पर
10 ॥। पारो नोपलभ्यते. तेन कारणेन प्रज्ञापारमितेत्य् उच्यते. अपि तु सुभूते इमा प्रज्ञापारमितायां
11 ॥। तेन कारणेन प्रज्ञापारमितेत्य् उच्यते. अपि तु सुभूते नेयं प्रज्ञापारमितां केनचिद् धर्मेण संयुक्ता न विसं
र्1 ॥। .आ तेन कारणेन प्रज्ञापारमितेत्य् उच्यते. तत् कस्य हेतोस् तथा हि सुभूते नेयं प्रज्ञापारमिता अरूपिण्य् अनिदर्शना
2 ॥। प्रज्ञापारमिता स ... आ ... नु आणां चारिका ... सर्वप्रतिभानानां सर्वसुखानां त्रैलोक्यस्य चजति
3 ॥। काभिर् वा देवताभिः सर्वाश्रावकप्रत्येकबुद्धयानिकेभिर् वा पुद्गलेभिः ये चान्ये केचि
4 ॥। कस्माद् धेतोस् तथा हि सुभूते ... सर्वधर्मान्य् अत्र प्रज्ञापारमितायान् नोपलभ्यन्ते.
5 ॥। चर्तव्यम्. पुनर् अपरं सुभूते बोधिसत्वेन महासत्वेनास्यां खलु गंभीरायां
6 ॥। व्यं दुःखसमुदयनिरोधमार्गज्ञानार्थे चर्तव्यम् एवं दुःखसमुद
7 ॥। विक्षयज्ञानानुत्पादज्ञानार्थाय यथारूपज्ञानार्थाय चर्तव्यं म
8 ॥। तिर् भगवन्तम् एतद् अवोचत्* यदि भगवन् ... स्याः प्रज्ञापारमिता ...
9 ॥। आह : इह सुभूते बोधिसत्वेन महासत्वेनेह गंभीरे ...
10 ॥। व्य समाधिर् मे ऽनर्थस् तत्र मया न चर्तव्यं ...
11 ॥। चार्थं वानर्थं व
fरग्म्. 2 (सि प्।147अ1)
व्1 विज्ञानं मे चार्थं वानर्थं वा न चर्तव्यं । एवं दानपारमिता यावत् प्रज्ञापारमिता मे ... यावत् सर्वाकारज्ञता मे चार्थं वानर्थं वा न चर्तव्यं ॥।
2 ... अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धा न कश्चिद् धर्मं परिमृश्यमानोपलब्धो यो ऽर्थं वा कुर्याद् अपि तु सुभूतेर् उत्पादाद् वा तथागतानाम् अनुत्पादाद् वा ॥।
3 स्थितैव धर्मणान् धर्मता सा च न कस्यचिद् अर्थं वानर्थं वा करोति. एवं च सुभूते बोधिसत्वेन महासत्वेनार्थानर्थो परिवर्ज्य सततं प्रज्ञापारमितायां चरितव्यं ॥।
4 एवम् उक्तायुष्मां सुभूतिर् भगवन्तम् एतद् अवोवत् : केन कारणेन भदन्त भगवन् प्रज्ञापारमिता न कस्यचिद् धर्मस्यार्थकर्त्री. भगवान् आह : ॥।
5 ह्य् असम्स्कृतधर्मावतारणां तेन कारणेन न कस्यचिद् धर्मस्यार्थकर्त्री नाप्य् अनर्थकर्त्री. आह : ननु भदन्त भगवन्न् असंस्कृतपरमार्थं स ॥।
6 तत् सुभूते तथा यथा वदसि असंस्कृतं परमार्थं सर्वार्याणान् न च पुनर् अपकारार्थेन वा उपकारार्थेन वा. तद्यथापि नाम् ॥।
7 स्यचिद् धर्मस्यापकारार्थेन वोपकारार्थेन वा प्रत्युपस्थिता. एवम् एव सुभूते प्रज्ञापारमिता बोधिसत्वानां महासत्वानाम् ॥।
8 उपकारार्थाय् वा प्रत्युपस्थिता. आह : ... भदन्त भगवन् बोधिसत्वो महासत्वो ह्य् अत्रासंस्कृतायां प्रज्ञापारमितायां शिक्षित्वा सर्वाकारज्ञाताम् अनुप्राप्नोति. भगवान् आह : ॥।
9 एवम् एतत् सुभूते तथा यथा वदसि, इह खलु गंभीरायां प्रज्ञापारमितायां ह्य् असंस्कृतायां शिक्षित्वा बोधिसत्वो महासत्वः सर्वाकारज्ञताम् अनुप्राप्नोति न ॥।
10 अद्वययोगेनाह : किं पुनर् भदन्त भगवन् अद्वयौ धर्मौ द्वयधर्मम् अनुप्राप्नोति. भगवान् आह : नो सुभूते. आह : न किं पुनर् भदन्त भगवन् द्वयो धर्मो ह्य् अद्वयं धर्मम्
11 नुप्राप्नोति. भगवान् आह : नो सुभूते. आह : क इदानीं प्राप्नोति. यदि द्वयो नाद्वयो धर्मम् अनुप्राप्नोति. भगवान् आह : अनुपलंभो धर्मो ह्य् अनुपलंभं धर्मं प्राप्नोति ॥।
र्1 ॥। उपायकौशल्यपरिवर्त नाम्ना सप्तषष्टिमः समाप्तः 67 अथायुष्मान् सुभूतिर् भगवन्तम् एतद् अवोचत् : गंभीरेयं भदन्त भगवन् प्रज्ञापारमिता परमदुष्क र कारकाश्
2 च बोधिसत्वा महासत्वा यस्माद् धि न किंचित् सत्वम् उपलंभन्ते नापि सत्वप्रज्ञप्तिं, सत्वानां चार्थयानुत्तरां सम्यक्संबोधौ संप्रस्थितास् तद्यथा ॥।
3 भदन्त भगवन् न कश्चित् पुरुषो ह्य् आकाशे निदर्शने अप्रतिये अनालये ह्य् अप्रतिष्ठाने वृक्षम् आरोपयितव्यं मन्येत. एवम् एव भदन्त भगवन् बोधिसत्वा
4 महासत्वा ह्य् असत्वां सत्वानां कृतेनेच्छन्त्य् अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबोधुं. भगवान् आह : एवम् एतत् सुभूते तथा यथा वदसि : दुष्करकारका
5 खलु बोधिसत्वा महासत्वा यत्र हि नाम न च सत्वम् उपलभन्ते नापि सत्वप्रज्ञप्तिं सत्वानां चार्थायेच्छन्त्य् अनुत्तरां सम्यक्संबोधि ॥।
6 रज्ञताम् अबिसंबुद्ध्वा तात्यसन्ति सत्वानि सत्वग्राहात् परिमोच्यन्ति, तद्यथा सुभूते कश्चित् पुरुषस् तिष्ठे पृथिवीप्रदेशे वृ त स्य
7 वृक्षस्य न नामं जानीयान् न गण्डं न शाखा न पत्राणि न पुष्पाणि न फलानि जानीयात् स चाजानमानस् तस्य वृक्षस्य ॥।
8 वरोपयित्वा च कालेन कालं परिपालयेत् कालेन कालं परिशोधयेत् स तस्य गण्डो ऽनुपूर्वेण मूलशाखापत्रपलाशपुष्पफलसंपन्न ॥।
9 .. त्वत् पत्रपुष्पफलानि प्रमुदिता परिभुंजीयात् सर्वस्याधिप्रहाणाया. एवम् एव सुभूते बोधिसत्वो महासत्वः सत्वानाम् अर्थायानु ।

। अनुपूर्वेण षट्सु पारमितासु चीर्त्वा सर्वकारज्ञताम् अनुप्राप्नोति. सर्वसत्वानां च त्वद् गण्डपत्रशाखापुष्पफलोपजीव्यो
11 ॥। महासत्वानाम् आगम्य सत्वास् त्रिभ्यो यातेभ्यो परिमुच्यन्ते. तत्रेदं पुष्पं यद् ... त्व महा ॥।
सिर् औरेल् स्तेइन्, इन्नेर्मोस्त् असिअ. देतैलेद् रेपोर्त् ओf एxप्लोरतिओन्स् इन् चेन्त्रल् असिअ, कन्-सु अन्द् एअस्तेर्न् ईरान् , 4 वोल्स्., ओxfओर्द् 1928.
अप्पेन्दिx ए: fअर्.07 (प्. 1019f., प्ल्. च्xxइ); प्रज्ञापारमिता-तेxत्: व्8: 84थ् छप्. शून्यतापरिवर्त
रेच्तो
1 पा र मितायां चरमाण : परमार्थं न चाचलाति : सत्वानां च कृत्यं च करोति : तद्यथा दानेन प्रियवचनेन । अर्थचर्यया । समनार्थतया चेत्. + + + + + + + + + + + सुभूतिम् एतद् अवोचत्* एवम् एत सुभूते तथा यथा वदसि : यथा खलु सर्वधर्मशून्यता : न कस्यचि धर्मस्य कृत्याकृत्यं करोति : तत् कथं बोधिसत्वो महासत्वः प्रज्ञा + + + + + + + +
2 ॥। परमार्थं चाचलति : सत्वानां च कृत्यं चरीकरोति : तद्यथा दानेन विस्तर : यदि सुभूते एतानि सत्वानि स्वयम् एव शून्यता जानीयु : न भूय त + + + + + + + विष या
3 भवेत्* यः शून्यतायाश् च न चाचलाति : सत्वानि चात्मसंज्ञायां विवेकयति : विवेकयित्वा च शून्यतायां संसारां विमोक्षयति : एवं .. .. संज्ञाया .. .. .. .. दर्शक संज्ञाया । एवंरूपसंज्ञायां । यावद् विज्ञानसंज्ञायां । चक्षुसंज्ञायां । याव धर्मसंज्ञायां । पृथिवीधातुसंज्ञायां । याव विज्ञानधातुसंज्ञायां । एवं संस्कृत .. .. .. संज्ञायां विवे क यति
4 विवेकयित्वा स संस्कृते धातौ प्रतिष्ठापयति : लोकव्यवहारेण । सो ऽपि च संस्कृतधातुशून्य इति : आह । केन शून्यौ । भगवान् आह । सर्व .. .. शून्यौ पि तु सु भू ते
5 यो निर्मितम् अभिनिर्मितो ति : कंचि तस्य निर्मितस्य तस् त्व् अस्ति । य : न् न शून्यम् इति : आह । न निर्मितस्य भदन्त भगवत्* कंचिद् वस्त्व् अस्ति : यः न् न शून्य भगवान् आह : यश् च
6 सुभूते निर्मितौ । या च शून्यता : ह्य् उभाव् एतौ धर्मौ न संयुक्तौ न विसंयुक्तौ उभाव् एतौ शून्यता : शून्यतायां चाशून्यो : तत् किम् अत्र विनिगूहित भवत्य् अयं निर्मित : य
7 यं शून्यतेति : तत् कस्माद् धेतो तथा ह्य् एताव् उभौ परमार्थशून्यतायां नोपलभ्यन्ते : अयं निर्मिता इयं शून्यतेति : नास्ति सुभूते रूपं वा वेदना वा संज्ञा वा । न सन्ति सं
8 .. .. .. नास्ति विज्ञानं । यं न निर्मितं । यं च निर्मित : तच् छून्यतायां युक्तम् इति : अथायुष्मां सुभूति भगवन्तम् एतद् अवोचत्* यदि भदन्त भगवत्* चिमे लोकिका धर्मा निर्मिताः
9 .. .. .. .. लौकिका धर्मा निर्मिताः तद्यथा चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि । यावद् आर्याष्टाङ्गो मार्ग । एवं त्रीणि विमोक्षमुखानि । दश तथागतबलानि । चत्वारि वैशारद्यानि । चतस्र प्र
10 .. .. .. .. हामैत्री । महाकरुणाष्टादशवेदनिका बुद्धधर्माः यं चैमेषां धर्माणां फल : या चैयं पुद्गलप्रज्ञप्तिः तद्यथा स्रोतआपन्न । सकृदागामी अनागामी .. मु .. .. प्रत्येक बु द्ध
11 तथागतो ऽर्हा सम्यक्संबुद्धः अपि त्व् इमे ऽपि धर्मा निर्मिता इति : एवम् उक्तो भगवान् आयुष्मन्तं सुभूतिम् एतद् अवोचत्* ये पुनः सुभूते सर्वसंस्कृता धर्मा निर्मिताः तत्र
वेर्सो
1 .. .. .. निर्मिता । केचि प्रत्येकबुद्धनिर्मिता । केचि बोधिसत्वनिर्मिता । केचि तथागतनिर्मिता । केचि कर्मनिर्मिता । केचि क्लेशनिर्मिता । स् तद् अनेन सुभूते व पर्यायेण सर्वसंस्कृता ध र्मा
2 .. सुब्ःउति : आह । यानीमानि भदन्त भगवत्* प्रहाणफलानि : तद्यथा स्रोतापत्तिफल : यावद् अर्हन्तं : प्रत्येकबोधि । अनुत्तरा च सम्यक्संबोधि : सर्वक्लेशवासनानुसन्धिप्रहा ण
3 .. .. धर्मा निर्मिता : भगवान् आह : यत् कश्चि सुभूते धर्म उत्पादव्यययुक्त : सर्वो सो निर्मित इति : आह : कतमो भदन्त भगवत्* धर्मो यो न निर्मित : भगवान् आह : यस्य सुभूते ध र्म
4 .. .. .. .औ । न व्ययौ । न विरोध । निर्मित । आह : स पुनः कतमः भगवान् आह : असमोषधर्म निर्वाण : र्म यन् धर्मो न निर्मितः आह । यद् एतद् उक्त भगवता शून्यताशून्यताया न चलति
5 न च र्व ये ह्य् उपलभ्यते : न च कश्चि धर्मो यो न शून्यः कस्मि भदन्त भगवत्* न समोषधर्मा न निर्मितो भविष्यति : भगवान् आह : एवम् एत सुभूते तथा यथा वदसि । सर्वधर्मा सुभूते
6 शून्यताः स्वभावशून्यतायां । ते च न श्रावकेभि कृता : न प्रत्येकबुद्धै । न बोधिसत्वै । न तथागतै र्हद्भि सम्यक्संबुद्धै कृत : या च स्वभावशून्यता .. .. : निर्वाणम् इति । एवम् उक्त
7 आयुष्मां सुभूति भगवन्तम् एतद् अवोचत्* आदिकर्मिकौ भदन्त भगवत्* पुद्गलः कथम् अनुवदितव्यम्* कथं अनुशासितव्यं : यथा सो य मां .. वादशून्य .. .. परिजानीयो :
8 भगवान् आह : किं पुनः सुभूते पूर्वे सो भावो ऽभूत्* पश्चाद् अभावो भविष्यतीति : ॥ शून्यतापरिवर्तो नाम्ना चतुराशीतिमः समाप्त .. .. .. दाय धर्म यं .. .. .. तिजि .. .. रार्व
9 द्रस्य : ॥ ॥ पुनर् अपरं सुभूते बोधिसत्वेन महासत्वेन : तथा खल्व् इयं प्रज्ञापारमिता पर्येषितव्या : यथा सदा प्ररुदितेन बोधि .......... य :
10 एतर्हि भीष्मगर्जितस्वरस्य तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्यान्तिके ब्रह्मचर्यं चंचूर्यते : आयुष्मां सुभूतिर् आह : यथा कथं + + + + + + + + + + + ने । न बोधि स त्वेन
11 महासत्वेनैयं प्रज्ञापारमिता पर्येषिता : भगवान् आह : सदा प्ररुदितेन सुभूते बोधिसत्वेन महासत्वेन पूर्वे जन्मनीयं प + + + + + + + + + कायेनानर्थिकेन । जीवितेनानर्थिकेन । लाभसत्कारश्लोकानि : शृतेन : स चैमां प्रज्ञापारमितापर्येषणो ऽरण्यगतो ऽन्तरीक्षा यो षं शुष्रु + + + + + + + + यथा ..
12 .. काय क्लमतामनसिकारम् अपि नोत्पादयसि : न स्थीनमिद्धमनसिकारम् उत्पादयसि : नापि भोजनमनसिकारम् उत्पादयसि : नापि पानमनसिकारम् उत्पादयसि : .. .. .. ..
म्.इ. वोरोब्योव-देस्यतोव्स्कय, "थे स्.ए. मलोव् चोल्लेच्तिओन् ओf मनुस्च्रिप्त्स् इन् थे स्त्. पेतेर्स्बुर्ग् ब्रन्छ् ओf थे इन्स्तितुते ओf ओरिएन्तल् स्तुदिएस्", मनुस्च्रिप्त ओरिएन्तलिअ, इन्तेर्नतिओनल् जोउर्नल् fओर् ओरिएन्तल् मनुस्च्रिप्त रेसेअर्छ् 1.2 (1995), प्प्. 29-39.
fरग्म्. 1: अष्टसाहस्रिका-प्रज्ञापारमिता? सि म्।16.1
र्2 ॥। न .. .. .. .. .. ।

। .. त्त विशुद्धत्वा द .. .. ।

। प्स्यन् अभिसमयाधर्मविशुद्धि .. ।

। शुद्धिर् इति । आह अनभिनिर्वृत्तिर् भ ।

। पुत्र आह कस्यात्यन्तविशुद्धत्वा द ।

। स्यान् अभिनिर्वृत्तेर् अनभिनिर्वृ .. .. र्.. .. ।

। नभिनिर्वृत्तिर् धर्मविशुद्धिर् इति ।