बृहस्पतिस्मृति · अध्याय 1.13

कुलीनदक्षानलसैः प्राज्ञैर् नाणकवेदिभिः ।
आयव्ययज्ञैः शुचिभिः शूरैः कुर्यात् सह क्रियाः ॥

समो ऽतिरिक्तो जीनो वा यत्रांशो यस्य यादृशः ।
क्षयव्ययौ तथा वृद्धिस् तस्य तत्र तथाविधा ॥

अशक्तालसरोगार्त मन्दभाग्यनिराश्रयैः ।
वणिज्याद्याः सहैतैस् तु न कर्तव्या बुधैः क्रियाः ॥

प्रयोगं कुर्वते ये तु हेमधान्यरसादिना ।
समन्यूनाधिकैर् अंशैर् लाभस् तेषां तथाविधः ॥

समो न्यूनो ऽधिको वांशो येन क्षिप्तस् तथैव सः ।
व्ययं दद्यात् कर्म कुर्याल् लाभं गृह्णीत चैव हि ॥

परीक्षकाः साक्षिणश् च त एवोक्ताः परस्परम् ।
संदिग्धे ऽर्थे ऽवञ्चनायां न चेद् द्विद्वेषसंयुताः ॥

यः कश्चिद् वञ्चकस् तेषां विज्ञातः क्रयविक्रये ।
शपथैः स विशोध्यः स्यात् सर्ववादे त्व् अयं विधिः ॥

क्षयहानिर् यदा तत्र दैवराजकृताद् भवेत् ।
सर्वेषाम् एव सा प्रोक्ता कल्पनीया तथांशतः ॥

अनिर्दिष्टो वार्यमाणः प्रमादाद् यस् तु नाशयेत् ।
तेनैव तद् भवेद् देयं सर्वेषां समवायिनाम् ॥

राज्ञे दत्त्वा तु षड्भागं लभेरंस् ते यतांशतः ॥

दैवराजभयाद् अस्तु स्वशक्त्या परिपालयेत् ।
तस्य अंशं दशमं दत्त्वा गृह्नीयुस् ते ऽंशतो ऽपरम् ॥

शुल्कस्थानं वणिक् प्राप्तः शुल्कं दद्याद् यथोचितम् ।
न तद् व्यभिचरेत् राज्ञां बलिर् एष प्रकीर्तितः ॥

नैवं तस्करराजाग्नि व्यसने समुपस्थिते ।
यस् तु स्वशक्त्या रक्षेत् तु तस्यांशो दशमः स्मृतः ॥

यदा तत्र वणिक् कश्चित् प्रमीयेत प्रमादतः ।
तस्य भाण्डं दर्शनीयं नियुक्तैः राजपुरुषैः ॥

यदा कश्चित् समागच्छेत् तदा रिक्थहरो नरः ।
स्वाम्यं विभावयेद् अन्यैः स तदा लब्धुम् अर्हति ॥

राजाददीत षड्भागं नवमं दशमं तथा ।
शूद्रविष्क्षत्रजातीनां विप्राद् गृह्णीत विंशकम् ॥

त्र्यब्दाद् ऊर्ध्वं तु नागच्छेद् यत्र स्वामी कथंचन ।
तदा गृह्णीत तद् राजा ब्रह्मस्वं ब्राह्मणाञ् श्रयेत् ॥

एवं क्रियाप्रवृत्तानां यदा कश्चिद् विपद्यते ।
तद् बन्धुना क्रिया कार्या सर्वेषां सहकारिभिः ॥

रथं हरेद् यथाध्वर्युर् ब्रह्माधाने च वाजिनम् ।
होता निविद्वरं चाश्वम् उद्गाता चाप्यनः क्रये ॥

सर्वेषाम् अर्धिनो मुख्यास् तद् अर्धेनाधिनो ऽपरे ।
तृतीयिनस् तृतीयांशाश् चतुर्थांशाश् च पादिनः ॥

आगन्तुकाः क्रमायातास् तथा चैव स्वयंकृताः ।
त्रिविधास् ते समाख्याता वर्तितव्यं तथैव तैः ॥

बहूनां संमतो यस् तु दद्याद् एको धनं नरः ।
करणं कारयेद् वापि सर्वैर् एव कृतं भवेत् ॥

ज्ञातिसंबन्धिसुहृदाम् ऋणं देयं सबन्धकम् ।
अन्येषां लग्नकोपेतं लेख्यसाक्षियुतं तथा ॥

स्वेच्छादेयं हिरण्यं तु रसधान्यं तु सावधि ।
देशस्थित्या प्रदातव्यं गृहीतव्यं तथैव तत् ॥

समवेतैस् तु यद् दत्तं प्रार्थनीयं तथैव तत् ।
न याचते च यः कश्चिल् लाभात् स परिहीयते ॥

श्रूयतां कर्षकादीनां विधानम् इदम् उच्यते ॥

वाह्यवाहकबीजाद्यैः क्षेत्रोपकरणेन च ।
ये समाः स्युस् तु तैः सार्धं कृषिः कार्या विजानता ॥

बाह्यबीजात्ययाद् यत्र क्षेत्रहानिः प्रजायते ।
तेनैव सा प्रदातव्या सर्वेषां कृषिजीविनाम् ॥

पर्वते नगराभ्यासे तथा राजपथस्य च ।
उषरं मूषिकव्याप्तं क्षेत्रं यत्नेन वर्जयेत् ॥

गर्तानूपं सुसेकं च समन्तात् क्षेत्रसंयुतम् ।
प्रकृष्टं च कृतं काले वापयन् फलम् अश्नुते ॥

कृशातिवृद्धं क्षूद्रं च रोगिणं प्रपलायिनम् ।
काणं खञ्जं विनादद्यात् बाह्यं प्राज्ञः कृषीवलः ॥

एष धर्मः समाख्यातः कीनाशानां पुरातनः ॥

हिरण्यकुप्यसूत्राणां काष्ठपाषाणचर्मणाम् ।
संस्कर्ता तु कलाभिज्ञः शिल्पी प्रोक्तो मनीषिभिः ॥

हेमकारादयो यत्र शिल्पं संभूय कुर्वते ।
कर्मानुरूपं निर्वेश लभेरंस् ते यथांशतः ॥

शिक्षकाभिज्ञकुशला आचार्याश् चेति शिल्पिनः ।
एकद्वित्रिचतुर्भागान् लभेयुस् ते यथोत्तरम् ॥

हर्म्यं देवगृहं वापि धार्मिकोपस्कराणि च ।
संभूय कुर्वतां चैषां प्रमुखो द्व्यंशम् अर्हति ॥

नर्तकानाम् एष एव धर्मः सद्भिर् उदाहृतः ।
तालज्ञो लभते ऽध्यर्धं गायनास् तु समांशिनः ॥

स्वाम्याज्ञया तु यश् चौरैः परदेशात् समाहृतम् ।
राज्ञे दत्त्वा तु षड्भागं भजेयुस् ते यथांशतः ॥

चतुरो ऽंशांस् ततो मुख्यः शूरस्त्र्यंशं समाप्नुयात् ।
समर्थस् तु हरेद् द्व्यंशं शेषाः सर्वे समांशिनः ॥