બૃહસ્પતિસ્મૃતિ · અધ્યાય 1.13

કુલીનદક્ષાનલસૈઃ પ્રાજ્ઞૈર્ નાણકવેદિભિઃ ।
આયવ્યયજ્ઞૈઃ શુચિભિઃ શૂરૈઃ કુર્યાત્ સહ ક્રિયાઃ ॥

સમો ઽતિરિક્તો જીનો વા યત્રાંશો યસ્ય યાદૃશઃ ।
ક્ષયવ્યયૌ તથા વૃદ્ધિસ્ તસ્ય તત્ર તથાવિધા ॥

અશક્તાલસરોગાર્ત મન્દભાગ્યનિરાશ્રયૈઃ ।
વણિજ્યાદ્યાઃ સહૈતૈસ્ તુ ન કર્તવ્યા બુધૈઃ ક્રિયાઃ ॥

પ્રયોગં કુર્વતે યે તુ હેમધાન્યરસાદિના ।
સમન્યૂનાધિકૈર્ અંશૈર્ લાભસ્ તેષાં તથાવિધઃ ॥

સમો ન્યૂનો ઽધિકો વાંશો યેન ક્ષિપ્તસ્ તથૈવ સઃ ।
વ્યયં દદ્યાત્ કર્મ કુર્યાલ્ લાભં ગૃહ્ણીત ચૈવ હિ ॥

પરીક્ષકાઃ સાક્ષિણશ્ ચ ત એવોક્તાઃ પરસ્પરમ્ ।
સંદિગ્ધે ઽર્થે ઽવઞ્ચનાયાં ન ચેદ્ દ્વિદ્વેષસંયુતાઃ ॥

યઃ કશ્ચિદ્ વઞ્ચકસ્ તેષાં વિજ્ઞાતઃ ક્રયવિક્રયે ।
શપથૈઃ સ વિશોધ્યઃ સ્યાત્ સર્વવાદે ત્વ્ અયં વિધિઃ ॥

ક્ષયહાનિર્ યદા તત્ર દૈવરાજકૃતાદ્ ભવેત્ ।
સર્વેષામ્ એવ સા પ્રોક્તા કલ્પનીયા તથાંશતઃ ॥

અનિર્દિષ્ટો વાર્યમાણઃ પ્રમાદાદ્ યસ્ તુ નાશયેત્ ।
તેનૈવ તદ્ ભવેદ્ દેયં સર્વેષાં સમવાયિનામ્ ॥

રાજ્ઞે દત્ત્વા તુ ષડ્ભાગં લભેરંસ્ તે યતાંશતઃ ॥

દૈવરાજભયાદ્ અસ્તુ સ્વશક્ત્યા પરિપાલયેત્ ।
તસ્ય અંશં દશમં દત્ત્વા ગૃહ્નીયુસ્ તે ઽંશતો ઽપરમ્ ॥

શુલ્કસ્થાનં વણિક્ પ્રાપ્તઃ શુલ્કં દદ્યાદ્ યથોચિતમ્ ।
ન તદ્ વ્યભિચરેત્ રાજ્ઞાં બલિર્ એષ પ્રકીર્તિતઃ ॥

નૈવં તસ્કરરાજાગ્નિ વ્યસને સમુપસ્થિતે ।
યસ્ તુ સ્વશક્ત્યા રક્ષેત્ તુ તસ્યાંશો દશમઃ સ્મૃતઃ ॥

યદા તત્ર વણિક્ કશ્ચિત્ પ્રમીયેત પ્રમાદતઃ ।
તસ્ય ભાણ્ડં દર્શનીયં નિયુક્તૈઃ રાજપુરુષૈઃ ॥

યદા કશ્ચિત્ સમાગચ્છેત્ તદા રિક્થહરો નરઃ ।
સ્વામ્યં વિભાવયેદ્ અન્યૈઃ સ તદા લબ્ધુમ્ અર્હતિ ॥

રાજાદદીત ષડ્ભાગં નવમં દશમં તથા ।
શૂદ્રવિષ્ક્ષત્રજાતીનાં વિપ્રાદ્ ગૃહ્ણીત વિંશકમ્ ॥

ત્ર્યબ્દાદ્ ઊર્ધ્વં તુ નાગચ્છેદ્ યત્ર સ્વામી કથંચન ।
તદા ગૃહ્ણીત તદ્ રાજા બ્રહ્મસ્વં બ્રાહ્મણાઞ્ શ્રયેત્ ॥

એવં ક્રિયાપ્રવૃત્તાનાં યદા કશ્ચિદ્ વિપદ્યતે ।
તદ્ બન્ધુના ક્રિયા કાર્યા સર્વેષાં સહકારિભિઃ ॥

રથં હરેદ્ યથાધ્વર્યુર્ બ્રહ્માધાને ચ વાજિનમ્ ।
હોતા નિવિદ્વરં ચાશ્વમ્ ઉદ્ગાતા ચાપ્યનઃ ક્રયે ॥

સર્વેષામ્ અર્ધિનો મુખ્યાસ્ તદ્ અર્ધેનાધિનો ઽપરે ।
તૃતીયિનસ્ તૃતીયાંશાશ્ ચતુર્થાંશાશ્ ચ પાદિનઃ ॥

આગન્તુકાઃ ક્રમાયાતાસ્ તથા ચૈવ સ્વયંકૃતાઃ ।
ત્રિવિધાસ્ તે સમાખ્યાતા વર્તિતવ્યં તથૈવ તૈઃ ॥

બહૂનાં સંમતો યસ્ તુ દદ્યાદ્ એકો ધનં નરઃ ।
કરણં કારયેદ્ વાપિ સર્વૈર્ એવ કૃતં ભવેત્ ॥

જ્ઞાતિસંબન્ધિસુહૃદામ્ ઋણં દેયં સબન્ધકમ્ ।
અન્યેષાં લગ્નકોપેતં લેખ્યસાક્ષિયુતં તથા ॥

સ્વેચ્છાદેયં હિરણ્યં તુ રસધાન્યં તુ સાવધિ ।
દેશસ્થિત્યા પ્રદાતવ્યં ગૃહીતવ્યં તથૈવ તત્ ॥

સમવેતૈસ્ તુ યદ્ દત્તં પ્રાર્થનીયં તથૈવ તત્ ।
ન યાચતે ચ યઃ કશ્ચિલ્ લાભાત્ સ પરિહીયતે ॥

શ્રૂયતાં કર્ષકાદીનાં વિધાનમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે ॥

વાહ્યવાહકબીજાદ્યૈઃ ક્ષેત્રોપકરણેન ચ ।
યે સમાઃ સ્યુસ્ તુ તૈઃ સાર્ધં કૃષિઃ કાર્યા વિજાનતા ॥

બાહ્યબીજાત્યયાદ્ યત્ર ક્ષેત્રહાનિઃ પ્રજાયતે ।
તેનૈવ સા પ્રદાતવ્યા સર્વેષાં કૃષિજીવિનામ્ ॥

પર્વતે નગરાભ્યાસે તથા રાજપથસ્ય ચ ।
ઉષરં મૂષિકવ્યાપ્તં ક્ષેત્રં યત્નેન વર્જયેત્ ॥

ગર્તાનૂપં સુસેકં ચ સમન્તાત્ ક્ષેત્રસંયુતમ્ ।
પ્રકૃષ્ટં ચ કૃતં કાલે વાપયન્ ફલમ્ અશ્નુતે ॥

કૃશાતિવૃદ્ધં ક્ષૂદ્રં ચ રોગિણં પ્રપલાયિનમ્ ।
કાણં ખઞ્જં વિનાદદ્યાત્ બાહ્યં પ્રાજ્ઞઃ કૃષીવલઃ ॥

એષ ધર્મઃ સમાખ્યાતઃ કીનાશાનાં પુરાતનઃ ॥

હિરણ્યકુપ્યસૂત્રાણાં કાષ્ઠપાષાણચર્મણામ્ ।
સંસ્કર્તા તુ કલાભિજ્ઞઃ શિલ્પી પ્રોક્તો મનીષિભિઃ ॥

હેમકારાદયો યત્ર શિલ્પં સંભૂય કુર્વતે ।
કર્માનુરૂપં નિર્વેશ લભેરંસ્ તે યથાંશતઃ ॥

શિક્ષકાભિજ્ઞકુશલા આચાર્યાશ્ ચેતિ શિલ્પિનઃ ।
એકદ્વિત્રિચતુર્ભાગાન્ લભેયુસ્ તે યથોત્તરમ્ ॥

હર્મ્યં દેવગૃહં વાપિ ધાર્મિકોપસ્કરાણિ ચ ।
સંભૂય કુર્વતાં ચૈષાં પ્રમુખો દ્વ્યંશમ્ અર્હતિ ॥

નર્તકાનામ્ એષ એવ ધર્મઃ સદ્ભિર્ ઉદાહૃતઃ ।
તાલજ્ઞો લભતે ઽધ્યર્ધં ગાયનાસ્ તુ સમાંશિનઃ ॥

સ્વામ્યાજ્ઞયા તુ યશ્ ચૌરૈઃ પરદેશાત્ સમાહૃતમ્ ।
રાજ્ઞે દત્ત્વા તુ ષડ્ભાગં ભજેયુસ્ તે યથાંશતઃ ॥

ચતુરો ઽંશાંસ્ તતો મુખ્યઃ શૂરસ્ત્ર્યંશં સમાપ્નુયાત્ ।
સમર્થસ્ તુ હરેદ્ દ્વ્યંશં શેષાઃ સર્વે સમાંશિનઃ ॥