ब्रह्मवैवर्त पुराण · अध्याय p1
नारद उवाच ॥
श्रुतं पृथिव्युपाख्यानमतीव सुमनोहरम् ॥
गङ्गोपाख्यानमधुना वद वेदविदां वर
भारतं भारतीशा पादाजगाम सुरेश्वरी ॥
विष्णुस्वरूपा परमा स्वयं विष्णुपदी सती
कथं कुत्र युगे केन प्रार्थिता प्रेरिता पुरा ॥
तत्क्रमं श्रोतुमिच्छामि पापघ्नं पुण्यदं शुभम्
नारायण उवाच ॥ राजराजेश्वरः श्रीमन्सगरः सृर्य्यवंशजः ॥
तस्य भार्या च वैदर्भी शैब्या च द्वे मनोहरे
सत्यस्वरूपः सत्येष्टः सत्यवाक्सत्यभावनः ॥ सत्यधर्मविचारज्ञः परं सत्ययुगोद्भवः
एककन्यश्चैकपुत्रो बभूव सुमनोहरः ॥ असमञ्ज इति ख्यातः शैब्यायां कुलवर्द्धनः
अन्या चाराधयामास शङ्करं पुत्रकामुकी ॥ बभूव गर्भस्तस्याश्च शिवस्य तु वरेण च
गते शताब्दे पूर्णे च मांसपिण्डं सुषाव सा ॥ तद्दृष्ट्वा च शिवं ध्यात्वा रुरोदोच्चैः पुनः पुनः
शम्भुर्ब्राह्मणरूपेण तत्समीपं जगाम ह ॥ चकार संविभज्यैतत्पिण्डं षष्टिसहस्रधा
सर्वे बभूवुः पुत्राश्च महाबलपराक्रमा ॥ ग्रीष्ममध्याह्नमार्त्तण्डप्रभाजुष्टकलेवराः
कपिलर्षेः कोपदृष्ट्या बभूवुर्भस्मसाच्च ते ॥ राजा रुरोद तच्छ्रुत्वा जगाम मरणं शुचा
तपश्चकारासमंजो गङ्गानयनकारणात् ॥ तपः कृत्वा लक्षवर्षं म्रियते कालयोगतः
दिलीपस्तस्य तनयो गङ्गानयनकारणात ॥ तपः कृत्वा लक्षवर्ष ययौ लोकान्तरं नृपः
अंशुमाँस्तस्य पुत्रश्च गङ्गानयनकारणात् ॥ तपः कृत्वा लक्षवर्षं मृतश्च कालयोगतः
भगीरथस्तस्य पुत्रो महाभागवतः सुधीः ॥ वैष्णवो विष्णुभक्तश्च गुणवानजरामरः
तपः कृत्वा लक्षवर्षं गङ्गानयनकारणात् ॥ ददर्श कृष्णं हृष्टास्यं सूर्य्यकोटिसमप्रभम्
द्विभुजं मुरलीहस्तं किशोरं गोपवेषकम् ॥ परमात्मानमीशं च भक्तानुग्रहविग्रहम्
स्वेच्छामयं परं ब्रह्म परिपूर्णतमं विभुम् ॥ ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैश्च स्तुतं मुनिगणैर्युतम्
निर्लिप्तं साक्षिरूपं च निर्गुणं प्रकृतेः परम् ॥ ईषद्धास्यं प्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहकारकम्
वह्निशुद्धां शुकाधानं रत्नभूषणभूषितम् ॥ तुष्टाव दृष्ट्वा नृपतिः प्रणम्य च पुनःपुनः
लीलया च वरं प्राप्य वाञ्छितं वंशतारकम् ॥ तत्राजगाम गंगा सा स्मरणात्परमात्मनः ॥
तं प्रणम्य प्रतस्थौ च तत्पुरः संपुटाञ्जलिः ॥ उवाच भगवांस्तत्र तां दृष्ट्वा सुमनोहरम् ॥
कुर्वतीं स्तवनं दिव्यं पुलकाञ्चितविग्रहाम्
श्रीकृष्ण उवाच ॥
भारतं भारतीशापाद्गच्छ शीघ्रं सुरेश्वरि
सगरस्य सुतान्सर्वान्पूतान्कुरु ममाज्ञया ॥ त्वत्स्पर्शवायुना पूता यास्यन्ति मम मन्दिरम्
बिभ्रतो दिव्यमूर्त्तिं ते दिव्यस्यन्दनगामिनः ॥ मत्पार्षदा भविष्यन्ति सर्वकालं निरामयाः
कर्मभोगं समुच्छिद्य कृतं जन्मनि जन्मनि ॥ नानाविधं महत्स्वल्पं पापं स्याद्भारते नृभिः
गंगायाः स्पर्शवातेन नश्यतीति श्रुतौ श्रुतम् ॥ स्पर्शनं दर्शनाद्देव्याः पुण्यं दशगुणं ततः
मौसलस्नानमात्रेण सामान्यदिवसे नृणाम्॥ कोटिजन्मार्जितं पापं नश्यतीति श्रुतौ श्रुतम्
यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च॥ नानाजन्मार्जितान्येव कामतोऽपि कृतानि च
तानि सर्वाणि नश्यन्ति मौसलस्नानतो नृणाम् ॥ पुण्याहस्नानजं पुण्यं वेदा नैव वदन्ति च
केचिद्वदन्ति ते देवि फलमेव यथागमम् ॥ ब्रह्मविष्णुशिवायाश्च सर्वे नैव विदन्ति च
सामान्यदिवसस्नानसङ्कल्पं शृणु सुन्दरि ॥ पुण्यं दशगुणं चैव मौसलस्नानतः परम्
ततस्त्रिंशद्गुणं पुण्यं रविसंक्रमणे दिने ॥ अमायां चापि तत्तुल्यं द्विगुणं दक्षिणायने
ततो दशगुणं पुण्यं नराणामुत्तरायणे ॥ चातुर्मास्यां पौर्णमास्यामनन्तं पुण्य मेव च
अक्षयायां च तत्तुल्यं नैतद्वेदे निरूपितम् ॥ असंख्यपुण्यफलदमेतेषु स्नानदानकम्
सामान्यदिवसे स्नानं ध्यानाच्छतगुणं फलम् ॥ मन्वन्तरेषु देवेशि युगादिषु तथैव च
माघस्य सितसप्तम्यां भीष्माष्टम्यांतथैव च ॥ तथा ऽशोकाष्टमीतिथ्यां नवम्यां च तथा हरेः
ततोऽपि द्विगुणं पुण्यं नन्दायां तव दुर्लभम् ॥ दशपापहरायां तु दशम्यां सुमहत्फलम्
नन्दासमं च वारुण्यां महत्पूर्वं चतुर्गुणम् ॥ ततश्चतुर्गुणं पुण्यं द्विमहत्पूर्वके सति
पुण्यं कोटिगुणं चैव सामान्यस्नानतो भवेत् ॥ चन्द्रसूर्योपरागेषु स्मृतं दशगुणं ततः
पुण्येऽप्यर्द्धोदये काले ततः शतगुणं फलम् ॥ सर्वेषामेव सङ्कल्पो वैष्णवानां विपर्य्ययः
फलसन्धानरहिता जीवन्मुक्ताश्च वैष्णवाः ॥ मत्प्रीतिभक्तिकामास्ते सर्वदा सर्वकर्मसु
गुरुवक्त्राद्विष्णुमन्त्रो यस्य कर्णे विशेत्परः ॥ जीवन्मुक्तं वैष्णवं तं वेदाः सर्वे वदन्ति च
पुरुषाणां शतं पूर्वं पैतृकं च परं शतम् ॥ मातामहस्य च शतं मातरं मातृमातरम्
भगिनीं भ्रातरं चैव भागिनेयं च मातुलम् ॥ श्वश्रुं च श्वशुरं चैव गुरुपत्नीं गुरोः सुतम्
गुरुं च ज्ञानदातारं मित्रं च सहचारिणम् ॥ भृत्यं शिष्य तथा चेटीं प्रजाः स्वाश्रमसन्निधौ
उद्धरेदात्मना सार्द्धं मन्त्रग्रहणमात्रतः ॥ मन्त्रग्रहणमात्रेण जीवन्मुक्तो भवेन्नरः
तस्य संस्पर्शनात्पूतं तीर्थं च भुवि भारते ॥ तस्यैव पादरजसा सद्यः पूता वसुन्धरा
पादोदकस्थानमिदं तीर्थमेव भवेद्ध्रुवम् ॥ अन्नं विष्ठा जलं मूत्रं यद्विष्णोरनिवेदितम्
खादन्ति नो वैष्णवाश्च सदा नैवेद्यभोजिनः ॥ विष्णोर्निवेदितान्नं च नित्यं ये भुञ्जते नराः
पूतानि सर्वतीर्थानि तेषां च स्पर्शनादहो ॥ विष्णोः पादोदकं पुण्यं नित्यं ये भुञ्जते नराः
तत्पापानि पलायन्ते वैनतेयादिवोरगाः ॥ तेपां दर्शनमात्रेण पूतं च भुवनत्रयम्
विष्णोः सुदर्शनं चक्रं सन्ततं तांश्च रक्षति ॥ मद्गुणश्रवणाद्ये च पुलकाङ्कितविग्रहाः॥
गद्गदाः साश्रुनेत्राश्च नरास्ते वैष्णवोत्तमाः ॥ पुत्रादपि परः स्नेहो मयि येषां निरन्तरम् ॥
गृहाद्याश्च मयि न्यस्तास्ते नराः वैष्णवोत्तमाः
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं मत्तः सर्वं चराचरम् ॥ सर्वेषामहमेवेश इतिज्ञा वैष्णवोत्तमाः
असंख्यकोटिब्रह्माण्डं ब्रह्मविष्णुशिवादयः ॥ प्रलये मयि लीयन्ते चेतिज्ञा वैष्णवोत्तमाः
तेजःस्वरूपं परमं भक्तानुग्रहविग्रहम् ॥ स्वेच्छामयं निर्गुणं च निरीहं प्रकृतेः परम्
सर्वे प्राकृतिका मत्त आविर्भूतास्तिरोहिताः॥ इति जानन्ति ये देवि ते नरा वैष्णवोत्तमाः
इत्येवमुक्त्वा देवेशो विरराम तयोः पुरः ॥ उवाच तं त्रिपथगा भक्तिनम्रात्मकन्धरा
गङ्गोवाच ॥
यामि चेद्भारतं नाथ भारतीशापतः पुरा ॥ तवाज्ञया च राजेन्द्र तपसा चैव साम्प्रतम्
यानि कानि च पापानि मह्यं दास्यन्ति पापिनः ॥ तानि मे केन नश्यन्ति तदुपायं वद प्रभो
कतिकालं परिमितं स्थितिर्मे तत्र भारते ॥ कदा यास्यामि सर्वेश त्वद्विष्णोः परमं पदम्
ममान्यद्वाच्छितं यद्यत्सर्वं जानासि सर्ववित् ॥ सर्वान्तरात्मन्त्सर्वज्ञ तदुपायं वद प्रभो
श्रीकृष्ण उवाच ॥
जानामि वाञ्छितं गङ्गे तव सर्वं सुरेश्वरि ॥ पतिस्ते रुद्ररूपोऽयं लवणोदो भविष्यति
ममैवांशः समुद्रश्च त्वं च लक्ष्मीस्वरूपिणी ॥ विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमो गुणवान्भुवि
यावत्त्यः सन्ति नद्यश्च भारत्याद्याश्च भारते ॥ सौभाग्यं तव तास्वेव लवणोदस्य सौरते
अद्यप्रभृति देवेशि कलेः पञ्च सहस्रकम् ॥ वर्षं स्थितिस्ते भारत्या भुवि शापेन भारते
नित्यं वारिधिना सार्द्धं करिष्यसि रहो रतिम् ॥ त्वमेव रसिका देवी रसिकेन्द्रेण संयुता
त्वां तोषयन्ति स्तोत्रेण भगीरथकृतेन च ॥ भारतस्था जनाः सर्वे पूजयिष्यन्ति भक्तितः
ध्यानेन कौथुमोक्तेन ध्यात्वा त्वां पूजयिष्यति ॥ यः स्तौति प्रणमेन्नित्यं सोऽश्वमेधफलं लभेत्
गङ्गा गङ्गेति यो ब्रूयाद्यो जनानां शतैरपि ॥ मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति
सहस्रपापिनां स्नानाद्यत्पापं ते भविष्यति ॥ मद्भक्तदर्शने तावत्तदैव हि विनश्यति
पापिनां तु सहस्राणां शवस्पर्शेन यत्तव ॥ मन्मन्त्रोपासकस्नानात्तदघं च विनश्यति
यत्र यत्र भवेद्गङ्गे मन्नामगुणकीर्त्तनम् ॥ तत्रैव त्वमधिष्ठानं करिष्यस्यघमोचनात्
सार्द्धं सरिद्भिः श्रेष्ठाभिः सरस्वत्या दिभिः शुभे ॥ तत्तु तीर्थं भवेत्सद्यो यत्र मद्गुणकीर्त्तनम्
यद्रेणुस्पर्शमात्रेण पूतो भवति पातकी ॥ रेणुप्रमाणं वर्षं च स वैकुण्ठे वसेद् ध्रुवम्
ज्ञानेन त्वयि ये भक्त्या मन्नामस्मृतिपूर्वकम् ॥ समुत्सृजन्ति प्राणांश्च ते गच्छन्ति हरेः पदम्
पार्षदप्रवरास्ते च भविष्यन्ति हरेश्चिरम् ॥ असंख्यकं प्राकृतिकं लयं द्रक्ष्यन्ति ते नराः
मृतस्य बहुपुण्येन तच्छवं त्वयि विन्यसेत् ॥ प्रयाति स च वैकुण्ठं यावदस्थ्नां स्थितिस्त्वयि
कायव्यूहं ततः कृत्वा भोजयित्वा स्वकर्मकम् ॥ तस्मै ददामि सारूप्यं तं करोमि च पार्षदम्
अज्ञानी त्वज्जलस्पर्शाद्यदि प्राणान्समुत्सृजेत् ॥तस्मै ददामि सारूप्यं तं करोमि पार्षदम्
अन्यत्र वा त्यजेत्प्राणांस्त्वन्नामस्मृतिपूर्वकम् ॥ तस्मै ददामि सालोक्यमसंख्यप्रलयालयम्
अन्यत्र वा त्यजेत्प्राणान्मन्नामस्मृतिपूर्वकम् ॥ तस्मै ददामि सालोक्यं यावद्वै ब्रह्मणो वयः
तीर्थेऽप्यतीर्थे मरणे विशेषो नास्ति कश्चन ॥ मन्मन्त्रोपासकानां च नित्यं नैवेद्यभोजिनाम्
पूतं कर्तुं स शक्तो हि लीलया भुवनत्रयम् ॥ रत्नेन्द्रसारयानेन लोकं स प्रयाति च
मद्भक्तबान्धवा ये ये ते ते पुण्यधियः शुभे ॥ ते यान्ति रत्नयानेन गोलोकं च सुदुर्लभम्
यत्र तत्र मृता ये च ज्ञानाज्ञानेन वा सति ॥ जीवन्मुक्ताश्च ते पूता भक्तसन्निधिमात्रतः
इत्युक्त्वा श्रीहरिस्तां च तमुवाच भगीरथम् ॥ स्तुहि गङ्गामिमां भक्त्या पूजां कुरु च साम्प्रतम्
भगीरथस्तां तुष्टाव पूजयामास भक्तितः ॥ ध्यानेन कौथुमोक्तेन स्तोत्रेण च पुनः पुन.
श्रीकृष्णं प्रणनामाथ परमात्मानमीश्वरम् ॥ भगीरथश्च गङ्गां च सोऽन्तर्द्धाय गतो हरिः
नारद उवाच ॥
स्तोत्रेण केन ध्यानेन केन पूजाक्रमेण च ॥ पूजां चकार नृपतिर्वद वेदविदां वर
श्रीनारायण उवाच ॥
स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा धृत्वा धौते च वाससी ॥ पादौ प्रक्षाल्य चाचम्य संयतो भक्तिपूर्वकम्
गणेशं च दिनेशं च वह्निं विष्णुं शिवं शिवाम् ॥ सम्पूजयेन्नरश्शुद्धः सोऽधिकारी च पूजने
गणेशं विघ्ननाशाय निष्पापाय दिवाकरम् ॥ वह्निं स्वशुद्धये विष्णुं मुक्तये पूजयेन्नरः
शिवं ज्ञानाय तदिनां शिवां बुद्धिविवृद्धये ॥ सम्पूज्यैतल्लभेत्प्राज्ञो विपरीतमतोऽन्यथा
दध्यावनेन तद्ध्यानं शृणु नारद तत्त्वतः ॥ ध्यानं च कौथुमोक्तं वै सर्वपापप्रणाशनम्
श्वेतचम्पकवर्णाभां गङ्गां पापप्रणाशिनीम् ॥ कृष्णविग्रहसम्भूतां कृष्णतुल्यां परां सतीम्
वह्निशुद्धांशुकाधानां रत्नभूषणभूषिताम् ॥ शरत्पूर्णेन्दुशतकप्रभाजुष्टकलेवराम्
ईषद्धासप्रसन्नास्यां शश्वत्सुस्थिरयौवनाम् ॥ नारायणप्रियां शान्तां सत्सौभाग्यसमन्विताम
बिभ्रतीं कबरीभारं मालतीमाल्यसंयुताम् ॥ सिन्दूरबिन्दुललितां सार्द्धं चन्दनबिन्दुभिः
कस्तूरीपत्रकं गण्डे नानाचित्रसमन्वितम् ॥ पक्वबिम्बसमानैकचार्वोष्ठपुटमुत्तमम्
मुक्तापंक्तिप्रभाजुष्टदन्तपंक्तिमनोहराम् ॥ सुचारुवक्रनयनां सकटाक्षमनोरमाम्
कठिनं श्रीफलाकारं स्तनयुग्मं च बिभ्रतीम् ॥ बृहच्छ्रोणीं सुकठिनां रम्भास्तम्भपरिष्कृताम्
स्थलपद्मप्रभाजुष्टपादपद्मयुगंधराम् ॥ रत्नाभरणसंयुक्तं कुंकुमाक्तं सयावकम्
देवेन्द्रमौलिमन्दारमकरन्दकणारुणम् ॥ सुरसिद्धमुनीन्द्रादिदत्तार्घ्यैस्संयुतं सदा
तपस्विमौलिनिकरभ्रमरश्रेणिसंयुतम् ॥ मुक्तिप्रदं मुमुक्षूणां कामिनां स्वर्गभोगदम्
वरां वरेण्यां वरदां भक्तानुग्रहकातराम् ॥ श्रीविष्णोः पददात्रीं च भजे विष्णुपदीं सतीम्
इति ध्यानेन चानेन ध्यात्वा त्रिपथगां शुभाम् ॥ दत्त्वा संपूजयेद्ब्रह्मन्नुपहारांश्च षोडश
आसनं पाद्यमर्घ्यं च स्नानीयं चानुलेपनम् ॥ धूपं दीपं च नैवेद्यं ताम्बूलं शीतलं जलम्
वसनं भूषणं माल्यं गंधमाचमनीयकम् ॥ मनोहरं सुतल्पं च देयान्येतानि षोडश
दत्त्वा भक्त्या संप्रणमेत्स्तुत्वा तां संपुटाञ्जलिः ॥ संपूज्यैवंप्रकारेण सोऽश्वमेधफलं लभेत्
स्तोत्रं वै कौथुमोक्तं च संवादं विष्णुवेधसोः ॥ शृणु नारद वक्ष्यामि पापघ्नं च सुपुण्यदम्
श्रीब्रह्मोवाच ॥
श्रोतुमिच्छामि देवेश लक्ष्मीकान्त नमः प्रभो ॥ विष्णो विष्णुपदीस्तोत्रं पापघ्नं पुण्यकारणम्
श्रीनारायण उवाच ॥
शिवसंगीतसंमुग्धश्रीकृष्णाङ्गद्रवोद्भवाम् ॥ राधांगद्रवसम्भूतां तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्
या जन्मसृष्टेरादौ च गोलोके रासमण्डले ॥ सन्निधाने शङ्करस्य तां गङ्गां प्रणमाम्यहम् ॥
गोपैर्गोपीभिराकीर्णे शुभे राधामहोत्सवे ॥ कार्तिकीपूर्णिमाजातां तां गंगां प्रणमाम्यहम्
कोटियोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये लक्षगुणा ततः ॥ समावृता या गोलोकं तां गंगां प्रणमाम्यहम्
षष्टिलक्षैर्योजनैर्या ततो दैर्घ्ये चतुर्गुणा॥ समावृता या वैकुण्ठं तां गंगां प्रणमाम्यहम्
विंशल्लक्षैर्योजनैर्या ततो दैर्घ्ये चतुर्गुणा ॥ आवृता ब्रह्मलोकं या तां गंगां प्रणमाम्यहम्
त्रिंशल्लक्षैर्योजनैर्या दैर्घ्ये पञ्चगुणा ततः ॥ आवृता शिवलोकं या तां गंगां प्रणमाम्यहम्
षड्योजनसुविस्तीर्णा दैर्घ्ये दशगुणा ततः ॥ मन्दाकिनी येन्द्रलोके तां गंगां प्रणमाम्यहम्
लक्षयोजनविर्स्तार्णा दैर्घ्ये सप्तगुणा ततः ॥ आवृता ध्रुवलोकं या तां गंगां प्रणमाम्यहम्
लक्षयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये षड्गुणिता ततः ॥ आवृता चन्द्र लोकं या तां गंगां प्रणमाम्यहम्
योजनैष्षष्टिसाहस्रैर्दैर्घ्ये दशगुणा ततः ॥ आवृता सृर्य्यलोकं या तां गंगां प्रणमाम्यहम्॥
लक्षयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये षङ्गुणिता ततः ॥ आवृता सत्यलोकं या तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्
दशलक्षै र्योजनैर्या दैर्घ्ये पञ्चगुणा ततः ॥ आवृता या तपोलोकं तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्
सहस्रयोजना या च दैर्घ्ये सप्तगुणा ततः ॥ आवृता जनलोकं या तां गंगां प्रणमाम्यहम्
सहस्रयोजनाऽऽयामे दैर्घ्ये सप्तगुणा ततः ॥ आवृता या च कैलासं तां गंगां प्रणमाम्यहम्
पाताले या भोगवती विस्तीर्णा दशयोजना ॥ ततो दशगुणा दैर्घ्ये तां गंगां प्रणमाम्यहम्
क्रोशैकमात्रविस्तीर्णा ततः क्षीणा न कुत्रचित् ॥ क्षितौ चालकनन्दा या तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्
सत्ये या क्षीरवर्णा च त्रेतायामिन्दुसन्निभा ॥द्वापरे चन्दनाभा च तां गंगां प्रणमाम्यहम्
जलप्रभा कलौ या च नान्यत्र पृथिवीतले ॥ स्वर्गे च नित्यं क्षीराभा तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्
यस्याः प्रभाव अतुलः पुराणे च श्रुतौ श्रुतः ॥ या पुण्यदा पापहर्त्री तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्
यत्तोयकणिकास्पर्शः पापिनां च पितामह ॥ ब्रह्महत्यादिकं पापं कोटिजन्मार्जितं दहेत्
इत्येवं कथितं ब्रह्मन्गंगापद्यैकविंशतिम् ॥ स्तोत्ररूपं च परमं पापघ्नं पुण्यबीजकम्
नित्यं यो हि पठेद्भक्त्या संपूज्य च सुरेश्वरीम् ॥ अश्वमेधफलं नित्यं लभते नात्र संशयः
अपुत्रो लभते पुत्रं भार्याहीनो लभेत्प्रियाम् ॥ रोगान्मुच्येत रोगी च बद्धो मुच्येत बन्धनात्
अस्पष्टकीर्तिः सुयशा मूर्खो भवति पण्डितः ॥ यः पठेत्प्रातरुत्थाय गङ्गास्तोत्रमिदं शुभम् ॥
शुभं भवेत्तु दुःस्वप्नं गङ्गास्नानफलं लभेत्
नारायण उवाच ॥
भगीरथोऽनया स्तुत्या स्तुत्वा गङ्गां च नारद ॥ जगाम तां गृहीत्वा च यत्र नष्टश्च सागराः
वैकुण्ठं ते ययुस्तूर्णं गङ्गायाः स्पर्शवायुना ॥ भगीरथेन साऽऽनीता तेन भागीरथी स्मृता
इत्येवं कथितं सर्वं गङ्गोपाख्यानमुत्तमम् ॥ पुण्यदं मोक्षदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
नारद उवाच ॥
शिवसंगीतसंमुग्धे श्रीकृष्णे द्रवतां गते ॥ द्रवतां च गतायां च राधायां किं बभूव ह
तत्रस्थाश्च जना ये ये ते च किं चक्रुरुद्यमम् ॥ एतत्सर्वं सुविस्तीर्णं प्रभो वक्तुमिहार्हसि
नारायण उवाच ॥
कार्त्तिकीपूर्णिमायां च राधायाः सुमहोत्सवे ॥ कृष्णः संपूज्य तां राधामवसद्रासमण्डले
कृष्णेन पूजितां तां तु संपूज्यादृतमानसाः ॥ ऊचुर्ब्रह्मादयः सर्वे ऋषयः सनकादयः
एतस्मिन्नन्तरे कृष्ण संगीतं च सरस्वती ॥ जगौ सुन्दरतानेन वीणया च मनोहरम्
तुष्टो ब्रह्मा ददौ तस्यै महारत्नाढ्यमालिकाम् ॥ शिरोमणीन्द्रसारं च सर्वब्रद्माण्डदुर्लभम्
कृष्णः कौस्तुभरत्नं च सर्व रत्नात्परं वरम् ॥ अमूल्यरत्नखचितं हारसारं च राधिका
नारायणश्च भगवन्वनमालां मनोहराम् ॥ अमूल्यरत्नकलितं लक्ष्मीर्मकरकुण्डलम्
विष्णुमाया भगवती मूलप्रकृतिरीश्वरी ॥ दुर्गा नारायणीशानी विष्णुभक्तिं सुदुर्लभाम्
धर्मबुद्धिं च धर्मस्तु यशश्च विपुलं भवे ॥ वह्निशुद्धांशुकं वह्निर्वायुश्च मणिनूपुरम्
एतस्मिन्नन्तरे शम्भुर्ब्रह्मणा प्रेरितो मुहुः ॥ जगौ श्रीकृष्णसंगीतं रासोल्लाससमन्वितम्
मूर्च्छां प्रापुः सुराः सर्वे चित्रपुत्तलिका यथा ॥ क्षणेन चेतनां प्राप्य ददृशू रासमण्डलम्
स्थलं सर्वं जलाकीर्णं हीनराधाहरिं तथा ॥ अत्युच्चै रुरुदुः सर्वे गोपा गोप्यः सुरा द्विजाः
ध्यानेन धाता बुबुधे सर्वमेतदभीप्सितम् ॥ गतश्च राधया सार्द्धं श्रीकृष्णो द्रवतामिति
ततो ब्रह्मादयः सर्वे तुष्टुवुः परमेश्वरम् ॥ स्वमूर्त्तिं दर्शय विभो वाञ्छितं वरमेव नः
एतस्मिन्नन्तरे तत्र वाग्बभूवाशरीरिणी ॥ तामेव शुश्रुवुः सर्वे सुव्यक्तां मधुरां शुभाम्
सर्वात्माऽहमियं शक्तिर्भक्तानुग्रहविग्रहा ॥ ममाप्यस्याश्च हे देवा देहेन च किमावयोः
मनवो मानवाः सर्वे मुनयश्चैव वैष्णवाः ॥ मन्मन्त्रपूता मां द्रष्टुमागमिष्यन्ति मत्पदम्
मूर्तिं द्रष्टुं च सुव्यग्रा यूयं यदि सुरेश्वराः ॥ करोति शम्भुस्तत्रैव मदीयं वाक्यपालनम्
स्वयं विधाता त्वं ब्रह्मन्नाज्ञां कुरु जगद्गुरो ॥ कर्तुं शास्त्रविशेषं च वेदांगं सुमनोहरम्
अपूर्वमन्त्रनिकरैः सर्वाभीष्टफलप्रदैः ॥ स्तोत्रैश्च कवचैर्ध्यानैर्युतं पूजाविधिक्रमैः
मन्मन्त्रं कवचं स्तोत्रं कृत्वा यत्नेन गोपय ॥ भवन्ति विमुखा येन जनानां यत्करि ष्यति
सहस्रेषु शतेष्वेको मन्मन्त्रोपासको भवेत् ॥ ते ते जना मन्त्रपूताश्चागमिष्यन्ति मत्पदम् ॥
अन्यथा च भविष्यन्ति सर्वे गोलोकवासिनः ॥ निष्फलं भविता सर्वं ब्रह्माण्डं चैव वेधसः
जनाः पञ्चप्रकाराश्च युक्ताः स्रष्टुर्भवे भवे ॥ पृथिवीवासिनः केचित्केचित्स्वर्गनिवासिन
अधोनिवासिनः केचिद्ब्रह्मलोकनिवासिनः ॥ केचिद्वा वै ष्णवाः केचिन्मम लोकनिवासिनः
इदं कर्तुं महादेवः करोतु सुरसंसदि ॥ प्रतिज्ञां सुदृढां सद्यस्ततो मूर्तिं च पश्यसि
इत्येवमुक्त्वा गगने विरराम सनातनः ॥ तद्दृष्ट्वा च जगन्नाथस्तमुवाच शिवं मुदा
ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ज्ञानेशो ज्ञानिनां वरः ॥ गङ्गातोयं करे धृत्वा स्वीचकार वचस्तु सः
संयुक्तं विष्णुमायाद्यैर्मन्त्राद्यैः शास्त्रमुत्तमम् ॥ वेदसारं करिष्यामि कृष्णाज्ञापालनाय च
गंगातोयमुपस्पृश्य मिथ्या यदि वदेज्जनः ॥ स याति कालसूत्रं च यावद्वै ब्रह्मणो वयः
इत्युक्ते शङ्करे ब्रह्मन्गोलोके सुरसंसदि ॥ आविर्बभूव श्रीकृष्णो राधया सह तत्परः
ते तं दृष्ट्वा च संहृष्टाः संस्तूय पुरुषोत्तमम् ॥ परमानन्दपूर्णाश्च चक्रुश्च पुनरुत्सवम्
कालेन शम्भुर्भगवाञ्छास्त्रदीपं चकार सः ॥ इत्येवं कथितं सर्वं सुगोप्यं च सुदुर्लभम्
सा चैवं द्रवरूपा या गङ्गा गोलोकसम्भवा ॥ राधाकृष्णाङ्गसम्भूता भुक्तिमुक्तिफलप्रदा
स्थाने स्थाने स्थापिता सा कृष्णेन परमात्मना ॥ कृष्णस्वरूपा परमा सर्वब्रह्माण्डपूजिता
इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे नारदनारायणसंवादे द्वितीये प्रकृतिखण्डे गङ्गोपाख्यानं नाम दशमोऽध्यायः
मूल पाठ: brahmavaivartapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0