ब्रह्मसूत्र2 (टीका सहित) · अध्याय 40

इति द्वितीयाध्यायस्य पञ्चमहाभूत-जीवश्रुतीनां विरोधपरिहाराख्यस्तृतीयः पादः ॥
द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः ।
अत्र पादे लिङ्गशरीरश्रुतीनां विरोधपरिहारः
द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः ।
स्तर्त् ब्स्चोम्_2,4.1.1
1 प्राणोत्पत्त्यधिकरणम् । सू. 1-4
तथा प्राणाः । ब्ब्स्_2,4.1 ।
वियदादिविषयः श्रुतिविप्रतिषेधस्तृतीयेन पादेन परिहृतः ।
चतुर्थेनेदानीं प्राणविषयः परिह्रियते ।
ऽतत्र तावत् तत्तेजो ऽसृजतऽ (छान्दो. 6.2.3) इति, ऽतस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतःऽ (तैत्ति. 2.1.1) इति चैवमादिषूत्पत्तिप्रकरणेषु प्राणानामुत्पजिर्नाम्नायते क्वचिच्चानुत्पत्तिरेवैषामाम्नायते ऽअसद्वा इदमग्र आसीत्ऽ (तै. 2.7) ऽतदाहुः किं तदसदासीदित्यृषयो वाव ते ऽग्रे ऽसदासीत् ।
तदाहुः के ते ऋषय इति ।
प्राणा वाव ऋषयःऽ इत्यत्र प्रागुत्पत्तेः प्राणानां सद्भावश्रवणात् ।
अन्यत्र तु प्राणानामप्युत्पत्तिः पठ्यते- ऽयथाग्नेर्ज्वलतः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवैतस्मादात्मनः सर्वे प्राणाःऽ इति, ऽएतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चऽ (मुण्ड. 2.1.3) इति, ऽसप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्ऽ (मु. 2.1.8) इति, ऽस प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धां खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवीन्द्रियं मनो ऽन्नम्ऽ (प्र. 6.4) इति चैवमादिप्रदेशेषु ।
तत्र तत्र श्रुतिविप्रतिषेधादन्यतरनिर्धारणकारणानिरूपणाच्चाप्रतिपत्तिः प्राप्नोति ।
अथवा प्रागुत्पत्तेः सद्भावश्रवणाद्गौणी प्राणानामुत्पत्तिरिति प्राप्नोति ।
अत उत्तरमिदं पठति- ऽतथा प्राणाःऽ इति ।
कथं पुनरत्र तथेत्यक्षरानुलोम्यं प्रकृतोपमानाभावात् ।
सर्वगतात्मबहुत्ववादिदूषणमतीतानन्तरपादान्ते प्रकृतं तत्तावन्नोपमानं संभवति सादृश्याभावात् ।
सादृश्ये हि सत्युपमानं स्यात् ।
यथा सिंहस्तथा बलवर्मोति ।
अदृष्टसाम्यप्रतिपादनार्थमिति यद्युच्येत, यथादृष्टस्य सर्वात्मसंनिधावुत्पद्यमानस्यानियतत्वमेवं प्राणानामपि सर्वात्मनः प्रत्यनियतत्वमिति ।
तदपि देहानियमेनैवोक्तत्वात्पुनरुक्तं भवेत् ।
नच जीवेन प्राणा उपमीयेरन्सिद्धान्तविरोधात् ।
जीवस्य ह्यनुत्पत्तिराख्याता ।
प्राणानां तूत्पत्तिर्व्याचिख्यासिता ।
तस्मात्तथेत्यसंबद्धमिव प्रतिभाति ।
न ।
उदाहरणोपात्तेनाप्युपमानेन संबन्धोपपत्तेः ।
अत्र प्राणोत्पत्तिवादिवाक्यजातमुजदाहरणम्- ऽएतस्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्तिऽ (बृ. 2.1.20) इत्येवञ्जातीयकम् ।
तत्र यथा लोकादयः परस्माद्ब्रह्मण उत्पद्यन्ते तथा प्राणा अपीत्यर्थः ।
तथा- ऽएतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणीऽ (मुण्ड. 2.1.3) इत्येवमादिष्वपि खादिवत्प्राणानामुत्पत्तिरिति द्रष्टव्यम् ।
अथवा ऽपानव्यापच्च तद्वत्ऽ (जै.अ. 3.4.15) इत्येवमादिषु व्यवहितोपमानसंबन्धस्याप्याश्रितत्वात् ।
यथातीतानन्तरपादाद्युक्ता वियदादयः परस्य ब्रह्मणो विकाराः समधिगतास्तथा प्राणा अपि परस्य ब्रह्मणो विकारा इति योजयितव्यम् ।
कः पुनः प्राणानां विकारत्वे हेतुः ।
श्रुतत्वमेव ।
ननु केषुचित्प्रदेशेषु न प्राणानामुत्पत्तिः श्रूयत इत्युक्तं तदयुक्तम् ।
प्रदेशान्तरेषु श्रवणात् ।
नहि क्वचिदश्रवणमन्यत्र श्रुतं निवारयितुमुत्सहते ।
तस्माच्छ्रुतत्वाविशेषादाकाशादिवत्प्राणा अप्युत्पद्यन्त इति सूक्तम्