ब्रह्मसूत्र2 (टीका सहित) · अध्याय 16

स्तर्त् ब्स्चोम्_1,3.1.1
द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् । ब्ब्स्_1,3.1 ।
इदं श्रूयते- ऽयस्मिन्द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः ।
तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुच्यथामृतस्यैष सेतुःऽ (मुण्ड. 2.2.5) इति ।
अत्र यदेतद्द्युप्रभृतीनामोतत्ववचनादायतनं किञ्चिदवगम्यते, तत्किं परं ब्रह्म स्यादाहोस्विदर्थान्तरमिति संदिह्यते ।
तत्रार्थान्तरं किमप्यायतनं स्यादिति प्राप्तम् ।
कस्मात्, ऽअमृतस्यैष सेतुःऽ इति श्रवणात् ।
पारवान्हि लोके सेतुः प्रख्यातः ।
नच परस्य ब्रह्मणः पारवत्त्वं शक्यमभ्युपगन्तुं, ऽअनन्तमपारम्ऽ (बृह. 2.4.12) इति श्रवणात् ।
अर्थान्तरे चायतने परिगृह्यमाणे स्मृतिप्रसिद्धं प्रधानं परिग्रहीतव्यं, तस्य कारणत्वादायतनत्वोपपत्तेः ।
श्रुतिप्रसिद्धो वा वायुः स्यात्, ऽवायुर्वै गौतम तत्सूत्रं वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्तिऽ (बृह. 3.7.2) इति वायोरपि विधारणत्वश्रवणात् ।
शारीरो वा स्यात् ।
तस्यापि भोक्तृत्वाद्भोग्यं प्रपञ्चं प्रत्यायतनत्वोपपत्तेरित्येवं प्राप्त इदमाह- द्युभ्वाद्यायतनमिति ।
द्यौश्च भूश्च द्युभुवौ द्युभुवावादी यस्य तदिदं द्युभ्वादि ।
यदेतदस्मिन्वाक्ये द्यौः पृथिव्यन्तरिक्षं मनः प्राणा इत्येवमस्माकं जगदोतत्वेन निर्दिष्टं तस्यायतनं परं ब्रह्म भवितुमर्हति ।
कुतः ।
स्वशब्दात्, आत्मशब्दादित्यर्थः ।
आत्मशब्दो हीह भवति- ऽतमेवैकं जानथ आत्मानम्ऽ इति ।
आत्मशब्दश्च परमात्मपरिग्रहे सम्यगवकल्पते नार्थान्तरपरिग्रहे ।
क्वचिच्च स्वशब्देनैव ब्रह्मण आयतनत्वं श्रूयते-ऽ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाःऽ (छा. 6.8.4) इति ।
स्वशब्देनैव चेह पुरस्तादुपरिष्टाच्च ब्रह्म संकीर्त्यते- ऽपुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम्ऽ इति ।
ऽब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद्ब्रह्म पश्चाद्ब्रह्म दक्षिणश्चोत्तरेणऽ (मुण्ड. 2.2.11) इति च ।
तत्र त्वायतनायतनयद्भावश्रवणात् ।
सर्वं ब्रह्मेति च सामानाधिकरण्यात् ।
यथानेकात्मको वृक्षः शाखा स्कन्धो मूलं चेत्येवं नानारसो विचित्र आत्मेत्याशङ्का संभवति, तां निवर्तयितुं सावधारणमाह- ऽतमेवैकं जानथ आत्मानम्ऽ इति ।
एतदुक्तं भवति- न कार्यप्रपञ्चविशिष्टो विचित्र आत्मा विज्ञेयः ।
किन्तर्ह्यविद्याकृतं कार्यप्रपञ्चं विद्यया प्रविलापयन्तस्तमेवैकमायतनभूतमात्मानं जानथैकरसमिति ।
यथा यस्मान्नास्ते देवदत्तस्तदानयेत्युक्त आसनमेवानयति न देवदत्तम् ।
तद्वदायतनभूतस्यैवैकरसस्यात्मनो विज्ञेयत्वमुपदिश्यते ।
विकारानृताभिसंधस्य चापवादः श्रूयते- ऽमृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यतिऽ (का. 2.4.11) इति ।
सर्वं ब्रह्मेति तु सामानाधिकरण्यं प्रपञ्चप्रविलापनार्थं नानेकरसताप्रतिपादनार्थम् ।
ऽस यथा सैन्धवघनो ऽनन्तरो ऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एवैवं वा अरे ऽयमात्मानन्तरो ऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एवऽ (बृह. 4.5.13) इत्येकरसताश्रवणात् ।
तस्माद्द्युभ्वाद्यायतनं परं ब्रह्म ।
यत्तूक्तं, सेतुश्रुतेः सेतोश्च पारवत्त्वोपपत्तेर्ब्रह्मणोर्ऽथान्तरेण द्युभ्वाद्यायतनेन भवितव्यमिति ।
अत्रोच्यते- विधारणत्वमात्रमत्र सेतुश्रुत्या विवक्ष्यते न पारवत्त्वादि ।
नहि मृद्दारुमयो लोके सेतुर्दृष्ट इत्यत्रापि मृद्दारुमय एवसेतुरभ्युपगम्यते ।
सेतुशब्दार्थो ऽपि विधारणत्वमात्रमेव न पारवत्त्वादि षिञो बन्धनकर्मणः सेतुशब्दव्युत्पत्तेः ।
अपर आह- ऽतमेवैकं जानथ आत्मानम्ऽ इति यदेतत्संकीर्तितमात्मज्ञानं, यच्चैतत् ऽअन्या वाचो विमुञ्चथऽ इति वाग्विमोचनं, तदत्रामृतत्वसाधनत्वात्, ऽअमृतस्यैष सेतुःऽ इति सेतुश्रुत्या संकीर्त्यते न तु द्युभ्वाद्यायतनम् ।
तत्र यदुक्तं सेतुश्रुतेर्ब्रह्मणोर्ऽथान्तरेण द्युभ्वाद्यायतनेन भाव्यमित्येतदयुक्तम्