ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त · अध्याय 12

परिकर्म-%विंशतिम् यस् सङ्कलित-आद्याम् पृथक् विजानाति।
%अष्टौ च व्यवहारान् छाया-अन्तान् भवति गणकस् सस्॥

विपरीत-छेद-गुणास् राश्योस् छेद-अंशकास् सम-छेदास्।
सङ्कलिते अंशास् योज्यास् व्यवकलिते अंश-अन्तरम् कार्यम्॥

रूपाणि छेद-गुणानि अंश-युतानि %द्वयोस् बहूनाम् वा।
प्रत्युत्पन्नस् भवति छेद-वधेन उद्धृतस् अंश-वधस्॥

परिवर्त्य भाग-हार-छेद-अंशौ छेद-संगुण-छेदस्।
अंशस् अंश-गुणस् भाज्यस्य भाग-हारस् सवर्णितयोस्॥

संवर्णित--अंश-वर्गस् छेद-कृति-विभाजितस् भवति वर्गस्।
संवर्णित-अंश-मूलम् छेद-पदेन उद्धृतम् मूलम्॥

स्थाप्यस् अन्त्य-घनस् अन्त्य-कृतिस् %त्रि-गुण-उत्तर-सङ्गुणा च तद्-%प्रथमात्।
उत्तर-कृतिस् अन्त्य-गुणा %त्रि-गुणा च उत्तर-घनस् च घनस्॥

छेदस् घनात् %द्वितीयात् घन-मूल-कृतिस् %त्रि-सङ्गुणा आप्त-कृतिस्।
शोध्या %त्रि-पूर्व-गुणिता %प्रथमात् घनतस् घनस् मूलम्॥

सदृश-छेद-अंश-युतिस् छेद-विभक्ता फलम् %प्रथम-जातौ।
अंशैस् अंशास् गुणितास् छेदैस् छेदास् %द्वितीयायाम्॥

ऊर्ध्व-अंशास् छेद-गुणास् %तृतीय-जातौ %द्वयोस् %प्रथम-परयोस्।
छेदैस् छेदास् गुणितास् स्व-अंश-युत-ऊनैस् उपरि-ग-अंशास्॥

त्रैराशिके प्रमाणम् फलम् इच्चा आदि-अन्तयोस् सदृश-राशी।
इच्छा फलेन गुणिता प्रमाण-भक्ता फलम् भवति॥

व्यस्त-त्रैराशिक-फलम् इच्छा-भक्तस् प्रमाण-फल-घातस्।
त्रैराशिक-आदिषु फलम् विषमेषु %एकादश-अन्तेषु॥

फल-सङ्क्रमणम् उभय-तस् बहु-राशि-वधस् अल्प-वध-हृतस् ज्ञेयम्।
सकलेषु एवम् भिन्नेषु उभय-तस् छेद-सङ्क्रमणम्॥

प्राक् मूल्य-व्यत्यासस् भाण्डप्रतिभाण्डके अन्यत् उक्त-समम्।
परिकर्माणि %अष्टानाम् व्यवहाराणाम् अभिहितानि॥

काल-गुणितम् प्रमाणम् फल-भक्तम् वि-%एक-गुण-हतम् कालस्।
स्व-फल-युत-#रूप-भक्तम् मूल-फल-ऐक्यम् भवति मूलम्॥

काल-प्रमाण-घातस् पर-काल-हृतस् द्विधा आद्य-मिश्र-वधात्।
अन्य-%अर्ध-कृति-युतात् पदम् अन्य-%अर्ध-ऊनम् प्रमाण-फलम्॥

प्रक्षेप-योग-हृतया लब्ध्या प्रक्षेपकास् गुणास् लाभास्।
ऊन-अधिक-उत्तरास् तद्-युत-ऊनया स्व-फलम् ऊन-युतम्॥

पदम् %एक-हीनम् उत्तर-गुणितम् संयुक्तम् आदिना अन्त्य-धनम्।
आदि-युत-अन्त्य-धन-%अर्धम् मध्य-धनम् पद-गुणम् गणितम्॥

उत्तर-हीन-%द्वि-गुण-आदि-शेष-वर्गम् धन-उत्तर-%अष्ट-वधे।
प्रक्षिप्य पदम् शेष-ऊनम् %द्वि-गुण-उत्तर-हृतम् गच्छस्॥

%एक-उत्तरम् %एक-आद्यम् यदि इष्ट-गच्छस्य भवति सङ्कलितम्।
तत् %द्वि-युत-गच्छ-गुणितम् %त्रि-हृतम् सङ्कलित-सङ्कलितम्॥

%द्वि-गुण-पद-स-%एक-गुणितम् तत् %त्रि-हृतम् भवति वर्ग-सङ्कलितम्।
घन-सङ्कलितम् तद्-कृतिस् एषाम् सम-गोलकैस् चितयस्॥

स्थूल-फलम् %त्रि-%चतुर्-भुज-बाहु-प्रतिबाहु-योग-#दल-घातस्।
भुज-योग-%अर्ध-%चतुष्टय-भुज-ऊन-घातात् पदम् सूक्ष्मम्॥

भुज-कृति-अन्तर-भू-हृत-हीन-युता भूस् %द्वि-भाजिता आवाधे।
स्व-आवाधा-वर्ग-ऊनात् भुज-वर्गात् मूलम् अवलम्बस्॥

अविषम-%चतुर्-अस्र-भुज--प्रतिभुज-वधयोस् युतेस् पदम् कर्णस्।
कर्ण-कृतिस् भू-मुख-युति-#दल-वर्ग-ऊना पदम् लम्बस्॥

कर्ण-कृतेस् कोटि-कृतिम् विशोध्य मूलम् भुजस् भुजस्य कृतिम्।
प्रोह्य पदम् कोटिस् कोटि-बाहु-कृति-युति-पदम् कर्णस्॥

कर्ण-युतौ ऊर्ध्व-अधर-खण्डे कर्ण-अवलम्ब-योगे वा।
स्व-आवाधे स्व-युति-हृते द्विधा पृथक् कर्ण-लम्ब-गुणे॥

अविषम-पार्श्व-भुज-गुणस् कर्णस् %द्वि-गुण-अवलम्बक-विभक्तस्।
हृदयम् विषमस्य भुज-प्रतिभुज-कृति-योग-मूल-%अर्धम्॥

%त्रि-भुजस्य वधस् भुजयोस् %द्वि-गुणित-लम्ब-उद्धृतस् हृदय-रज्जुस्।
सा %द्वि-गुणा %त्रि-%चतुर्-भुज-कोण-स्पृक् वृत्त-विष्कम्भस्॥

कर्ण-आश्रित-भुज-घात-ऐक्यम् उभयथा अन्योन्य-भाजितम् गुणयेत्।
योगेन भुज-प्रतिभुज-वधयोस् कर्णौ पदे विषमे॥

विषम-%चतुर्-अस्र-मध्ये विषम-%त्रि-भुज-%द्वयम् प्रकल्प्य पृथक्।
कर्ण-%द्वयेन पूर्व-वत् आवाधे लम्बकौ च पृथक्॥

विषम-भुज-अन्तर्-%त्रि-भुजे प्रकल्प्य कर्णौ भुजौ तद्-आवाधे।
पृथक् ऊर्ध्व-अधर-खण्डे कर्ण-युतौ कर्णयोस् अधरे॥

%त्रि-भ्जे भुजौ तु भूमिस् तद्-लम्बस् लम्बक-अधरम् खण्डम्।
ऊर्ध्वम् अवलम्ब-खण्डम् लम्बक-योग-%अर्धम् अधर-ऊनम्॥

कर्ण-अवलम्बक-युतौ खण्डे कर्ण-अवलम्बकयोस् अधरे।
अनुपातेन तद्-ऊने ऊर्ध्वे सूच्याम् स-पाटायाम्॥

कृति-युतिस् असदृश-राश्योस् बाहुस् घातस् %द्वि-सङ्गुणस् लम्बस्।
कृति-अन्तरम् असदृशयोस् %द्वि-गुणम् %द्वि-सम-%त्रि-भुज-भूमिस्॥

इष्ट-%द्वयेन भक्तस् द्विधा इष्ट-वर्गस् फल-इष्ट-योग-%अर्धे।
विषम-%त्रि-भुजस्य भुजौ इष्ट-ऊन-फल-%अर्ध-योगस् भूस्॥

इष्टस्य भुजस्य कृतिस् भक्ता ऊना इष्टेन तद्-#दलम् कोटिस्।
आयत-%चतुर्-अस्रस्य क्षेत्रस्य इष्ट-अधिका कर्णस्॥

आयत-कर्णस् बाहू भुज-कृतिस् इष्टेन भाजिता इष्ट-ऊना।
%द्वि-हृता कोटि-अधिका भूस् मुखम् ऊना %द्वि-सम-%चतुर्-अस्रे॥

कर्ण-कृतिस् %त्रि-सम-ह्बुजास् %त्रयस् %चतुर्थस् विशोध्य कोटि-कृतिम्।
बाहु-कृतेस् %त्रि-गुणायास् यदि अधिकस् भूस् मुखम् हीनस्॥

जात्य-%द्वय-कोटि-भुजास् पर-कर्ण-गुणास् भुजास् %चतुर्-विषमे।
अधिकस् भूस् मुख-हीनस् बाहु-%द्वितयम् भुजौ अन्यौ॥

इष्ट-गुण-कार-गुणितस् गिरि-उच्छ्रायस् पुर-अन्तरम् अनष्टम्।
%द्वि-युत-गुण-कार-भाजितम् उत्पातस् अन्यस्य सम-गत्योस्॥

व्यास-व्यास-%अर्ध-कृती परिधि-फले व्यावहारिके %त्रि-गुणे।
तद्-वर्गाभ्याम् %दशभिस् सङ्गुणिताभ्याम् पदे सूक्ष्मे॥

वृत्ते शर-ऊन-गुणितात् व्यासात् %चतुर्-आहतात् पदम् जीवा।
ज्या-वर्गस् %चतुर्-आहत-शर-भक्तस् शर-युतस् व्यासस्॥

ज्या-व्यास-कृति-विशेषात् मूल-व्यास-अन्तर-%अर्धम् इषुस् अल्पस्।
व्यासौ ग्रास-ऊन-गुणौ ग्रास-ऊन-ऐक्य-उद्धृतौ बाणौ॥

इष्ट-शर-%द्वय-भक्ते ज्या-%अर्ध-कृती शर-युते फले व्यासौ।
शरयोस् फलयोस् ऐक्यम् ग्रासस् ग्रास-ऊनम् ऐक्यम् तत्॥

क्षेत्र-फलम् वेध-गुणम् सम-खात-फलम् हृतम् %त्रिभिस् सूच्यास्।
मुख-तल-तुल्य-भुज-ऐक्यानि %एक-अग्र-हृतानि सम-रज्जुस्॥

मुख-तल-युति-#दल-गणितम् वेध-गुणम् व्यावहारिकम् गणितम्।
मुख-तल-गणित-ऐक्य-%अर्धम् वेध-गुणम् स्यात् गणितम् औत्रम्॥

औत्र-गणितात् विशोध्य व्यवहार-फलम् भजेत् %त्रिभिस् शेषम्।
लब्धम् व्यवहार-फले प्रक्षिप्य भवति फलम् सूक्ष्मम्॥

आकृति-फलम् औच्च्य-आहतम् अग्र-तल-ऐक्य-%अर्धम् औच्च्य-दैर्घ्य-गुणम्।
घन-गणितम् इष्टका-घन-फलेन हृतम् इष्टका-गणितम्॥

विस्तार-आयाम-अङ्गुल-घातस् मार्ग-आहतस् %द्वि-#वेद-हृतस्।
किष्कु-अङ्गुलानि लब्धम् तत् %षण्णवतिस् भवति कर्म॥

शाका-आदिषु शाल्मल्याम् %शत-%द्वयम् बीजके %शतम् %विंशम्।
शाल-सरल-आदिषु %शतम् अथ अवि-दारुषु %चतुःषष्टिस्।

%नवमस् शूकिषु %दशमस् स्थूलेषु %एकादशस् भवति अणुषु।
परिधेस् वेधस् परिधेस् %षष्-अंश-वर्ग-आहतस् गणितम्॥

%द्वि-%चतुर्-स-%त्रि-अंश-गुणस् भित्ति-अन्तर्-वाह्य-कोण-गस् परिधिस्।
प्राक्-वत् कृत्वा गणितम् तद्-गणितम् स्व-गुण-कार-हृतम्॥

छाया-नर-स-%एक-हृतम् द्यु-#दलम् प्राक्-अपरयोस् द्यु-गत-शेषम्।
दिन-गत-शेष-अंश-हृतम् द्यु-#दलम् छाया-नर-वि-%एकम्॥

दीप-तल-शङ्कु-तलयोस् अन्तरम् इष्ट-प्रमाण-शङ्कु-गुणम्।
दीप-शिख-औच्च्यात् शङ्कुम् विशोध्य शेष-उद्धृतम् छाया॥

छाया-अग्र-अन्तर-गुणिता छाया छाया-अन्तरेण भक्ता भूस्।
भूस् शङ्कु-गुणा छाया-विभाजिता दीप-शिखया औच्च्यम्॥

गुण-कार-खण्ड-तुल्यस् गुण्यस् गो-मूत्रिका-कृतस् गुणितस्।
सहितस् प्रत्युत्पन्नस् गुण-कारक-भेद-तुल्यस् वा॥

गुण्यस् राशिस् गुण-कार-राशिना इष्ट-अधिक-ऊनकेन गुणस्।
गुण्य-इष्ट-वध-ऊन-युतस् गुणके अभ्यधिक-ऊनके कार्यस्॥

छेदेन इष्ट-युत-ऊनेन आप्तम् भाज्यात् अनष्टम् इष्ट-गुणम्।
प्रकृति-स्थ-छेद-हृतम् लब्ध्या युत-हीनकम् अनष्टम्॥

गुण्यस् छेद-फल-वधस् गुणक-हृतस् गुण्य-भाजितस् गुणकस्।
छेद-उद्धृतस् फलम् गुण्य-गुण-वधस् फल-हृतस् छेदस्॥

गुण्य-गुण-कारयोस् छेद-लब्धयोस् यदि %द्वयोस् %द्वयोस् नाशस्।
तेषाम् दृश्यौ व्यस्तौ कृत्वा तद्-स्थानयोस् च इष्टौ॥

गुण्यम् गुण-कारम् वा गुणयेत् छेदेन भाग-हारस्य।
गुण्य-गुण-कार-राश्योस् छेद-गुणस् भाग-हारस् च॥

अच्छेदस्य छेदम् #रूपम् कृत्वा अन्यत् उक्त-वत् सर्वम्।
अपवर्त्यौ छेद-गुणौ तुल्येन इष्टेन गुण्यौ वा॥

स्व-विकल-%षष्टि-अंश-गुणस् सकलस् %त्रिंश-उद्धृतस् विकल-वर्गस्।
प्रक्षेप्यस् सकल-कृतौ वर्ग-घनौ %द्वि-%त्रि-तुल्य-वधौ॥

राशेस् ऊनम् %द्वि-गुणम् बहुतर-गुणम् ऊन-कृति-युतम् वर्गस्।
राशेस् इष्ट-युत-ऊनात् वधस् कृतिस् वा इष्ट-कृति-युक्तस्॥

इष्ट-अल्प-राशि-वर्गौ युक्त-ऊनौ इतर-विकल-वर्गाभ्याम्।
%द्वि-गुण-इतर-राशिभ्याम् भक्तौ तेन अधिक-ऊनाभ्याम्॥

स्थान-अन्तरेषु लब्धम् येन समम् फल-युत-ऊनक-छेदस्।
दलितस् कृति-योग-अन्तर-पदम् इतरस् वा फल-युत-ऊनस्॥

दिक्-मात्रम् एतत् अन्यत् ज्या-उत्पत्तौ कुट्टके च कथयिष्ये।
सङ्कलित-आदिषु आर्यास् %षट्षष्टिस् %द्वादशस् अध्यायस्॥
इति श्री-ब्राह्म-स्फुट-सिद्धान्ते %द्वादशस् अध्यायस्॥12॥