બ્રાહ્મસ્ફુટસિદ્ધાન્ત · અધ્યાય 12

પરિકર્મ-%વિંશતિમ્ યસ્ સઙ્કલિત-આદ્યામ્ પૃથક્ વિજાનાતિ।
%અષ્ટૌ ચ વ્યવહારાન્ છાયા-અન્તાન્ ભવતિ ગણકસ્ સસ્॥

વિપરીત-છેદ-ગુણાસ્ રાશ્યોસ્ છેદ-અંશકાસ્ સમ-છેદાસ્।
સઙ્કલિતે અંશાસ્ યોજ્યાસ્ વ્યવકલિતે અંશ-અન્તરમ્ કાર્યમ્॥

રૂપાણિ છેદ-ગુણાનિ અંશ-યુતાનિ %દ્વયોસ્ બહૂનામ્ વા।
પ્રત્યુત્પન્નસ્ ભવતિ છેદ-વધેન ઉદ્ધૃતસ્ અંશ-વધસ્॥

પરિવર્ત્ય ભાગ-હાર-છેદ-અંશૌ છેદ-સંગુણ-છેદસ્।
અંશસ્ અંશ-ગુણસ્ ભાજ્યસ્ય ભાગ-હારસ્ સવર્ણિતયોસ્॥

સંવર્ણિત--અંશ-વર્ગસ્ છેદ-કૃતિ-વિભાજિતસ્ ભવતિ વર્ગસ્।
સંવર્ણિત-અંશ-મૂલમ્ છેદ-પદેન ઉદ્ધૃતમ્ મૂલમ્॥

સ્થાપ્યસ્ અન્ત્ય-ઘનસ્ અન્ત્ય-કૃતિસ્ %ત્રિ-ગુણ-ઉત્તર-સઙ્ગુણા ચ તદ્-%પ્રથમાત્।
ઉત્તર-કૃતિસ્ અન્ત્ય-ગુણા %ત્રિ-ગુણા ચ ઉત્તર-ઘનસ્ ચ ઘનસ્॥

છેદસ્ ઘનાત્ %દ્વિતીયાત્ ઘન-મૂલ-કૃતિસ્ %ત્રિ-સઙ્ગુણા આપ્ત-કૃતિસ્।
શોધ્યા %ત્રિ-પૂર્વ-ગુણિતા %પ્રથમાત્ ઘનતસ્ ઘનસ્ મૂલમ્॥

સદૃશ-છેદ-અંશ-યુતિસ્ છેદ-વિભક્તા ફલમ્ %પ્રથમ-જાતૌ।
અંશૈસ્ અંશાસ્ ગુણિતાસ્ છેદૈસ્ છેદાસ્ %દ્વિતીયાયામ્॥

ઊર્ધ્વ-અંશાસ્ છેદ-ગુણાસ્ %તૃતીય-જાતૌ %દ્વયોસ્ %પ્રથમ-પરયોસ્।
છેદૈસ્ છેદાસ્ ગુણિતાસ્ સ્વ-અંશ-યુત-ઊનૈસ્ ઉપરિ-ગ-અંશાસ્॥

ત્રૈરાશિકે પ્રમાણમ્ ફલમ્ ઇચ્ચા આદિ-અન્તયોસ્ સદૃશ-રાશી।
ઇચ્છા ફલેન ગુણિતા પ્રમાણ-ભક્તા ફલમ્ ભવતિ॥

વ્યસ્ત-ત્રૈરાશિક-ફલમ્ ઇચ્છા-ભક્તસ્ પ્રમાણ-ફલ-ઘાતસ્।
ત્રૈરાશિક-આદિષુ ફલમ્ વિષમેષુ %એકાદશ-અન્તેષુ॥

ફલ-સઙ્ક્રમણમ્ ઉભય-તસ્ બહુ-રાશિ-વધસ્ અલ્પ-વધ-હૃતસ્ જ્ઞેયમ્।
સકલેષુ એવમ્ ભિન્નેષુ ઉભય-તસ્ છેદ-સઙ્ક્રમણમ્॥

પ્રાક્ મૂલ્ય-વ્યત્યાસસ્ ભાણ્ડપ્રતિભાણ્ડકે અન્યત્ ઉક્ત-સમમ્।
પરિકર્માણિ %અષ્ટાનામ્ વ્યવહારાણામ્ અભિહિતાનિ॥

કાલ-ગુણિતમ્ પ્રમાણમ્ ફલ-ભક્તમ્ વિ-%એક-ગુણ-હતમ્ કાલસ્।
સ્વ-ફલ-યુત-#રૂપ-ભક્તમ્ મૂલ-ફલ-ઐક્યમ્ ભવતિ મૂલમ્॥

કાલ-પ્રમાણ-ઘાતસ્ પર-કાલ-હૃતસ્ દ્વિધા આદ્ય-મિશ્ર-વધાત્।
અન્ય-%અર્ધ-કૃતિ-યુતાત્ પદમ્ અન્ય-%અર્ધ-ઊનમ્ પ્રમાણ-ફલમ્॥

પ્રક્ષેપ-યોગ-હૃતયા લબ્ધ્યા પ્રક્ષેપકાસ્ ગુણાસ્ લાભાસ્।
ઊન-અધિક-ઉત્તરાસ્ તદ્-યુત-ઊનયા સ્વ-ફલમ્ ઊન-યુતમ્॥

પદમ્ %એક-હીનમ્ ઉત્તર-ગુણિતમ્ સંયુક્તમ્ આદિના અન્ત્ય-ધનમ્।
આદિ-યુત-અન્ત્ય-ધન-%અર્ધમ્ મધ્ય-ધનમ્ પદ-ગુણમ્ ગણિતમ્॥

ઉત્તર-હીન-%દ્વિ-ગુણ-આદિ-શેષ-વર્ગમ્ ધન-ઉત્તર-%અષ્ટ-વધે।
પ્રક્ષિપ્ય પદમ્ શેષ-ઊનમ્ %દ્વિ-ગુણ-ઉત્તર-હૃતમ્ ગચ્છસ્॥

%એક-ઉત્તરમ્ %એક-આદ્યમ્ યદિ ઇષ્ટ-ગચ્છસ્ય ભવતિ સઙ્કલિતમ્।
તત્ %દ્વિ-યુત-ગચ્છ-ગુણિતમ્ %ત્રિ-હૃતમ્ સઙ્કલિત-સઙ્કલિતમ્॥

%દ્વિ-ગુણ-પદ-સ-%એક-ગુણિતમ્ તત્ %ત્રિ-હૃતમ્ ભવતિ વર્ગ-સઙ્કલિતમ્।
ઘન-સઙ્કલિતમ્ તદ્-કૃતિસ્ એષામ્ સમ-ગોલકૈસ્ ચિતયસ્॥

સ્થૂલ-ફલમ્ %ત્રિ-%ચતુર્-ભુજ-બાહુ-પ્રતિબાહુ-યોગ-#દલ-ઘાતસ્।
ભુજ-યોગ-%અર્ધ-%ચતુષ્ટય-ભુજ-ઊન-ઘાતાત્ પદમ્ સૂક્ષ્મમ્॥

ભુજ-કૃતિ-અન્તર-ભૂ-હૃત-હીન-યુતા ભૂસ્ %દ્વિ-ભાજિતા આવાધે।
સ્વ-આવાધા-વર્ગ-ઊનાત્ ભુજ-વર્ગાત્ મૂલમ્ અવલમ્બસ્॥

અવિષમ-%ચતુર્-અસ્ર-ભુજ--પ્રતિભુજ-વધયોસ્ યુતેસ્ પદમ્ કર્ણસ્।
કર્ણ-કૃતિસ્ ભૂ-મુખ-યુતિ-#દલ-વર્ગ-ઊના પદમ્ લમ્બસ્॥

કર્ણ-કૃતેસ્ કોટિ-કૃતિમ્ વિશોધ્ય મૂલમ્ ભુજસ્ ભુજસ્ય કૃતિમ્।
પ્રોહ્ય પદમ્ કોટિસ્ કોટિ-બાહુ-કૃતિ-યુતિ-પદમ્ કર્ણસ્॥

કર્ણ-યુતૌ ઊર્ધ્વ-અધર-ખણ્ડે કર્ણ-અવલમ્બ-યોગે વા।
સ્વ-આવાધે સ્વ-યુતિ-હૃતે દ્વિધા પૃથક્ કર્ણ-લમ્બ-ગુણે॥

અવિષમ-પાર્શ્વ-ભુજ-ગુણસ્ કર્ણસ્ %દ્વિ-ગુણ-અવલમ્બક-વિભક્તસ્।
હૃદયમ્ વિષમસ્ય ભુજ-પ્રતિભુજ-કૃતિ-યોગ-મૂલ-%અર્ધમ્॥

%ત્રિ-ભુજસ્ય વધસ્ ભુજયોસ્ %દ્વિ-ગુણિત-લમ્બ-ઉદ્ધૃતસ્ હૃદય-રજ્જુસ્।
સા %દ્વિ-ગુણા %ત્રિ-%ચતુર્-ભુજ-કોણ-સ્પૃક્ વૃત્ત-વિષ્કમ્ભસ્॥

કર્ણ-આશ્રિત-ભુજ-ઘાત-ઐક્યમ્ ઉભયથા અન્યોન્ય-ભાજિતમ્ ગુણયેત્।
યોગેન ભુજ-પ્રતિભુજ-વધયોસ્ કર્ણૌ પદે વિષમે॥

વિષમ-%ચતુર્-અસ્ર-મધ્યે વિષમ-%ત્રિ-ભુજ-%દ્વયમ્ પ્રકલ્પ્ય પૃથક્।
કર્ણ-%દ્વયેન પૂર્વ-વત્ આવાધે લમ્બકૌ ચ પૃથક્॥

વિષમ-ભુજ-અન્તર્-%ત્રિ-ભુજે પ્રકલ્પ્ય કર્ણૌ ભુજૌ તદ્-આવાધે।
પૃથક્ ઊર્ધ્વ-અધર-ખણ્ડે કર્ણ-યુતૌ કર્ણયોસ્ અધરે॥

%ત્રિ-ભ્જે ભુજૌ તુ ભૂમિસ્ તદ્-લમ્બસ્ લમ્બક-અધરમ્ ખણ્ડમ્।
ઊર્ધ્વમ્ અવલમ્બ-ખણ્ડમ્ લમ્બક-યોગ-%અર્ધમ્ અધર-ઊનમ્॥

કર્ણ-અવલમ્બક-યુતૌ ખણ્ડે કર્ણ-અવલમ્બકયોસ્ અધરે।
અનુપાતેન તદ્-ઊને ઊર્ધ્વે સૂચ્યામ્ સ-પાટાયામ્॥

કૃતિ-યુતિસ્ અસદૃશ-રાશ્યોસ્ બાહુસ્ ઘાતસ્ %દ્વિ-સઙ્ગુણસ્ લમ્બસ્।
કૃતિ-અન્તરમ્ અસદૃશયોસ્ %દ્વિ-ગુણમ્ %દ્વિ-સમ-%ત્રિ-ભુજ-ભૂમિસ્॥

ઇષ્ટ-%દ્વયેન ભક્તસ્ દ્વિધા ઇષ્ટ-વર્ગસ્ ફલ-ઇષ્ટ-યોગ-%અર્ધે।
વિષમ-%ત્રિ-ભુજસ્ય ભુજૌ ઇષ્ટ-ઊન-ફલ-%અર્ધ-યોગસ્ ભૂસ્॥

ઇષ્ટસ્ય ભુજસ્ય કૃતિસ્ ભક્તા ઊના ઇષ્ટેન તદ્-#દલમ્ કોટિસ્।
આયત-%ચતુર્-અસ્રસ્ય ક્ષેત્રસ્ય ઇષ્ટ-અધિકા કર્ણસ્॥

આયત-કર્ણસ્ બાહૂ ભુજ-કૃતિસ્ ઇષ્ટેન ભાજિતા ઇષ્ટ-ઊના।
%દ્વિ-હૃતા કોટિ-અધિકા ભૂસ્ મુખમ્ ઊના %દ્વિ-સમ-%ચતુર્-અસ્રે॥

કર્ણ-કૃતિસ્ %ત્રિ-સમ-હ્બુજાસ્ %ત્રયસ્ %ચતુર્થસ્ વિશોધ્ય કોટિ-કૃતિમ્।
બાહુ-કૃતેસ્ %ત્રિ-ગુણાયાસ્ યદિ અધિકસ્ ભૂસ્ મુખમ્ હીનસ્॥

જાત્ય-%દ્વય-કોટિ-ભુજાસ્ પર-કર્ણ-ગુણાસ્ ભુજાસ્ %ચતુર્-વિષમે।
અધિકસ્ ભૂસ્ મુખ-હીનસ્ બાહુ-%દ્વિતયમ્ ભુજૌ અન્યૌ॥

ઇષ્ટ-ગુણ-કાર-ગુણિતસ્ ગિરિ-ઉચ્છ્રાયસ્ પુર-અન્તરમ્ અનષ્ટમ્।
%દ્વિ-યુત-ગુણ-કાર-ભાજિતમ્ ઉત્પાતસ્ અન્યસ્ય સમ-ગત્યોસ્॥

વ્યાસ-વ્યાસ-%અર્ધ-કૃતી પરિધિ-ફલે વ્યાવહારિકે %ત્રિ-ગુણે।
તદ્-વર્ગાભ્યામ્ %દશભિસ્ સઙ્ગુણિતાભ્યામ્ પદે સૂક્ષ્મે॥

વૃત્તે શર-ઊન-ગુણિતાત્ વ્યાસાત્ %ચતુર્-આહતાત્ પદમ્ જીવા।
જ્યા-વર્ગસ્ %ચતુર્-આહત-શર-ભક્તસ્ શર-યુતસ્ વ્યાસસ્॥

જ્યા-વ્યાસ-કૃતિ-વિશેષાત્ મૂલ-વ્યાસ-અન્તર-%અર્ધમ્ ઇષુસ્ અલ્પસ્।
વ્યાસૌ ગ્રાસ-ઊન-ગુણૌ ગ્રાસ-ઊન-ઐક્ય-ઉદ્ધૃતૌ બાણૌ॥

ઇષ્ટ-શર-%દ્વય-ભક્તે જ્યા-%અર્ધ-કૃતી શર-યુતે ફલે વ્યાસૌ।
શરયોસ્ ફલયોસ્ ઐક્યમ્ ગ્રાસસ્ ગ્રાસ-ઊનમ્ ઐક્યમ્ તત્॥

ક્ષેત્ર-ફલમ્ વેધ-ગુણમ્ સમ-ખાત-ફલમ્ હૃતમ્ %ત્રિભિસ્ સૂચ્યાસ્।
મુખ-તલ-તુલ્ય-ભુજ-ઐક્યાનિ %એક-અગ્ર-હૃતાનિ સમ-રજ્જુસ્॥

મુખ-તલ-યુતિ-#દલ-ગણિતમ્ વેધ-ગુણમ્ વ્યાવહારિકમ્ ગણિતમ્।
મુખ-તલ-ગણિત-ઐક્ય-%અર્ધમ્ વેધ-ગુણમ્ સ્યાત્ ગણિતમ્ ઔત્રમ્॥

ઔત્ર-ગણિતાત્ વિશોધ્ય વ્યવહાર-ફલમ્ ભજેત્ %ત્રિભિસ્ શેષમ્।
લબ્ધમ્ વ્યવહાર-ફલે પ્રક્ષિપ્ય ભવતિ ફલમ્ સૂક્ષ્મમ્॥

આકૃતિ-ફલમ્ ઔચ્ચ્ય-આહતમ્ અગ્ર-તલ-ઐક્ય-%અર્ધમ્ ઔચ્ચ્ય-દૈર્ઘ્ય-ગુણમ્।
ઘન-ગણિતમ્ ઇષ્ટકા-ઘન-ફલેન હૃતમ્ ઇષ્ટકા-ગણિતમ્॥

વિસ્તાર-આયામ-અઙ્ગુલ-ઘાતસ્ માર્ગ-આહતસ્ %દ્વિ-#વેદ-હૃતસ્।
કિષ્કુ-અઙ્ગુલાનિ લબ્ધમ્ તત્ %ષણ્ણવતિસ્ ભવતિ કર્મ॥

શાકા-આદિષુ શાલ્મલ્યામ્ %શત-%દ્વયમ્ બીજકે %શતમ્ %વિંશમ્।
શાલ-સરલ-આદિષુ %શતમ્ અથ અવિ-દારુષુ %ચતુઃષષ્ટિસ્।

%નવમસ્ શૂકિષુ %દશમસ્ સ્થૂલેષુ %એકાદશસ્ ભવતિ અણુષુ।
પરિધેસ્ વેધસ્ પરિધેસ્ %ષષ્-અંશ-વર્ગ-આહતસ્ ગણિતમ્॥

%દ્વિ-%ચતુર્-સ-%ત્રિ-અંશ-ગુણસ્ ભિત્તિ-અન્તર્-વાહ્ય-કોણ-ગસ્ પરિધિસ્।
પ્રાક્-વત્ કૃત્વા ગણિતમ્ તદ્-ગણિતમ્ સ્વ-ગુણ-કાર-હૃતમ્॥

છાયા-નર-સ-%એક-હૃતમ્ દ્યુ-#દલમ્ પ્રાક્-અપરયોસ્ દ્યુ-ગત-શેષમ્।
દિન-ગત-શેષ-અંશ-હૃતમ્ દ્યુ-#દલમ્ છાયા-નર-વિ-%એકમ્॥

દીપ-તલ-શઙ્કુ-તલયોસ્ અન્તરમ્ ઇષ્ટ-પ્રમાણ-શઙ્કુ-ગુણમ્।
દીપ-શિખ-ઔચ્ચ્યાત્ શઙ્કુમ્ વિશોધ્ય શેષ-ઉદ્ધૃતમ્ છાયા॥

છાયા-અગ્ર-અન્તર-ગુણિતા છાયા છાયા-અન્તરેણ ભક્તા ભૂસ્।
ભૂસ્ શઙ્કુ-ગુણા છાયા-વિભાજિતા દીપ-શિખયા ઔચ્ચ્યમ્॥

ગુણ-કાર-ખણ્ડ-તુલ્યસ્ ગુણ્યસ્ ગો-મૂત્રિકા-કૃતસ્ ગુણિતસ્।
સહિતસ્ પ્રત્યુત્પન્નસ્ ગુણ-કારક-ભેદ-તુલ્યસ્ વા॥

ગુણ્યસ્ રાશિસ્ ગુણ-કાર-રાશિના ઇષ્ટ-અધિક-ઊનકેન ગુણસ્।
ગુણ્ય-ઇષ્ટ-વધ-ઊન-યુતસ્ ગુણકે અભ્યધિક-ઊનકે કાર્યસ્॥

છેદેન ઇષ્ટ-યુત-ઊનેન આપ્તમ્ ભાજ્યાત્ અનષ્ટમ્ ઇષ્ટ-ગુણમ્।
પ્રકૃતિ-સ્થ-છેદ-હૃતમ્ લબ્ધ્યા યુત-હીનકમ્ અનષ્ટમ્॥

ગુણ્યસ્ છેદ-ફલ-વધસ્ ગુણક-હૃતસ્ ગુણ્ય-ભાજિતસ્ ગુણકસ્।
છેદ-ઉદ્ધૃતસ્ ફલમ્ ગુણ્ય-ગુણ-વધસ્ ફલ-હૃતસ્ છેદસ્॥

ગુણ્ય-ગુણ-કારયોસ્ છેદ-લબ્ધયોસ્ યદિ %દ્વયોસ્ %દ્વયોસ્ નાશસ્।
તેષામ્ દૃશ્યૌ વ્યસ્તૌ કૃત્વા તદ્-સ્થાનયોસ્ ચ ઇષ્ટૌ॥

ગુણ્યમ્ ગુણ-કારમ્ વા ગુણયેત્ છેદેન ભાગ-હારસ્ય।
ગુણ્ય-ગુણ-કાર-રાશ્યોસ્ છેદ-ગુણસ્ ભાગ-હારસ્ ચ॥

અચ્છેદસ્ય છેદમ્ #રૂપમ્ કૃત્વા અન્યત્ ઉક્ત-વત્ સર્વમ્।
અપવર્ત્યૌ છેદ-ગુણૌ તુલ્યેન ઇષ્ટેન ગુણ્યૌ વા॥

સ્વ-વિકલ-%ષષ્ટિ-અંશ-ગુણસ્ સકલસ્ %ત્રિંશ-ઉદ્ધૃતસ્ વિકલ-વર્ગસ્।
પ્રક્ષેપ્યસ્ સકલ-કૃતૌ વર્ગ-ઘનૌ %દ્વિ-%ત્રિ-તુલ્ય-વધૌ॥

રાશેસ્ ઊનમ્ %દ્વિ-ગુણમ્ બહુતર-ગુણમ્ ઊન-કૃતિ-યુતમ્ વર્ગસ્।
રાશેસ્ ઇષ્ટ-યુત-ઊનાત્ વધસ્ કૃતિસ્ વા ઇષ્ટ-કૃતિ-યુક્તસ્॥

ઇષ્ટ-અલ્પ-રાશિ-વર્ગૌ યુક્ત-ઊનૌ ઇતર-વિકલ-વર્ગાભ્યામ્।
%દ્વિ-ગુણ-ઇતર-રાશિભ્યામ્ ભક્તૌ તેન અધિક-ઊનાભ્યામ્॥

સ્થાન-અન્તરેષુ લબ્ધમ્ યેન સમમ્ ફલ-યુત-ઊનક-છેદસ્।
દલિતસ્ કૃતિ-યોગ-અન્તર-પદમ્ ઇતરસ્ વા ફલ-યુત-ઊનસ્॥

દિક્-માત્રમ્ એતત્ અન્યત્ જ્યા-ઉત્પત્તૌ કુટ્ટકે ચ કથયિષ્યે।
સઙ્કલિત-આદિષુ આર્યાસ્ %ષટ્ષષ્ટિસ્ %દ્વાદશસ્ અધ્યાયસ્॥
ઇતિ શ્રી-બ્રાહ્મ-સ્ફુટ-સિદ્ધાન્તે %દ્વાદશસ્ અધ્યાયસ્॥12॥