ब्रह्म पुराण · अध्याय 219

परलोकगतानां तु स्वकर्मस्थानवासिनाम्
तेषां श्राद्धं कथं ज्ञेयं पुत्रैश् चान्यैश् च बन्धुभिः ॥

नमस्कृत्य जगन्नाथं वाराहं लोकभावनम्
शृणुध्वं संप्रवक्ष्यामि श्राद्धकल्पं यथोदितम् ॥

पुरा कोकाजले मग्नान् पितॄन् उद्धृतवान् विभुः
श्राद्धं कृत्वा तदा देवो यथा तत्र द्विजोत्तमाः ॥

किमर्थं ते तु कोकायां निमग्नाः पितरो ऽम्भसि
कथं तेनोद्धृतास् ते वै वाराहेण द्विजोत्तम ॥

तस्मिन् कोकामुखे तीर्थे भुक्तिमुक्तिफलप्रदे
श्रोतुम् इच्छामहे ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः ॥

त्रेताद्वापरयोः संधौ पितरो दिव्यमानुषाः
पुरा मेरुगिरेः पृष्ठे विश्वैर् देवैः सह स्थिताः ॥

तेषां समुपविष्टानां पितॄणां सोमसंभवा
कन्या कान्तिमती दिव्या पुरतः प्राञ्जलिः स्थिता
ताम् ऊचुः पितरो दिव्या ये तत्रासन् समागताः ॥

कासि भद्रे प्रभुः को वा भवत्या वक्तुम् अर्हसि ॥

सा प्रोवाच पितॄन् देवान् कला चान्द्रमसीति ह
प्रभुत्वे भवताम् एव वरयामि यदीच्छथ ॥

ऊर्जा नामास्ति प्रथमं स्वधा च तदनन्तरम्
भवद्भिश् चाद्यैव कृतं नाम कोकेति भावितम् ॥

ते हि तस्या वचः श्रुत्वा पितरो दिव्यमानुषाः
तस्या मुखं निरीक्षन्तो न तृप्तिम् अधिजग्मिरे ॥

विश्वेदेवाश् च ताञ् ज्ञात्वा कन्यामुखनिरीक्षकान्
योगच्युतान् निरीक्ष्यैव विहाय त्रिदिवं गताः ॥

भगवान् अपि शीतांशुर् ऊर्जां नापश्यद् आत्मजाम्
समाकुलमना दध्यौ क्व गतेति महायशाः ॥

स विवेद तदा सोमः प्राप्तां पितॄंश् च कामतः
तैश् चावलोकितां हार्दात् स्वीकृतां च तपोबलात् ॥

ततः क्रोधपरीतात्मा पितॄञ् शशधरो द्विजाः
शशाप निपतिष्यध्वं योगभ्रष्टा विचेतसः ॥

यस्माद् अदत्तां मत्कन्यां कामयध्वं सुबालिशाः
यस्माद् धृतवती चेयं पतीन् पितृमती सती ॥

स्वतन्त्रा धर्मम् उत्सृज्य तस्माद् भवतु निम्नगा
कोकेति प्रथिता लोके शिशिराद्रिसमाश्रिता ॥

इत्थं शप्ताश् चन्द्रमसा पितरो दिव्यमानुषाः
योगभ्रष्टा निपतिता हिमवत्पादभूतले ॥

ऊर्जा तत्रैव पतिता गिरिराजस्य विस्तृते
प्रस्थे तीर्थं समासाद्य सप्तसामुद्रम् उत्तमम् ॥

कोका नाम ततो वेगान् नदी तीर्थशताकुला
प्लावयन्ती गिरेः शृङ्गं सर्पणात् तु सरित् स्मृता ॥

अथ ते पितरो विप्रा योगहीना महानदीम्
ददृशुः शीतसलिलां न विदुस् तां सुलोचनाम् ॥

ततस् तु गिरिराड् दृष्ट्वा पितॄंस् तांस् तु क्षुधार्दितान्
बदरीम् आदिदेशाथ धेनुं चैकां मधुस्रवाम् ॥

क्षीरं मधु च तद् दिव्यं कोकाम्भो बदरीफलम्
इदं गिरिवरेणैषां पोषणाय निरूपितम् ॥

तया वृत्त्या तु वसतां पितॄणां मुनिसत्तमाः
दश वर्षसहस्राणि ययुर् एकम् अहो यथा ॥

एवं लोके विपितरि तथैव विगतस्वधे
दैत्या बभूवुर् बलिनो यातुधानाश् च राक्षसाः ॥

ते तान् पितृगणान् दैत्या यातुधानाश् च वेगिताः
विश्वैर् देवैर् विरहितान् सर्वतः समुपाद्रवन् ॥

दैतेयान् यातुधानांश् च दृष्ट्वैवापततो द्विजाः
कोकातटस्थाम् उत्तुङ्गां शिलां ते जगृहू रुषा ॥

गृहीतायां शिलायां तु कोका वेगवती पितॄन्
छादयाम् आस तोयेन प्लावयन्ती हिमाचलम् ॥

पितॄन् अन्तर्हितान् दृष्ट्वा दैतेया राक्षसास् तथा
विभीतकं समारुह्य निराहारास् तिरोहिताः ॥

सलिलेन विषीदन्तः पितरः क्षुद्भ्रमातुराः
विषीदमानम् आत्मानं समीक्ष्य सलिलाशयाः
जगुर् जनार्दनं देवं पितरः शरणं हरिम् ॥

जयस्व गोविन्द जगन्निवास जयो ऽस्तु नः केशव ते प्रसादात्
जनार्दनास्मान् सलिलान्तरस्थान् उद्धर्तुम् अर्हस्य् अनघप्रताप

निशाचरैर् दारुणदर्शनैः प्रभो वरेण्य वैकुण्ठ वराह विष्णो
नारायणाशेषमहेश्वरेश प्रयाहि भीताञ् जय पद्मनाभ

उपेन्द्र योगिन् मधुकैटभघ्न विष्णो अनन्ताच्युत वासुदेव
श्रीशार्ङ्गचक्राम्बुजशङ्खपाणे रक्षस्व देवेश्वर राक्षसेभ्यः

त्वं पिता जगतः शंभो नान्यः शक्तः प्रबाधितुम्
निशाचरगणं भीमम् अतस् त्वां शरणं गताः ॥

त्वन्नामसंकीर्तनतो निशाचरा द्रवन्ति भूतान्य् अपयान्ति चारयः
नाशं तथा संप्रति यान्ति विष्णो धर्मादि सत्यं भवतीह मुख्यम्

इत्थं स्तुतः स पितृभिर् धरणीधरस् तु तुष्टस् तदाविष्कृतदिव्यमूर्तिः
कोकामुखे पितृगणं सलिले निमग्नं देवो ददर्श शिरसाथ शिलां वहन्तम्

तं दृष्ट्वा सलिले मग्नं क्रोडरूपी जनार्दनः
भीतं पितृगणं विष्णुर् उद्धर्तुं मतिर् आदधे ॥

दंष्ट्राग्रेण समाहत्य शिलां चिक्षेप शूकरः
पितॄन् आदाय च विभुर् उज्जहार शिलातलात् ॥

वराहदंष्ट्रासंलग्नाः पितरः कनकोज्ज्वलाः
कोकामुखे गतभयाः कृता देवेन विष्णुना ॥

उद्धृत्य च पितॄन् देवो विष्णुतीर्थे तु शूकरः
ददौ समाहितस् तेभ्यो विष्णुर् लोहार्गले जलम् ॥

ततः स्वरोमसंभूतान् कुशान् आदाय केशवः
स्वेदोद्भवांस् तिलांश् चैव चक्रे चोल्मुकम् उत्तमम् ॥

ज्योतिः सूर्यप्रभं कृत्वा पात्रं तीर्थं च कामिकम्
स्थितः कोटिवटस्याधो वारि गङ्गाधरं शुचि ॥

तुङ्गकूटात् समादाय यज्ञीयान् ओषधीरसान्
मधुक्षीररसान् गन्धान् पुष्पधूपानुलेपनान् ॥

आदाय धेनुं सरसो रत्नान्य् आदाय चार्णवात्
दंष्ट्रयोल्लिख्य धरणीम् अभ्युक्ष्य सलिलेन च ॥

घर्मोद्भवेनोपलिप्य कुशैर् उल्लिख्य तां पुनः
परिणीयोल्मुकेनैनाम् अभ्युक्ष्य च पुनः पुनः ॥

कुशान् आदाय प्रागग्रांल् लोमकूपान्तरस्थितान्
ऋषीन् आहूय पप्रच्छ करिष्ये पितृतर्पणम् ॥

तैर् अप्य् उक्ते कुरुष्वेति विश्वान् देवांस् ततो विभुः
आहूय मन्त्रतस् तेषां विष्टराणि ददौ प्रभुः ॥

आहूय मन्त्रतस् तेषां वेदोक्तविधिना हरिः
अक्षतैर् दैवतारक्षां चक्रे चक्रगदाधरः ॥

अक्षतास् तु यवौषध्यः सर्वदेवांशसंभवाः
रक्षन्ति सर्वत्र दिशो रक्षार्थं निर्मिता हि ते ॥

देवदानवदैत्येषु यक्षरक्षःसु चैव हि
नहि कश्चित् क्षयं तेषां कर्तुं शक्तश् चराचरे ॥

न केनचित् कृतं यस्मात् तस्मात् ते ह्य् अक्षताः कृताः
देवानां ते हि रक्षार्थं नियुक्ता विष्णुना पुरा ॥

कुशगन्धयवैः पुष्पैर् अर्घ्यं कृत्वा च शूकरः
विश्वेभ्यो देवेभ्य इति ततस् तान् पर्यपृच्छत ॥

पितॄन् आवाहयिष्यामि ये दिव्या ये च मानुषाः
आवाहयस्वेति च तैर् उक्तस् त्व् आवाहयेच् छुचिः ॥

श्लिष्टमूलाग्रदर्भांस् तु सतिलान् वेद वेदवित्
जानाव् आरोप्य हस्तं तु ददौ सव्येन चासनम् ॥

तथैव जानुसंस्थेन करेणैकेन तान् पितॄन्
वाराहः पितृविप्राणाम् आयान्तु न इतीरयन् ॥

अपहतेत्य् उवाचैव रक्षणं चापसव्यतः
कृत्वा चावाहनं चक्रे पितॄणां नामगोत्रतः ॥

तत् पितरो मनोजरान् आगच्छत इतीरयन्
संवत्सरैर् इत्य् उदीर्य ततो ऽर्घ्यं तेषु विन्यसेत् ॥

यास् तिष्ठन्त्य् अमृता वाचो यन् मैति च पितुः पितुः
यन् मे पितामहाइत्य् एवं ददाव् अर्घ्यं पितामह ॥

यन् मे प्रपितामहाइति ददौ च प्रपितामहे
कुशगन्धतिलोन्मिश्रं सपुष्पम् अपसव्यतः ॥

तद्वन् मातामहेभ्यस् तु विधिं चक्रे जनार्दनः
तान् अर्च्य भूयो गन्धाद्यैर् धूपं दत्त्वा तु भक्तितः ॥

आदित्या वसवो रुद्रा इत्य् उच्चार्य जगत्प्रभुः
ततश् चान्नं समादाय सर्पिस्तिलकुशाकुलम् ॥

विधाय पात्रे तच् चैव पर्यपृच्छत् ततो मुनीन्
अग्नौ करिष्य इति तैः कुरुष्वेति च चोदितः ॥

आहुतित्रितयं दद्यात् सोमायाग्नेर् यमाय च
ये मामकाइति च जपेद् यजुःसप्तकम् अच्युतम् ॥

हुतावशिष्टं च ददौ नामगोत्रसमन्वितम्
त्रिर् आहुतिकम् एकैकं पितरं तु प्रति द्विजाः ॥

अतो ऽवशिष्टम् अन्नाद्यं पिण्डपात्रे तु निक्षिपेत्
ततो ऽन्नं सरसं स्वादु ददौ पायसपूर्वकम् ॥

प्रत्यग्रम् एकदा स्विन्नम् अपर्युषितम् उत्तमम्
अल्पशाकं बहुफलं षड्रसम् अमृतोपमम् ॥

यद् ब्राह्मणेषु प्रददौ पिण्डपात्रे पितॄंस् तथा
वेदपूर्वं पितृस्वन्नम् आज्यप्लुतं मधूक्षितम् ॥

मन्त्रितं पृथिवीत्य् एवं मधुवातातृचं जगौ
भुञ्जानेषु तु विप्रेषु जपन् वै मन्त्रपञ्चकम् ॥

यत् ते प्रकारम् आरभ्य नाधिकं ते ततो जगौ
त्रिमधु त्रिसुपर्णं च बृहदारण्यकं तथा ॥

जजाप वैषां जाप्यं तु सूक्तं सौरं सपौरुषम्
भुक्तवत्सु च विप्रेषु पृष्ट्वा तृप्ता स्थ इत्य् उत ॥

तृप्ताः स्मेति सकृत् तोयं ददौ मौनविमोचनम्
पिण्डपात्रं समादाय च्छायायै प्रददौ ततः ॥

सा तद् अन्नं द्विधा कृत्वा त्रिधैकैकम् अथाकरोत्
वाराहो भूम् अथोल्लिख्य समाच्छाद्य कुशैर् अपि ॥

दक्षिणाग्रान् कुशान् कृत्वा तेषाम् उपरि चासनम्
सतिलेषु समूलेषु कुशेष्व् एव तु संश्रयः ॥

गन्धपुष्पादिकं कृत्वा ततः पिण्डं तु भक्तितः
पृथिवी दधीर् इत्य् उक्त्वा ततः पिण्डं प्रदत्तवान् ॥

पितामहाः प्रपितामहास् तथेति चान्तरिक्षतः
मातामहानाम् अप्य् एवं ददौ पिण्डान् स शूकरः ॥

पिण्डनिर्वापणोच्छिष्टम् अन्नं लेपभुजेष्व् अदात्
एतद् वः पितर् इत्य् उक्त्वा ददौ वासांसि भक्तितः ॥

द्व्यङ्गुलजानि शुक्लानि धौतान्य् अभिनवानि च
गन्धपुष्पादिकं दत्त्वा कृत्वा चैषां प्रदक्षिणाम् ॥

आचम्याचामयेद् विप्रान् पैत्रान् आदौ ततः सुरान्
ततस् त्व् अभ्युक्ष्य तां भूमिं दत्त्वापः सुमनोक्षतान् ॥

सतिलाम्बु पितृष्व् आदौ दत्त्वा देवेषु साक्षतम्
अक्षय्यं नस् त्व् इति पितॄन् प्रीयताम् इति देवताः ॥

प्रीणयित्वा परावृत्य त्रिर् जपेच् चाघमर्षणम्
ततो निवृत्य तु जपेद् यन् मे नाम इतीरयन् ॥

गृहान् नः पितरो दत्त धनधान्यप्रपूरितान्
अर्घ्यपात्राणि पिण्डानाम् अन्तरे स पवित्रकान् ॥

निक्षिप्योर्जं वहन्तीति कोकातोयम् अथो ऽजपत्
हिमक्षीरं मधुतिलान् पितॄणां तर्पणं ददौ ॥

स्वस्तीत्य् उक्ते पैतृकैस् तु सोराह्ने प्नावतर्पयन्
रजतं दक्षिणां दत्त्वा विप्रान् देवो गदाधरः ॥

संविभागं मनुष्येभ्यो ददौ स्वद् इति चाब्रुवन्
कश्चित् संपन्नम् इत्य् उक्त्वा प्रत्युक्तस् तैर् द्विजोत्तमाः ॥

अभिरम्यताम् इत्य् उवाच प्रोचुस् ते ऽभिरताः स्म वै
शिष्टम् अन्नं च पप्रच्छ तैर् इष्टैः सह चोदितः ॥

पाणाव् आदाय तान् विप्रान् कुर्याद् अनुगतस् तदा
वाजे वाजे इति पठन् बहिर् वेदि विनिर्गतः ॥

कोटितीर्थजलेनासाव् अपसव्यं समुत्क्षिपन्
अलग्नान् विपुलान् वालान् प्रार्थयाम् आस चाशिषम् ॥

दातारो नो ऽभिवर्धन्तां तैस् तथेति समीरितः
प्रदक्षिणम् उपावृत्य कृत्वा पादाभिवादनम् ॥

आसनानि ददौ चैषां छादयाम् आस शूकरः
विश्राम्यतां प्रविश्याथ पिण्डं जग्राह मध्यमम् ॥

छायामयी मही पत्नी तस्यै पिण्डम् अदात् प्रभुः
आधत्त पितरो गर्भम् इत्य् उक्त्वा सापि रूपिणी ॥

पिण्डं गृहीत्वा विप्राणां चक्रे पादाभिवन्दनम्
विसर्जनं पितॄणां स कर्तुकामश् च शूकरः ॥

कोका च पितरश् चैव प्रोचुः स्वार्थकरं वचः
शप्ताश् च भगवन् पूर्वं दिवस्था हिमभानुना ॥

योगभ्रष्टा भविष्यध्वं सर्व एव दिवश् च्युताः
तद् एवं भवता त्राताः प्रविशन्तो रसातलम् ॥

योगभ्रष्टांश् च विश्वेशास् तत्यजुर् योगरक्षिणः
तत् ते भूयो ऽभिरक्षन्तु विश्वे देवा हि नः सदा ॥

स्वर्गं यास्यामश् च विभो प्रसादात् तव शूकर
सोमो ऽधिदेवो ऽस्माकं च भवत्व् अच्युत योगधृक् ॥

योगाधारस् तथा सोमस् त्रायते न कदाचन
दिवि भूमौ सदा वासो भवत्व् अस्मासु योगतः ॥

अन्तरिक्षे च केषांचिन् मासं पुष्टिस् तथास्तु नः
ऊर्जा चेयं हि नः पत्नी स्वधानाम्ना तु विश्रुता ॥

भवत्व् एषैव योगाढ्या योगमाता च खेचरी
इत्य् एवम् उक्तः पितृभिर् वाराहो भूतभावनः ॥

प्रोवाचाथ पितॄन् विष्णुस् तां च कोकां महानदीम्
यद् उक्तं तु भवद्भिर् मे सर्वम् एतद् भविष्यति ॥

यमो ऽधिदेवो भवतां सोमः स्वाध्याय ईरितः
अधियज्ञस् तथैवाग्निर् भवतां कल्पना त्व् इयम् ॥

अग्निर् वायुश् च सूर्यश् च स्थानं हि भवताम् इति
ब्रह्मा विष्णुश् च रुद्रश् च भवताम् अधिपूरुषाः ॥

आदित्या वसवो रुद्रा भवतां मूर्तयस् त्व् इमाः
योगिनो योगदेहाश् च योगधाराश् च सुव्रताः ॥

कामतो विचरिष्यध्वं फलदाः सर्वजन्तुषु
स्वर्गस्थान् नरकस्थांश् च भूमिस्थांश् च चराचरान् ॥

निजयोगबलेनैवा प्याययिष्यध्वम् उत्तमाः
इयम् ऊर्जा शशिसुता कीलालमधुविग्रहा ॥

भविष्यति महाभागा दक्षस्य दुहिता स्वधा
तत्रेयं भवतां पत्नी भविष्यति वरानना ॥

कोकानदीति विख्याता गिरिराजसमाश्रिता
तीर्थकोटिमहापुण्या मद्रूपपरिपालिता ॥

अस्याम् अद्य प्रभृति वै निवत्स्याम्य् अघनाशकृत्
वराहदर्शनं पुण्यं पूजनं भुक्तिमुक्तिदम् ॥

कोकासलिलपानं च महापातकनाशनम्
तीर्थेष्व् आप्लवनं पुण्यम् उपवासश् च स्वर्गदः ॥

दानम् अक्षय्यम् उदितं जन्ममृत्युजरापहम्
माघे मास्य् असिते पक्षे भवद्भिर् उडुपक्षये ॥

कोकामुखम् उपागम्य स्थातव्यं दिनपञ्चकम्
तस्मिन् काले तु यः श्राद्धं पितॄणां निर्वपिष्यति ॥

प्रागुक्तफलभागी स भविष्यति न संशयः
एकादशीं द्वादशीं च स्थेयम् अत्र मया सदा ॥

यस् तत्रोपवसेद् धीमान् स प्रागुक्तफलं लभेत्
तद् व्रजध्वं महाभागाः स्थानम् इष्टं यथेष्टतः ॥

अहम् अप्य् अत्र वत्स्यामीत्य् उक्त्वा सो ऽन्तरधीयत
गते वराहे पितरः कोकाम् आमन्त्र्य ते ययुः ॥

कोकापि तीर्थसहिता संस्थिता गिरिराजनि
छाया महीमयी क्रोडी पिण्डप्राशनबृंहिता ॥

गर्भम् आदाय सश्रद्धा वाराहस्यैव सुन्दरी
ततो ऽस्याः प्राभवत् पुत्रो भौमस् तु नरकासुरः
प्राग्ज्योतिषं च नगरम् अस्य दत्तं च विष्णुना ॥

एवं मयोक्तं वरदस्य विष्णोः कोकामुखे दिव्यवराहरूपम्
श्रुत्वा नरस् त्यक्तमलो विपाप्मा दशाश्वमेधेष्टिफलं लभेत