ब्रह्म पुराण · अध्याय 122

पूर्णतीर्थम् इति ख्यातं गङ्गाया उत्तरे तटे
तत्र स्नात्वा नरो ऽज्ञानात् तथापि शुभम् आप्नुयात् ॥

पूर्णतीर्थस्य माहात्म्यं वर्ण्यते केन जन्तुना
स्वयं संस्थीयते यत्र चक्रिणा च पिनाकिना ॥

पुरा धन्वन्तरिर् नाम कल्पादाव् आयुषः सुतः
इष्ट्वा बहुविधैर् यज्ञैर् अश्वमेधपुरःसरैः ॥

दत्त्वा दानान्य् अनेकानि भुक्त्वा भोगांश् च पुष्कलान्
विज्ञाय भोगवैषम्यं परं वैराग्यम् आश्रितः ॥

गिरिशृङ्गे ऽम्बुधेः पारे तथा गङ्गानदीतटे
शिवविष्ण्वोर् गृहे वापि विशेषात् पुण्यसंगमे ॥

तप्तं हुतं च जप्तं च सर्वम् अक्षयतां व्रजेत्
धन्वन्तरिर् इति ज्ञात्वा तत्र तेपे तपो महत् ॥

ज्ञानवैराग्यसंपन्नो भीमेशचरणाश्रयः
तपश् चकार विपुलं गङ्गासागरसंगमे ॥

पुरा च निकृतो राज्ञा रणं हित्वा महासुरः
सहस्रम् एकं वर्षाणां समुद्रं प्राविशद् भयात् ॥

धन्वन्तरौ वनं प्राप्ते राज्यं प्राप्ते तु तत्सुते
विरागं च गते राज्ञि ततः प्रायाद् अथार्णवात् ॥

तपस्यन्तं तमो नाम बलवान् असुरो मुने
गङ्गातीरं समाश्रित्य राजा धन्वन्तरिर् यतः ॥

जपहोमरतो नित्यं ब्रह्मज्ञानपरायणः
तं रिपुं नाशयामीति तमः प्रायाद् अथार्णवात् ॥

नाशितो बहुशो ऽनेन राज्ञा बलवता त्व् अहम्
तं रिपुं नाशयामीति तमः प्रायाद् अथार्णवात् ॥

मायया प्रमदारूपं कृत्वा राजानम् अभ्यगात्
नृत्यगीतवती सुभ्रूर् हसन्ती चारुदर्शना ॥

तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं बहुकालं नयान्विताम्
शान्ताम् अनुव्रतां भक्तां कृपया चाब्रवीन् नृपः ॥

कासि त्वं कस्य हेतोर् वा वर्तसे गहने वने
कं दृष्ट्वा हर्षसीव त्वं वद कल्याणि पृच्छते ॥

प्रमदा चापि तद्वाक्यं श्रुत्वा राजानम् अब्रवीत् ॥

त्वयि तिष्ठति को लोके हेतुर् हर्षस्य मे भवेत्
अहम् इन्द्रस्य या लक्ष्मीस् त्वां दृष्ट्वा कामसंभृतम् ॥

हर्षाच् चरामि पुरतो राजंस् तव पुनः पुनः
अगण्यपुण्यविरहाद् अहं सर्वस्य दुर्लभा ॥

एतद् वचो निशम्याशु तपस् त्यक्त्वा सुदुष्करम्
ताम् एव मनसा ध्यायंस् तन्निष्ठस् तत्परायणः ॥

तदेकशरणो राजा बभूव स यदा तमः
अन्तर्धानं गतो ब्रह्मन् नाशयित्वा तपो बृहत् ॥

एतस्मिन्न् अन्तरे ऽहं वै वरान् दातुं समभ्यगाम्
तं दृष्ट्वा विह्वलीभूतं तपोभ्रष्टं यथा मृतम् ॥

तम् आश्वास्याथ विविधैर् हेतुभिर् नृपसत्तमम्
तव शत्रुस् तमो नाम कृत्वा तां तपसश् च्युतिम् ॥

चरितार्थो गतो राजन् न त्वं शोचितुम् अर्हसि
आनन्दयन्ति प्रमदास् तापयन्ति च मानवम् ॥

सर्वा एव विशेषेण किम् उ मायामयी तु सा
ततः कृताञ्जली राजा माम् आह विगतभ्रमः ॥

किं करोमि कथं ब्रह्मंस् तपसः पारम् आप्नुयाम् ॥

ततस् तस्योत्तरं प्रादां देवदेवं जनार्दनम्
स्तुहि सर्वप्रयत्नेन ततः सिद्धिम् अवाप्स्यसि ॥

स ह्य् अशेषजगत्स्रष्टा वेदवेद्यः पुरातनः
सर्वार्थसिद्धिदः पुंसां नान्यो ऽस्ति भुवनत्रये ॥

स जगाम नगश्रेष्ठं हिमवन्तं नृपोत्तमः
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विष्णुं तुष्टाव भक्तितः ॥

जय विष्णो जयाचिन्त्य जय जिष्णो जयाच्युत
जय गोपाल लक्ष्मीश जय कृष्ण जगन्मय ॥

जय भूतपते नाथ जय पन्नगशायिने
जय सर्वग गोविन्द जय विश्वकृते नमः ॥

जय विश्वभुजे देव जय विश्वधृते नमः
जयेश सदसत् त्वं वै जय माधव धर्मिणे ॥

जय कामद काम त्वं जय राम गुणार्णव
जय पुष्टिद पुष्टीश जय कल्याणदायिने ॥

जय भूतप भूतेश जय मानविधायिने
जय कर्मद कर्म त्वं जय पीताम्बरच्छद ॥

जय सर्वेश सर्वस् त्वं जय मङ्गलरूपिणे
जय सत्त्वाधिनाथाय जय वेदविदे नमः ॥

जय जन्मद जन्मिस्थ परमात्मन् नमो ऽस्तु ते
जय मुक्तिद मुक्तिस् त्वं जय भुक्तिद केशव ॥

जय लोकद लोकेश जय पापविनाशन
जय वत्सल भक्तानां जय चक्रधृते नमः ॥

जय मानद मानस् त्वं जय लोकनमस्कृत
जय धर्मद धर्मस् त्वं जय संसारपारग ॥

जय अन्नद अन्नं त्वं जय वाचस्पते नमः
जय शक्तिद शक्तिस् त्वं जय जैत्रवरप्रद ॥

जय यज्ञद यज्ञस् त्वं जय पद्मदलेक्षण
जय दानद दानं त्वं जय कैटभसूदन ॥

जय कीर्तिद कीर्तिस् त्वं जय मूर्तिद मूर्तिधृक्
जय सौख्यद सौख्यात्मञ् जय पावनपावन ॥

जय शान्तिद शान्तिस् त्वं जय शंकरसंभव
जय पानद पानस् त्वं जय ज्योतिःस्वरूपिणे ॥

जय वामन वित्तेश जय धूमपताकिने
जय सर्वस्य जगतो दातृमूर्ते नमो ऽस्तु ते ॥

त्वम् एव लोकत्रयवर्तिजीव निकायसंक्लेशविनाशदक्ष
श्रीपुण्डरीकाक्ष कृपानिधे त्वं निधेहि पाणिं मम मूर्ध्नि विष्णो

एवं स्तुवन्तं भगवाञ् शङ्खचक्रगदाधरः
वरेण च्छन्दयाम् आस सर्वकामसमृद्धिदः ॥

धन्वन्तरिः प्रीतमना वरदानेन चक्रिणः
वरदानाय देवेशं गोविन्दं संस्थितं पुरः ॥

तम् आह नृपतिः प्रह्वः सुरराज्यं ममेप्सितम्
तच् च दत्तं त्वया विष्णो प्राप्तो ऽस्मि कृतकृत्यताम् ॥

स्तुतः संपूजितो विष्णुस् तत्रैवान्तरधीयत
तथैव त्रिदशेशत्वम् अवाप नृपतिः क्रमात् ॥

प्रागर्जितानेककर्म परिपाकवशात् ततः
त्रिःकृत्वो नाशम् अगमत् सहस्राक्षः स्वकात् पदात् ॥

नहुषाद् वृत्रहत्यायाः सिन्धुसेनवधात् ततः
अहल्यायां च गमनाद् येन केन च हेतुना ॥

स्मारं स्मारं तत् तद् इन्द्रश् चिन्तासंतापदुर्मनाः
ततः सुरपतिः प्राह वाचस्पतिम् इदं वचः ॥

हेतुना केन वागीश भ्रष्टराज्यो भवाम्य् अहम्
मध्ये मध्ये पदभ्रंशाद् वरं निःश्रीकता नृणाम् ॥

गहनां कर्मणां जीव गतिं को वेत्ति तत्त्वतः
रहस्यं सर्वभावानां ज्ञातुं नान्यः प्रगल्भते ॥

बृहस्पतिर् हरिं प्राह ब्रह्माणं पृच्छ गच्छ तम्
स तु जानाति यद् भूतं भविष्यच् चापि वर्तनम् ॥

स तु वक्ष्यति येनेदं जातं तच् च महामते
ताव् आगत्य महाप्राज्ञौ नमस्कृत्य ममान्तिकम्
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा माम् ऊचतुर् इदं वचः ॥

भगवन् केन दोषेण शचीभर्ता उदारधीः
राज्यात् प्रभ्रश्यते नाथ संशयं छेत्तुम् अर्हसि ॥

तदाहम् अब्रवं ब्रह्मंश् चिरं ध्यात्वा बृहस्पतिम्
खण्डधर्माख्यदोषेण तेन राज्यपदाच् च्युतः ॥

देशकालादिदोषेण श्रद्धामन्त्रविपर्ययात्
यथावद्दक्षिणादानाद् असद्द्रव्यप्रदानतः ॥

देवभूदेवतावज्ञा पातकाच् च विशेषतः
यत् खण्डत्वं स्वधर्मस्य देहिनाम् उपजायते ॥

तेनातिमानसस् तापः पदहानिश् च दुस्त्यजा
कृतो ऽपि धर्मो ऽनिष्टाय जायते क्षुब्धचेतसा ॥

कार्यस्य न भवेत् सिद्ध्यै तस्माद् अव्याकुलाय च
असंपूर्णे स्वधर्मे हि किम् अनिष्टं न जायते ॥

ताभ्यां यत् पूर्ववृत्तान्तं तद् अप्य् उक्तं मयानघ
आयुषस् तु सुतः श्रीमान् धन्वन्तरिर् उदारधीः ॥

तमसा च कृतं विघ्नं विष्णुना तच् च नाशितम्
पूर्वजन्मसु वृत्तान्तम् इत्यादि परिकीर्तितम् ॥

तच् छ्रुत्वा विस्मितौ चोभौ माम् एव पुनर् ऊचतुः ॥

तद्दोषप्रतिबन्धस् तु केन स्यात् सुरसत्तम ॥

पुनर् ध्यात्वा ताव् अवदं श्रूयतां दोषकारकम्
कारणं सर्वसिद्धीनां दुःखसंसारतारणम् ॥

शरणं तप्तचित्तानां निर्वाणं जीवताम् अपि
गत्वा तु गौतमीं देवीं स्तूयेतां हरिशंकरौ ॥

नोपायो ऽन्यो ऽस्ति संशुद्ध्यै तौ तां हित्वा जगत्त्रये
तदैव जग्मतुर् उभौ गौतमीं मुनिसत्तम
स्नातौ कृतक्षणौ चोभौ देवौ तुष्टुवतुर् मुदा ॥

नमो मत्स्याय कूर्माय वराहाय नमो नमः
नरसिंहाय देवाय वामनाय नमो नमः ॥

नमो ऽस्तु हयरूपाय त्रिविक्रम नमो ऽस्तु ते
नमो ऽस्तु बुद्धरूपाय रामरूपाय कल्किने ॥

अनन्तायाच्युतायेश जामदग्न्याय ते नमः
वरुणेन्द्रस्वरूपाय यमरूपाय ते नमः ॥

परमेशाय देवाय नमस् त्रैलोक्यरूपिणे
बिभ्रत्सरस्वतीं वक्त्रे सर्वज्ञो ऽसि नमो ऽस्तु ते ॥

लक्ष्मीवान् अस्य् अतो लक्ष्मीं बिभ्रद् वक्षसि चानघ
बहुबाहूरुपादस् त्वं बहुकर्णाक्षिशीर्षकः
त्वाम् एव सुखिनं प्राप्य बहवः सुखिनो ऽभवन् ॥

तावन् निःश्रीकता पुंसां मालिन्यं दैन्यम् एव वा
यावन् न यान्ति शरणं हरे त्वां करुणार्णवम् ॥

सूक्ष्मं परं जोतिर् अनन्तरूपम् ओंकारमात्रं प्रकृतेः परं यत्
चिद्रूपम् आनन्दमयं समस्तम् एवं वदन्तीश मुमुक्षवस् त्वाम्

आराधयन्त्य् अत्र भवन्तम् ईशं महामखैः पञ्चभिर् अप्य् अकामाः
संसारसिन्धोः परम् आप्तकामा विशन्ति दिव्यं भुवनं वपुस् ते

सर्वेषु सत्त्वेषु समत्वबुद्ध्या संवीक्ष्य षट्सूर्मिषु शान्तभावाः
ज्ञानेन ते कर्मफलानि हित्वा ध्यानेन ते त्वां प्रविशन्ति शंभो

न जातिधर्माणि न वेदशास्त्रं न ध्यानयोगो न समाधिधर्मः
रुद्रं शिवं शंकरं शान्तिचित्तं भक्त्या देवं सोमम् अहं नमस्ये

मूर्खो ऽपि शंभो तव पादभक्त्या समाप्नुयान् मुक्तिमयीं तनुं ते
ज्ञानेषु यज्ञेषु तपःसु चैव ध्यानेषु होमेषु महाफलेषु

संपन्नम् एतत् फलम् उत्तमं यत् सोमेश्वरे भक्तिर् अहर्निशं यत्
सर्वस्य जीवस्य सदा प्रियस्य फलस्य दृष्टस्य तथा श्रुतस्य

स्वर्गस्य मोक्षस्य जगन्निवास सोपानपङ्क्तिस् तव भक्तिर् एषा
त्वत्पादसंप्राप्तिफलाप्तये तु सोपानपङ्क्तिं न वदन्ति धीराः

तस्माद् दयालो मम भक्तिर् अस्तु नैवास्त्य् उपायस् तव रूपसेवा
आत्मीयम् आलोक्य महत्त्वम् ईश पापेषु चास्मासु कुरु प्रसादम्

स्थूलं च सूक्ष्मं त्वम् अनादि नित्यं पिता च माता यद् असच् च सच् च
एवं स्तुतो यः श्रुतिभिः पुराणैर् नमामि सोमेश्वरम् ईशितारम्

ततः प्रीतौ हरिहराव् ऊचतुस् त्रिदशेश्वरौ ॥

व्रियतां यन् मनोभीष्टं यद् वरं चातिदुर्लभम् ॥

इन्द्रः प्राह सुरेशानं मद्राज्यं तु पुनः पुनः
जायते भ्रश्यते चैव तत् पापम् उपशाम्यताम् ॥

यथा स्थिरो ऽहं राज्ये स्यां सर्वं स्यान् निश्चलं मम
सुप्रीतौ यदि देवेशौ सर्वं स्यान् निश्चलं सदा ॥

तथेति हरिवाक्यं ताव् अभिनन्द्येदम् ऊचतुः
परं प्रसादम् आपन्नौ ताव् आलोक्य स्मिताननौ ॥

निरपायनिराधार निर्विकारस्वरूपिणौ
शरण्यौ सर्वलोकानां भुक्तिमुक्तिप्रदाव् उभौ ॥

त्रिदैवत्यं महातीर्थं गौतमी वाञ्छितप्रदा
तस्याम् अनेन मन्त्रेण कुरुतां स्नानम् आदरात् ॥

अभिषेकं महेन्द्रस्य मङ्गलाय बृहस्पतिः
करोतु संस्मरन्न् आवां संपदां स्थैर्यसिद्धये ॥

इह जन्मनि पूर्वस्मिन् यत् किंचित् सुकृतं कृतम्
तत् सर्वं पूर्णताम् एतु गोदावरि नमो ऽस्तु ते ॥

एवं स्मृत्वा तु यः कश्चिद् गौतम्यां स्नानम् आचरेत्
आवाभ्यां तु प्रसादेन धर्मः संपूर्णताम् इयात्
पूर्वजन्मकृताद् दोषात् स मुक्तः पुण्यवान् भवेत् ॥

तथेति चक्रतुः प्रीतौ सुरेन्द्रधिषणौ ततः
महाभिषेकम् इन्द्रस्य चकार द्युसदां गुरुः ॥

तेनाभूद् या नदी पुण्या मङ्गलेत्य् उदिता तु सा
तया च संगमः पुण्यो गङ्गायाः शुभदस् त्व् असौ ॥

इन्द्रेण संस्तुतो विष्णुः प्रत्यक्षो ऽभूज् जगन्मयः
त्रिलोकसंमितां शक्रो भूमिं लेभे जगत्पतेः ॥

तन्नाम्ना चापि विख्यातो गोविन्द इति तत्र च
त्रिलोकसंमिता लब्धा तेन गौर् वज्रधारिणा ॥

दत्ता च हरिणा तत्र गोविन्दस् तद् अभूद् धरिः
त्रैलोक्यराज्यं यत् प्राप्तं हरिणा च हरेर् मुने ॥

निश्चलं येन संजातं देवदेवान् महेश्वरात्
बृहस्पतिर् देवगुरुर् यत्रास्तौषीन् महेश्वरम् ॥

राज्यस्य स्थिरभावाय देवेन्द्रस्य महात्मनः
सिद्धेश्वरस् तत्र देवो लिङ्गं तु त्रिदशार्चितम् ॥

ततः प्रभृति तत् तीर्थं गोविन्दम् इति विश्रुतम्
मङ्गलासंगमं चैव पूर्णतीर्थं ततः परम् ॥

इन्द्रतीर्थम् इति ख्यातं बार्हस्पत्यं च विश्रुतम्
यत्र सिद्धेश्वरो देवो विष्णुर् गोविन्द एव च ॥

तेषु स्नानं च दानं च यत् किंचित् सुकृतार्जनम्
सर्वं तद् अक्षयं विद्यात् पितॄणाम् अतिवल्लभम् ॥

शृणोति यश् चापि पठेद् यश् च स्मरति नित्यशः
तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं भ्रष्टराज्यप्रदायकम् ॥

सप्तत्रिंशत् सहस्राणि तीर्थानां तीरयोर् द्वयोः
उभयोर् मुनिशार्दूल सर्वसिद्धिप्रदायिनाम् ॥

न पूर्णतीर्थसदृशं तीर्थम् अस्ति महाफलम्
निष्फलं तस्य जन्मादि यो न सेवेत तन् नरः ॥