बोधसार · अध्याय 14.3

[प्. 231-]
अथ द्वितीया ।
प्रकृतेर्लक्षणं त्वेतदिदं विकृतिलक्षणम् ।
स्वरूपं पुरुषस्येदं तद्विचारस्य लक्षणम्

इदं सत्यमिदं मिथ्या त्विदं चेत्यमियं हि चित् ।
इदं ब्रह्म त्वियं माया तद्विचारस्य लक्षणम्

कस्मिन्निदं कुतश्चेदं किमिदं केन वा कृतम् ।
कथमेतद्विलीयते तद्विचारस्य लक्षणम्

क ईश्वरश्च को जीवः का मुक्तिः किन्तु बन्धनम् ।
किं द्वैतं कथमद्वैतं तद्विचारस्य लक्षणम्

नित्यानित्यविवेकेन नित्यवस्तुनि वस्तुता ।
अनित्ये तुच्छताबुद्धिस्तद्विचारस्य लक्षणम्

एवमभ्यासयोगेन विदुषां मनसा सह ।
जायते ब्रह्मवादो यः सा तु प्रौढविचारणा

स्वयं प्रकाशरूपोऽयं पृष्टः कोऽसीति संवदेत् ।
अहमज्ञो न जानामि मामहं कोऽहमित्युत

आत्मभानादृते नाहमज्ञ इत्युक्तिसम्भवः ।
आत्मानमेव नो वेत्ति तर्ह्ययं जड एव हि

जडत्वाच्च घटादीनि कथमेव प्रकाशयेत् ।
तस्मादयं स्वमात्मानं जानात्येवेति निर्णयः

अथात्मानमसौ वेत्ति परन्तु न हि वेत्ति यत् ।
विशेषं स्वगतं तस्मात्स्वरूपाज्ञानवानयम्

अत्र ब्रूमो विशेषोऽत्र नास्त्यवाच्ये तु चिद्घने ।
निर्विशेषस्वरूपेऽत्र विशेषं यदि वेत्ति सः

वेद्यत्वात्कल्पितः स्वस्मिंस्तेन किं तद्विचारणैः ।
निर्विशेषतया ज्ञातो निर्विशेषस्वरूपवान्

पूर्णबोधस्तर्हि जातो जिज्ञासैव निरर्थिका ।
किञ्जातीयः किंगुणोऽसौ किञ्चेष्टो नाम तस्य किम्

किं प्रकारः किमाकारः किंविकारश्च पृच्छसि ।
न जातिर्निर्गुणस्यास्य निश्चेष्टो नाम तस्य न

निष्प्रकारो निराकारो निर्विकारः स निश्चितः ।
सच्चिदानन्दरूपेण जिज्ञास्य इति चेद्वदेत्

सच्चिदानन्दरूपेण ज्ञात एवायमेव हि ।
अस्य विवरणम् ।
अयमात्मा स्वमात्मानं सद्रूपेण न वेत्ति किम्

अहमस्मीति जानाति नाहमस्मीति तद्वद ।
अहमस्मीति जानाति पश्चाद्विज्ञेय आत्मनः

धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च यतते स्वयम् ।
तस्मात्सद्रूपतायां तु नास्त्येवाज्ञानमात्मनः

चेतनोऽहं विजानामि घटादीनीति यो वदेत् ।
स्वस्य चिद्रूपतायां तु तस्याज्ञानं न विद्यते

सर्वं प्रियं स्वकामाय तस्मात्प्रियतमः स्वयम् ।
तेनात्मनस्तु सा युक्ता स्पष्टैवानन्दरूपता

तेनात्मनस्तु सा व्यक्ता सच्चिदानन्दरूपता ।
तस्मात्स्वयं प्रकाशेऽस्मिन्सच्चिदानन्दरूपिणि

आकाशे नीलिमा यद्वत्तोयं मरुमरीचिषु ।
जले च नैल्यमन्येन चेतनेन प्रकल्पितम् ।
अज्ञानं चित्स्वरूपेण स्वयं स्वस्मिन्प्रकल्पितम्

मोहस्यापि स्वभावोऽयं विश्वरूपेण भासनम् ।
विद्यया नाशिते मोहे तत्स्वभावो न भासते

जीवचैतन्यभास्यानां वृत्तीनां प्रलये लयः ।
वृत्तीनां प्रलयादेव न भासन्तेऽत्र वृत्तयः

तत्पुनर्जीवचैतन्यं यथा पूर्वं हि वर्तते ।
न पुनर्वृत्तिभासात्मा जीवस्तत्र विनश्यति

आत्मचैतन्यभास्यस्य मोहस्य प्रलये तथा ।
मोह एव निवर्तेत यथा पूर्वं लसत्यसौ

दीपप्रभायामायातौ श्वेतकृष्णपटौ यथा ।
तौ तया काशितौ पश्चात्तन्नाशे सा यथा स्थिता

आत्मभायां समायातौ मोहबोधौ यथाक्रमात् ।
तया प्रकाशितौ पश्चात्तन्नाशेन सा यथा स्थिता

वेदान्तसंप्रदायेन कृत इत्यादिचिन्तने ।
असम्भावनया युक्ता विपरीतत्वभावना

सा नश्यति द्वितीयायां प्रज्ञातैक्ष्ण्यं च वर्धते ।
दृश्यते त्वग्रयया बुद्ध्या सा बुद्धिस्तस्य जायते

सक्षारैरग्निसंस्कारैर्विहिते हेमशोधने ।
श्यामिका क्षयमायाति केवलं हेम तिष्ठति

सतकैर्बोधसंस्कारैर्विहिते ब्रह्मशोधने ।
अविद्या क्षयमायाति केवलं ब्रह्म तिष्ठति