भेलसंहिता · अध्याय 6.17

यः क्षीणमांसो मन्दाग्निः व्याधियुक्तस् सुदुर्बलः ।
गुरूणि सेवते ऽ त्यर्थम् अम्लपित्तकराणि च ॥

सद्यो वान्तो विरिक्तो वा गुरूण्यन्नानि सेवते ।
उपोषितश् च यो ऽ त्यर्थं शाकमूलफलाशनः ॥

मत्स्यान् दधि पयो भुङ्क्ते दिवास्वप्नरतिश् च यः ।
अपथ्याजीर्णभोजी च नरो व्यायामसेवितः ॥

यश् च तिक्तकषायाणि क्षाराम्लकटुकानि च ।
लघूनि सेवते ऽ त्यर्थं रूक्षाणि तु विशेषतः ॥

तस्य वातः प्रकुपितः शिरा बाह्याः प्रपद्यते ।
स पित्तं कोपयत्याशु रक्तं श्लेष्माणम् एव च ॥

सिरास् ता दोषसम्पूर्णाः संविसर्पन्ति दारुणाः ।
समुपेत्यैकदेशे वा सर्वगात्रेषु वा पुनः ॥

एवं तच्छ्वयथुर्नाम व्याधिर् भवति दारुणः ।
दोषैः पक्वाशयस्थैस् तैः सो अधस्ताच् छ्वयथुर् भवेत् ॥

पादप्रवृत्तः श्वयथुर् नराणां नाशयत्य् असून् ।
योषितां मुखसम्भूत उभयोर् अपि गुह्यजः ॥

भूयिष्ठमिह शोफस् तु दोषसङ्घातसंभवः ।
यस् तेषां त्वधिको हि स्यात् स स्वरूपं हि दर्शयेत् ॥

श्वयथुर्वातिको रूक्षः कृष्णवर्णस्सवेदनः ।
करोति पीडितो निम्नमनिमित्तं च नश्यति ॥

पैत्तिकश्वयथुर्नीलो लोहितः पीत एव वा ।
रुजादाहपरीतश् च क्षिप्रपाको ज्वरान्वितः ।

शुक्लावभासो बहलः श्वेतपीतः स्थिरस् तथा ।
आलम्बश् चाप्य् अनाशश् च भृशं शोफः कफात्मकः ॥

वातपित्तकफानान्तु रूपं स्यात् सान्निपातिके ।
असाध्यश्चोपसर्गश् च श्वयथुः प्रसृतश् च यः ॥

नीलपीतारुणं ज्योतिर्दृश्यते श्वयथौ यदि ।
किञ्चित्क्षरत्यस्लिलं तमसाध्यं विनिर्दिशेत् ॥

शस्त्रदण्डप्रहाराभ्यां प्रापातादस्थिभङ्गतः ।
श्वयथुः पञ्चमो दृष्टो भूयिष्ठं स तु रक्तजः ॥

अभिघाताच् च जातानां मांसमस्थि च पीडितम् ।
सिराः सन्दूषयत्याशु ततो रक्तं प्रदुष्यति ॥

स दाहरागाहुलो वर्धते तीव्रवेदनः ।
क्षतवैसर्पिकीं तस्य क्रियां कुर्याच् चिकित्सकः ॥

एतल्लक्षणमुद्दिष्टं श्वयथूनां यथाविधि ।
चिकित्सितं प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥

कल्याणकं पिबेत्सर्पिर्महातिक्तमथापि वा ।
महद्यत्पञ्चगव्यं वा ततस्संशोधयेन्नरम् ॥

हरीतकीं समधुकां सक्षौद्रं वापि लेहयेत् ।
माक्षिकेण च कृष्णां च लिह्यात् क्षीरेण वा पिबेत् ॥

हरीतकी शृङ्गबेरं देवदारु च तत्समम् ।
एतत्सुखाम्बुना पीतं श्वयथूनां निवारणम् ॥

अयोर् अजस्त्रिकटुकं त्रिवृता तिक्तरोहिणी ।
त्रिफलारसपीतं तच्छ्वयथूनां निवारणम् ॥

महौषधं देवदारु सुधा वर्षाभुरेव च ।
एतैः क्षीरं समैः सिद्धं श्रेष्ठं श्वयथुनाशनम् ॥

गोमूत्रस्य प्रयोगो वा श्रेष्ठः श्वयथुनाशनः ।
सक्षीरं वा पिबेन्मूत्रं माहिषं मूत्रम् एव वा ॥

औष्ट्रं मूत्रं पिबेच्चैव तदुष्ट्रीक्षीरम् एव वा ।
यथाबलं यथादोषं श्रेष्ठं श्वयथुनाशनम् ॥

मूलकानि च सिद्धानि सानिले भक्षयेन् नरः ।
रसेन मूलकानां तु कुर्वीत परिषेचनम् ॥

नक्तमालार्कमूलानां वृषस्यारग्वधस्य च ।
कषायं परिषिक्तं तु श्वयथूनां निवारणम् ॥

सुवर्चला व्याघ्रनखं कुष्ठं कटुकरोहिणी ।
काकमाचि ऋषभको रास्ना मूर्वा पुनर्नवा ॥

वार्ताकी निचुलं मूलं त्रिफला चित्रको वचा ।
कुठेरको हरिद्रे द्वे श्यामा मूषकपर्णिका ॥

विडङ्गं शिग्रुवल्कं च नक्तमालं महौषधम् ।
गोमूत्रपिष्टं श्वयथौ मुख्यमुद्वर्तनं भवेत् ॥

दन्ती विडङ्गं त्रिफला त्रयूषणं कटुरोहिणी ।
चित्रकं देवकाष्ठं च त्रिवृता हस्तिपिप्पली ॥

चूर्णन्य् एतानि तुल्यानि द्विगुणं स्यादयोर् अजः ।
क्षीरेणालोड्य पीतानि श्रेष्ठं श्वयथुनाशनम् ॥

त्रिफलायास् तु कुडवं पिप्पलीकुडवं तथा ।
विडङ्गमरिचानान्तु द्वे द्वे पले स्मृते ॥

पलं पलं च कुर्वीत दन्तीचित्रकयोर् अपि ।
पलं च पिप्पलीमूलं तुष्टेभ्यश् च पलं तथा ॥

शृङ्गबेरपले द्वे च गव्यात् पञ्च पलानि च ।
शेषाण्यर्धपलीनानि यानि तानि निबोध मे ॥

रास्ना बला गोक्षुरकं मधुकं देवदारु च ।
वचा सातिविषा पाठा मुस्ता कटुकरोहिणी ॥

कट्फलं सारिबे द्वे च श्यामा भल्लातकानि च ।
पुनर्नवा सतेजोह्वा त्वक् च पत्रं शतावरी ॥

निदिग्धिका व्याघ्रनखं मञ्जिष्ठा कुशशम्भली ।
त्रिफला त्रिवृता भार्ङ्गी कुटजस्य फलत्वचः ॥

एतदाहृत्य सम्भारं द्विस्तावत्स्यादयोर् अजः ।
तदैकथ्यं कृतं युक्त्या लेहयेन्मधुसर्पिषा ॥

क्षीरं चानुपिबेद्युक्त्या निरन्नक्षीरसेविता ।
अयोर् अजीयम् इत्य् एतत् ख्यातं सिद्धरसायनम् ॥

संवत्सरप्रयोगेण शतवर्षाणि जीवति ।
वर्षद्वयेन मनुजो द्वे जीवेच्छरदां शते ॥

निहन्याच्छ्वयथुं घोरं वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ।
पाण्डुरोगमथार्शांसि मन्दमग्निं कृमीनपि ॥

भगन्दरं कामिलां च कुष्ठानि जठराणि च ।
सप्लीहानमपस्मारं शूलानि परिकर्तिकाम् ॥

अतिसारं प्रमेहांश् च क्षतकासं क्षयं तथा ।
यस्मिन्यस्मिन्विकारे तु योगो ऽ यं सम्प्रयुज्यते ॥

तं तं निहन्ति वै रोगं देवारीन् केशवो यथा ।
अनुप्रयोगो लाजानां सक्तवो मधुना सह ॥

क्षीरानुपानं लेह्यो ऽ यं दिवसान् स्प्त पञ्च वा ।
अर्शस्स्वामातिसारेषु विधिः स्यात् परिकर्तने ॥

तथा क्षीणेषु कासेषु ज्वरेषु विषमेषु च ।
वर्षोथितो ऽ पि श्वयथुस्तस्मान्मासेन शाम्यति ॥

रसायनप्रयोगाच् च पूर्वोद्दिष्टाद्यथाविधि ।
शालीन् सषष्टिकांश् चैव नवान्नविकृतीस् तथा ॥

क्षाराम्ललवणांश् चापि सदा धूमं विवर्जयेत् ।
आगन्तुश्वयथुर्वापि यो वा स्याद्दोषसम्भवः ॥

लङ्गनैश् च विलेपैश् च रक्तसेकैः प्रशाम्यति ।
अविपाको ज्वरश्छर्दिर्दौर्बल्यं परिकर्तिका ।
श्वासो ऽ तिसारो हिक्का च शोफस्योपद्रवाः स्मृताः ॥ इत्य् आह भगवान् आत्रेयः ।
इति भेले सप्तदशो ऽ ध्यायः ॥ ॥ अष्टादशो ऽ ध्यायः ॥ अथात उदावर्तचिकित्सितं व्याखयास्याम इति ह स्माह भगवान् आत्रेयः ।