ભેલસંહિતા · અધ્યાય 6.17

યઃ ક્ષીણમાંસો મન્દાગ્નિઃ વ્યાધિયુક્તસ્ સુદુર્બલઃ ।
ગુરૂણિ સેવતે ઽ ત્યર્થમ્ અમ્લપિત્તકરાણિ ચ ॥

સદ્યો વાન્તો વિરિક્તો વા ગુરૂણ્યન્નાનિ સેવતે ।
ઉપોષિતશ્ ચ યો ઽ ત્યર્થં શાકમૂલફલાશનઃ ॥

મત્સ્યાન્ દધિ પયો ભુઙ્ક્તે દિવાસ્વપ્નરતિશ્ ચ યઃ ।
અપથ્યાજીર્ણભોજી ચ નરો વ્યાયામસેવિતઃ ॥

યશ્ ચ તિક્તકષાયાણિ ક્ષારામ્લકટુકાનિ ચ ।
લઘૂનિ સેવતે ઽ ત્યર્થં રૂક્ષાણિ તુ વિશેષતઃ ॥

તસ્ય વાતઃ પ્રકુપિતઃ શિરા બાહ્યાઃ પ્રપદ્યતે ।
સ પિત્તં કોપયત્યાશુ રક્તં શ્લેષ્માણમ્ એવ ચ ॥

સિરાસ્ તા દોષસમ્પૂર્ણાઃ સંવિસર્પન્તિ દારુણાઃ ।
સમુપેત્યૈકદેશે વા સર્વગાત્રેષુ વા પુનઃ ॥

એવં તચ્છ્વયથુર્નામ વ્યાધિર્ ભવતિ દારુણઃ ।
દોષૈઃ પક્વાશયસ્થૈસ્ તૈઃ સો અધસ્તાચ્ છ્વયથુર્ ભવેત્ ॥

પાદપ્રવૃત્તઃ શ્વયથુર્ નરાણાં નાશયત્ય્ અસૂન્ ।
યોષિતાં મુખસમ્ભૂત ઉભયોર્ અપિ ગુહ્યજઃ ॥

ભૂયિષ્ઠમિહ શોફસ્ તુ દોષસઙ્ઘાતસંભવઃ ।
યસ્ તેષાં ત્વધિકો હિ સ્યાત્ સ સ્વરૂપં હિ દર્શયેત્ ॥

શ્વયથુર્વાતિકો રૂક્ષઃ કૃષ્ણવર્ણસ્સવેદનઃ ।
કરોતિ પીડિતો નિમ્નમનિમિત્તં ચ નશ્યતિ ॥

પૈત્તિકશ્વયથુર્નીલો લોહિતઃ પીત એવ વા ।
રુજાદાહપરીતશ્ ચ ક્ષિપ્રપાકો જ્વરાન્વિતઃ ।

શુક્લાવભાસો બહલઃ શ્વેતપીતઃ સ્થિરસ્ તથા ।
આલમ્બશ્ ચાપ્ય્ અનાશશ્ ચ ભૃશં શોફઃ કફાત્મકઃ ॥

વાતપિત્તકફાનાન્તુ રૂપં સ્યાત્ સાન્નિપાતિકે ।
અસાધ્યશ્ચોપસર્ગશ્ ચ શ્વયથુઃ પ્રસૃતશ્ ચ યઃ ॥

નીલપીતારુણં જ્યોતિર્દૃશ્યતે શ્વયથૌ યદિ ।
કિઞ્ચિત્ક્ષરત્યસ્લિલં તમસાધ્યં વિનિર્દિશેત્ ॥

શસ્ત્રદણ્ડપ્રહારાભ્યાં પ્રાપાતાદસ્થિભઙ્ગતઃ ।
શ્વયથુઃ પઞ્ચમો દૃષ્ટો ભૂયિષ્ઠં સ તુ રક્તજઃ ॥

અભિઘાતાચ્ ચ જાતાનાં માંસમસ્થિ ચ પીડિતમ્ ।
સિરાઃ સન્દૂષયત્યાશુ તતો રક્તં પ્રદુષ્યતિ ॥

સ દાહરાગાહુલો વર્ધતે તીવ્રવેદનઃ ।
ક્ષતવૈસર્પિકીં તસ્ય ક્રિયાં કુર્યાચ્ ચિકિત્સકઃ ॥

એતલ્લક્ષણમુદ્દિષ્ટં શ્વયથૂનાં યથાવિધિ ।
ચિકિત્સિતં પ્રવક્ષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વશઃ ॥

કલ્યાણકં પિબેત્સર્પિર્મહાતિક્તમથાપિ વા ।
મહદ્યત્પઞ્ચગવ્યં વા તતસ્સંશોધયેન્નરમ્ ॥

હરીતકીં સમધુકાં સક્ષૌદ્રં વાપિ લેહયેત્ ।
માક્ષિકેણ ચ કૃષ્ણાં ચ લિહ્યાત્ ક્ષીરેણ વા પિબેત્ ॥

હરીતકી શૃઙ્ગબેરં દેવદારુ ચ તત્સમમ્ ।
એતત્સુખામ્બુના પીતં શ્વયથૂનાં નિવારણમ્ ॥

અયોર્ અજસ્ત્રિકટુકં ત્રિવૃતા તિક્તરોહિણી ।
ત્રિફલારસપીતં તચ્છ્વયથૂનાં નિવારણમ્ ॥

મહૌષધં દેવદારુ સુધા વર્ષાભુરેવ ચ ।
એતૈઃ ક્ષીરં સમૈઃ સિદ્ધં શ્રેષ્ઠં શ્વયથુનાશનમ્ ॥

ગોમૂત્રસ્ય પ્રયોગો વા શ્રેષ્ઠઃ શ્વયથુનાશનઃ ।
સક્ષીરં વા પિબેન્મૂત્રં માહિષં મૂત્રમ્ એવ વા ॥

ઔષ્ટ્રં મૂત્રં પિબેચ્ચૈવ તદુષ્ટ્રીક્ષીરમ્ એવ વા ।
યથાબલં યથાદોષં શ્રેષ્ઠં શ્વયથુનાશનમ્ ॥

મૂલકાનિ ચ સિદ્ધાનિ સાનિલે ભક્ષયેન્ નરઃ ।
રસેન મૂલકાનાં તુ કુર્વીત પરિષેચનમ્ ॥

નક્તમાલાર્કમૂલાનાં વૃષસ્યારગ્વધસ્ય ચ ।
કષાયં પરિષિક્તં તુ શ્વયથૂનાં નિવારણમ્ ॥

સુવર્ચલા વ્યાઘ્રનખં કુષ્ઠં કટુકરોહિણી ।
કાકમાચિ ઋષભકો રાસ્ના મૂર્વા પુનર્નવા ॥

વાર્તાકી નિચુલં મૂલં ત્રિફલા ચિત્રકો વચા ।
કુઠેરકો હરિદ્રે દ્વે શ્યામા મૂષકપર્ણિકા ॥

વિડઙ્ગં શિગ્રુવલ્કં ચ નક્તમાલં મહૌષધમ્ ।
ગોમૂત્રપિષ્ટં શ્વયથૌ મુખ્યમુદ્વર્તનં ભવેત્ ॥

દન્તી વિડઙ્ગં ત્રિફલા ત્રયૂષણં કટુરોહિણી ।
ચિત્રકં દેવકાષ્ઠં ચ ત્રિવૃતા હસ્તિપિપ્પલી ॥

ચૂર્ણન્ય્ એતાનિ તુલ્યાનિ દ્વિગુણં સ્યાદયોર્ અજઃ ।
ક્ષીરેણાલોડ્ય પીતાનિ શ્રેષ્ઠં શ્વયથુનાશનમ્ ॥

ત્રિફલાયાસ્ તુ કુડવં પિપ્પલીકુડવં તથા ।
વિડઙ્ગમરિચાનાન્તુ દ્વે દ્વે પલે સ્મૃતે ॥

પલં પલં ચ કુર્વીત દન્તીચિત્રકયોર્ અપિ ।
પલં ચ પિપ્પલીમૂલં તુષ્ટેભ્યશ્ ચ પલં તથા ॥

શૃઙ્ગબેરપલે દ્વે ચ ગવ્યાત્ પઞ્ચ પલાનિ ચ ।
શેષાણ્યર્ધપલીનાનિ યાનિ તાનિ નિબોધ મે ॥

રાસ્ના બલા ગોક્ષુરકં મધુકં દેવદારુ ચ ।
વચા સાતિવિષા પાઠા મુસ્તા કટુકરોહિણી ॥

કટ્ફલં સારિબે દ્વે ચ શ્યામા ભલ્લાતકાનિ ચ ।
પુનર્નવા સતેજોહ્વા ત્વક્ ચ પત્રં શતાવરી ॥

નિદિગ્ધિકા વ્યાઘ્રનખં મઞ્જિષ્ઠા કુશશમ્ભલી ।
ત્રિફલા ત્રિવૃતા ભાર્ઙ્ગી કુટજસ્ય ફલત્વચઃ ॥

એતદાહૃત્ય સમ્ભારં દ્વિસ્તાવત્સ્યાદયોર્ અજઃ ।
તદૈકથ્યં કૃતં યુક્ત્યા લેહયેન્મધુસર્પિષા ॥

ક્ષીરં ચાનુપિબેદ્યુક્ત્યા નિરન્નક્ષીરસેવિતા ।
અયોર્ અજીયમ્ ઇત્ય્ એતત્ ખ્યાતં સિદ્ધરસાયનમ્ ॥

સંવત્સરપ્રયોગેણ શતવર્ષાણિ જીવતિ ।
વર્ષદ્વયેન મનુજો દ્વે જીવેચ્છરદાં શતે ॥

નિહન્યાચ્છ્વયથું ઘોરં વૃક્ષમિન્દ્રાશનિર્યથા ।
પાણ્ડુરોગમથાર્શાંસિ મન્દમગ્નિં કૃમીનપિ ॥

ભગન્દરં કામિલાં ચ કુષ્ઠાનિ જઠરાણિ ચ ।
સપ્લીહાનમપસ્મારં શૂલાનિ પરિકર્તિકામ્ ॥

અતિસારં પ્રમેહાંશ્ ચ ક્ષતકાસં ક્ષયં તથા ।
યસ્મિન્યસ્મિન્વિકારે તુ યોગો ઽ યં સમ્પ્રયુજ્યતે ॥

તં તં નિહન્તિ વૈ રોગં દેવારીન્ કેશવો યથા ।
અનુપ્રયોગો લાજાનાં સક્તવો મધુના સહ ॥

ક્ષીરાનુપાનં લેહ્યો ઽ યં દિવસાન્ સ્પ્ત પઞ્ચ વા ।
અર્શસ્સ્વામાતિસારેષુ વિધિઃ સ્યાત્ પરિકર્તને ॥

તથા ક્ષીણેષુ કાસેષુ જ્વરેષુ વિષમેષુ ચ ।
વર્ષોથિતો ઽ પિ શ્વયથુસ્તસ્માન્માસેન શામ્યતિ ॥

રસાયનપ્રયોગાચ્ ચ પૂર્વોદ્દિષ્ટાદ્યથાવિધિ ।
શાલીન્ સષષ્ટિકાંશ્ ચૈવ નવાન્નવિકૃતીસ્ તથા ॥

ક્ષારામ્લલવણાંશ્ ચાપિ સદા ધૂમં વિવર્જયેત્ ।
આગન્તુશ્વયથુર્વાપિ યો વા સ્યાદ્દોષસમ્ભવઃ ॥

લઙ્ગનૈશ્ ચ વિલેપૈશ્ ચ રક્તસેકૈઃ પ્રશામ્યતિ ।
અવિપાકો જ્વરશ્છર્દિર્દૌર્બલ્યં પરિકર્તિકા ।
શ્વાસો ઽ તિસારો હિક્કા ચ શોફસ્યોપદ્રવાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે સપ્તદશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ અષ્ટાદશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાત ઉદાવર્તચિકિત્સિતં વ્યાખયાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।