आर्यभटीय · अध्याय 3

वर्षम् %द्वादश-मासास् %त्रिंशत्-दिवसस् @भवेत् सस् मासस् तु।
%षष्टिस् नाड्यस् दिवसस् %षष्टिस् च विनाडिका नाडी॥

गुरु-अक्षराणि %षष्टिस् विनाडिका आर्क्षी %षट् एव वा प्राणास्।
एवम् काल-विभागस् क्षेत्र-विभागस् तथा भ-गणात्॥

भ-गणास् %द्वयोस् %द्वयोस् ये विशेष-शेषास् युगे %द्वि-योगास् ते।
रवि-शशि-नक्षत्र-गणास् सम्मिश्रास् च व्यतीपातास्॥

स्व-उच्च-भ-गणास् स्व-भ-गणैस् विशेषितास् स्व-उच्च-नीच-परिवर्तास्।
गुरु-भ-गणास् राशि-गुणास् अश्वयुज-आद्यास् गुरोर् अब्दास्॥

रवि-भ-गणास् रवि-अब्दास् रवि-शशि-योगास् @भवन्ति शशि-मासास्।
रवि-भू-योगास् दिवसास् भ-आवर्तास् च अपि नाक्षत्रास्॥

अधिमासकास् युगे ते रवि-मासेभ्यस् अधिकास् तु ये चान्द्रास्।
शशि-दिवसास् विज्ञेयास् भू-दिवस-ऊनास् तिथि-प्रलयास्॥

रवि-वर्षम् मानुष्यम् तत् अपि त्रिंशत्-गुणम् @भवति पित्र्यम्।
पित्र्यम् %द्वादश-गुणितम् दिव्यम् वर्षम् विनिर्दिष्टम्॥

दिव्यम् वर्ष-%सहस्रम् ग्रह-सामान्यम् युगम् %द्वि-5षट्क-गुणम्।
%अष्ट-उत्तरम् %सहस्रम् ब्राह्मस् दिवसस् ग्रह-युगानाम्॥

उत्सर्पिणी युग-%अर्धम् पश्चात् अपसर्पिणी युग-%अर्धम् च।
मध्ये युगस्य सुषमा आदौ अन्ते दुष्षमा इन्दु-उच्चात्॥

%षष्टि-अब्दानाम् %षष्टिस् यदा व्यतीतास् त्रयस् च युग-पादास्।
%त्रि-अधिका %विंशतिस् अब्दास् तदा इह मम जन्मनस् अतीतास्॥

युग-वर्ष-मास-दिवसास् समम् प्रवृत्तास् तु चैत्र-शुक्ल-आदेस्।
कालस् अयम् अनादि-अन्तस् ग्रह-भैस् @अनुमीयते क्षेत्रे॥

%षष्ट्या सूर्य-अब्दानाम् @प्रपूरयन्ति ग्रहास् भ-परिणाहम्।
दिव्येन नभस्-परिधिम् समम् भ्रमन्तस् स्व-कक्ष्यासु॥

मण्डलम् अल्पम् अधस्तात् कालेन अल्पेन @पूरयति चन्द्रस्।
उपरिष्टात् सर्वेषाम् महत् च महता शनैश्चारी॥

अल्पे हि मण्डले अल्पा महति महान्तस् च राशयस् ज्ञेयास्।
अंशास् कलास् तथा एवम् विभाग-तुल्यास् स्व-कक्ष्यासु॥

भानाम् अधस् शनैश्चर-सुरगुरु-भौम-अर्क-शुक्र-बुध-चन्द्रास्।
एषाम् अधस् च भूमिस् मेधी-भूता ख-मध्य-स्था॥

%सप्त एते होरा-ईशास् शनैश्चर-आद्यास् यथा-क्रमम् शीघ्रास्।
शीघ्र-क्रमात् %चतुर्थास् @भवन्ति सूर्य-उदयात् दिनपास्॥

कक्ष्या-प्रतिमण्डल-गास् @भ्रमन्ति सर्वे ग्रहास् स्व-चारेण।
मन्द-उच्चात् अनुलोमम् प्रतिलोमम् च एव शीघ्र-उच्चात्॥

कक्ष्या-मण्डल-तुल्यम् स्वम् स्वम् प्रतिमण्डलम् @भवति एषाम्।
प्रतिमण्डलस्य मध्यम् घन-भू-मध्यात् अतिक्रान्तम्॥

प्रतिमण्डल-भू-विवरम् व्यास-%अर्धम् स्व-उच्च-नीच-वृत्तस्य।
वृत्त-परिधौ ग्रहास् ते मध्यम-चारात् @भ्रमन्ति एवम्॥

यस् शीघ्र-गतिस् स्व-उच्चात् प्रतिलोम-गतिस् स्व-वृत्त-कक्ष्यायाम्।
अनुलोम-गतिस् वृत्ते मन्द-गतिस् यस् ग्रहस् @भवति॥

अनुलोम-गानि मन्दात् शीघ्रात् प्रतिलोम-गानि वृत्तानि।
कक्ष्या-मण्डल-लग्न-स्व-वृत्त-मध्ये ग्रहस् मध्यस्॥

क्षय-धन-धन-क्षयास् @स्युर् मन्द-उच्चात् व्यत्ययेन शीघ्र-उच्चात्।
शनि-गुरु-कुजेषु मन्दात् %अर्धम् ऋणम् धनम् @भवति पूर्वे॥

मन्द-उच्चात् शीघ्र-उच्चात् %अर्धम् ऋणम् धनम् ग्रहेषु मन्देषु।
मन्द-उच्चात् स्फुट-मध्यास् शीघ्र-उच्चात् च स्फुटास् ज्ञेयास्॥

शीघ्र-उच्चात् %अर्ध-ऊनम् कर्तव्यम् ऋणम् धनम् स्व-मन्द-उच्चे।
स्फुट-मध्यौ तु भृगु-बुधौ सिद्धात् मन्दात् स्फुटौ @भवतस्॥

भू-तारा-ग्रह-विवरम् व्यास-%अर्ध-हृतस् स्व-कर्ण-संवर्गस्।
कक्ष्यायाम् ग्रह-वेगस् यस् @भवति सस् मन्द-नीच-उच्चे॥