યોગયાત્રા · અધ્યાય 1

યશ્ ચક્ષુર્ જગતઃ સહસ્રકરબદ્ ધામ્નાં ચ ધામા ઽર્કવન્
મોક્ષદ્વારમ્ અપાવૃત્તં ચ રવિવદ્ ધ્વાન્તાન્તકૃત્ સૂર્યવત્।
આત્મા સર્વશરીરિણાં સવિતૃવત્ તિમાંશુવત્ કાલકૃત્
સાધ્વીં નઃ સ ગિરં કરોતુ સવિતા યો ઽઅન્યૈર્ અતુલ્યોપમઃ॥

વક્ષ્યામિ ભૂપમ્ અધિકૃત્ય ગુણોપપન્નં
વિજ્ઞાતજન્મસમયં પ્રવિભ્ક્તભાગ્યમ્।
અજ્ઞાતસૂતિમ્ અથવા ઽવિદિતૈષ્ય ભાગ્યં
સામુદ્રયાત્રિકનિમિત્તશતૈઃ પૃથૂક્તૈઃ॥

કર્મ ઽન્યજન્મજનિતં[ક્.ન્યજન્મનિ કૃતં] સદ્ અસચ્ ચ દૈવં
તત્ કેવલં ભવતિ જન્મનિ સત્કુલાદ્યે।
બાલ્યાત્ પરં વિનયસૌષ્ઠવપાત્રતા ચ[ક્.ઽપિ]
પુંદૈવજા કૃષિવદ્ ઇત્ય્ ઉપપાદ્યમ્ એતત્[ક્.અત ઉદ્યમેત]॥

સામન્તકાલયસુ[ક્.વસુ]ધોદ્યમમન્ત્રભૃત્યૈર્
દૈવેન ચેતિ કૃષિવન્ નૃપતેઃ ફલાપ્તિઃ।
સ્યાચ્ છિદ્રમ્ એકમ્ અપિ ચેત્ તત એવ સર્વં
નાશં પ્રયાતિ હિ દૃતેઃ સ્રવણાદ્[ક્.દૃતેશ્ ચરણાદ્] ઇવ ઽમ્ભઃ॥

ગ્રહર્ક્ષતિથ્યુદ્ગમરાશિહોરા
દ્રેષ્કાણભાગાદ્યનુકૂલમાત્રમ્।
ભવેદ્ યિયાસોર્ યદિ સિદ્ધિહેતુઃ
સ્વયં ભવેદ્ દૈવવિદ્ એવ રાજા॥

મન્ત્રાભિષેકમણિબન્ધનશાન્તિકર્મ
હોમોપવાસસુરયાગજપાદિમાત્રમ્।
સ્યાત્ સિદ્ધિહેતુર્ અથ ચેદ્ વિજગીઆઅતો[ક્.વિજિગીષતો] ઽરીણ્
કસ્માત્ તદા નરપતિર્ ન ભવેત્ પુરોધાઃ॥

બુધાર્થશાસ્ત્રાણ્ય્[ક્.બુદ્ધ્વા ઽર્થશાસ્ત્રાણ્ય્] અપિ મન્ત્રિણો ઽપિ
કુયુઃ પ્રણામં ન નરેશ્વરાણામ્।
યદ્ય્ આભિજાત્યદ્વિપવાજિપત્તિ
કોશાદ્યપેક્ષા ન ભવેત્ પ્રધાના॥

સ્વદેશે સન્તુષ્ટઃ કરિતુરગકોશે સતિ ન યો
ભવેદ્ યાયી સૈન્ધૈઃ[ક્.સો ઽન્યૈઃ] કૃતપરિભવો યાતિ વિલયમ્।
સ્વચક્રેણૈવ ઽસૌ ક્ષપિતધનરાષ્ટ્રો ભવતિ વા।
ગતો યો નાદત્તે[ક્.ઽન્યાન્ આદત્તે] સુનયચરિતો નીતિવિધૂરાન્॥

ઉલૂકસ્ય ધ્વાંક્ષો નિશિ વલિભુજાં સો ઽહ્નિ વશગઃ
સ્થલે નક્રં સિંહો મૃગપમ્ ઉદ્કે હન્તિ જલજઃ।
અબુધ્યા યઃ કાલં વ્રજતિ નૃપતિર્ દેશમ્ અથવા[ક્.ઓમિત્તેદ્]
હતે દર્પે વાક્યં સ્મરતિ વિદુષાં સો ઽરિવશગઃ॥[ક્.થિસ્ લ્લિને ઓમિત્તેદ્]

રિપોઃ કૃત્વા ઽવજ્ઞાં જિતમ્ ઇતિ વિદિત્વા મદબલાન્
ન યત્નો હાતવ્યઃ શિખિવિષસમો ઽલ્પો ઽપિ હિ રિપુઃ।
પ્રમત્તો ઽદ્રેઃ કુઞ્જાદ્ અયુતબલભાગૈર્ અપિ નરૈર્
હતો બદ્ધસ્તમ્ભે કખતિ[ક્.બદ્ધઃ સ્તમ્ભેકષતિ] મદલેખાં દ્વિપપતિઃ॥

વપ્રપ્રાકારયન્ત્રપ્રહરણપરિખાતોય*મેયેન્ધનાઢ્યં[ક્.ધાન્યેન્ધનાઢ્યં
દુર્ગં કૃત્વા ઽઽત્મગુપતં[ક્.ઽઽત્મગુલ્મ] દ્વિપતુરગભિષક્શિલ્પિવિપ્રાભ્યુપેતમ્।
લુબ્ધત્રસ્તાભિમાનિપ્રકુપિતકુભૃતાં જ્ઞાતશીલૈર્ વિહીનં
કૃત્વા શૂરાપ્તસંસ્થં પરવિષયમ્ ઇયાચ્ છુદ્ધપાર્ષ્ણિર્ નરેન્દ્રઃ॥

બુધ્વા શક્તિં સ્વપરબલયોઃ સામમ્ એકપ્રદાનૈઃ[ક્.સામભેકપ્રદાનૈઃ]
કૃત્વોપાયૈર્ વ્યસનસમરોપાયસંરક્ષણૈશ્[ક્.ગમનસમરોપાયસંસર્પણૈશ્] ચ।
ભક્ત્યા[ક્.સામ્ના] સાધૂન્ ધનવિરહિતાન્ અર્થલુબ્ધાંશ્ ચ દાનૈર્
નેયાદ્[ક્.ભેદ્યાન્] ભેદૈસ્ ત્રિભિર્ અપિ ન યે સાધયેત્ તાંશ્ ચ દણ્ડૈઃ॥

સામ્નો જીવઃ સભૃગુતનયો દણ્ડનાથૌ કુજાર્કૌ
દાનસ્યેન્દુઃ શિખિયમબુધાઃ સાસુરા ભેદનાથાઃ।
વીર્યોપેતૈર્ ઉપચયકરૈર્ લગ્નગૈર્ વીર્યગૈર્[ક્.કેન્દ્રગૈર્] વા
તત્ તત્ સિદ્ધિં વ્રજતિ તદ્ અહઃસ્વ્ આંશકૈર્[ક્.અંશકે] વાપિ તેષાં॥

ષાડ્ગુણ્યે સન્ધિર્ આદૌ પરિપણરચિતો વિગ્રહો ઽસ્યાપકારી[ક્.ઽસ્યપાકારો]
નૈતૌ ચેદ્ આસનં તત્ પરપુરગમનં સર્વસૈનેય્ન યાનમ્।
સૈન્યાર્દ્ધેનાભિયુક્તે પરપુરમ્ અપિ યત્ તદ્ દ્વિધાયાનમ્ ઉક્તં
સંશ્લેષો ઽન્યત્ર યઃ સ્યાત્ સ ખલુ નિગદિતઃ સંશ્રયો ઽન્યો[ક્.ઽન્ત્યો] ગુણાનમ્॥

મધ્યાહ્ને ઽર્કસ્ તુહિનકિરણો નિત્યમ્ આક્રન્દસંજ્ઞઃ
પૌરઃ પૂર્વે ભવતિ દિનકૃદ્ યાયિસંજ્ઞો ઽન્ત્યસંસ્થાઃ[ક્.ઽન્ત્યસંસ્થઃ]।
જીવઃ સૌરિસ્[ક્.સૌરસ્] તુહિનકિરણાસ્યાત્મજશ્ ચેતિ પૌરાઃ
કેતુર્ યાયી સભૃગુજકુજઃ સિદ્ધિકાનન્દનશ્ ચ॥

યાનં યાયિભિર્ આસનં શુભકરૈર્ વીર્યાન્વિતૈર્ નાગરૈર્
દ્વૈધીભાવમ્ ઇયાદ્ યદા શુભકરાઃ પૌરાઃ સયાયિગ્રહાઃ।
સૌમ્યૈઃ સન્ધિર્ અસદ્ગ્રહૈશ્ ચ બલિભિર્ યુદ્ધે ઽનુકૂલૈર્ જયઃ
સર્વૈર્ અપ્ય્ અશુભપ્રદૈર્ નરપતિર્ દૈવામ્બિતં સંશ્રયેત્॥

કોશો હિ રાજ્યતરુમૂલમ્ અતો ઽસ્ય શાખાઃ
પક્ષી વિપક્ષ ઇવ કિં નિધનઃ[ક્.વિધનં] કરોતિ।
અન્નાદ્ ઇવેન્દ્રિયગણો વસુતસ્ તથા ઽન્નં
તત્પ્રાપ્તિરક્ષણવિવૃદ્ધિષુ યત્નવાન્ સ્યાત્॥

નીચાચિરાઢ્યનૃપવલ્લભતસ્કરેભ્યો
રાષ્ટ્રં નૃપેણ પરિરક્ષ્યમ્ અતો ઽસ્ય કોશઃ।
કાલે કરપ્રણયનં ચ યથોચિતાનાં
તન્[ક્.તં] નાર્થયેદ્ ભવતિ યેન જનાપવાદઃ॥

યાત્રા નૃપસ્ય શરદીષ્ટફલા મધૌ ચ
છિદ્રે રિપોર્ ન નિયમો ઽસ્તિ[ક્.ઽત્ર] ચ કેચિદ્ આહુઃ।
છિદ્રે ઽપ્ય્ અરેર્ ભવતિ દૈવયુતસ્ય સિદ્ધિઃ
સામાન્યમ્ આમિષમ્ ઇદં પ્રતિભૂમિપાનામ્॥

શત્રોર્ વધાય સચિવં શુભદૈવયુક્તમ્
આજ્ઞાપયેન્ નૃપતિર્ આત્મનિ દૈવહીને।
જહ્યાન્ ન ચાર્થમ્ અતિ[ક્.અપિ] દૈવપરો ઽપિ ભૂત્વા
દૃષ્ટે દ્વિપે દ્વિપપદાનુસૃતિઃ કિમ્ અર્થમ્॥

કાલો ઽભ્યુપૈતિ સકૃદ્ એવ નરં કથંચિત્
પ્રાપ્નોતિ તન્ ન સમયં[ક્.સ પુનઃ] ખલુ કાલકાંક્સી।
કાલેન ગોચરગતાન્ અનપેક્ષ્ય ભક્ષ્યાન્
મન્દક્રમો ઽપ્ય્ અજગરઃ સમુપૈતિ સિદ્ધિમ્॥

દુર્ગસ્થિતં ફલમ્ અપક્વમ્ અનલ્પયત્નાત્[ક્.અનલ્પયત્નં]
સંસિદ્ધિમ્ અપ્ય્ ઉપકરોતિ ગુણં ન પુંસામ્।
સાધારણં સ્વપતિતં ચ ભવેદ્ યતો ઽતઃ
કાલે ઽભિયુક્તપતિતં રસવત્ સુખાય॥એ22