યોગસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

ઉક્તાનિ..પઞ્ચ..બહિરઙ્ગાનિ(ણિ):સાધનાનિ.

ધારણા..વક્તવ્યા..

દેશબન્ધશ્..ચિત્તસ્ય..ધારણા..

નાભિચક્ર7..હૃદયપુણ્ડરીક7..મૂર્ધન્7..જ્યોતિસ્7..નાસિકાગ્ર7..જિહ્વાગ્ર..ઇતિ+..એવમાદિષુ..દેશ7પ્..બાહ્ય7..વા..વિષય7..ચિત્તસ્ય..વૃત્તિમાત્ર3..બન્ધ..ઇતિ..ધારણા.

તત્ર..પ્રત્યય-એકતાનતા..ધ્યાનમ્.

..તસ્મિન્..દેશ7..ધ્યેયાલમ્બનસ્ય..પ્રત્યયસ્ય..+..એકતાનતા..સદૃશઃ..પ્રવાહઃ..પ્રત્યયાન્તર3..અપરામૃષ્ટ1..ધ્યાનમ્.

તદ્..એવાર્થમાત્રનિર્ભાસમ્..સ્વરૂપશૂન્યમ્..ઇવ..સમાધિઃ.

ધ્યાનમ્..એવ..ધ્યેયાકારાનિર્ભાસમ્..પ્રત્યયાત્મક3..સ્વરૂપ3..શૂન્યમ્..ઇવ..યદા..ભવતિ..ધ્યેયસ્વભાવાવેશાત્..તદા..સમાધિર્..ઇત્ય્..ઉચ્યતે.

ત્રયમ્..એકત્ર..સમ્યમઃ.

તદ્..એતદ્..ધારણાધ્યાનસમાધિત્રયમ્..એકત્ર..સમ્યમઃ.

એકવિષયાણિ..ત્રીણિ..સાધનાનિ..સમ્યયમ..ઇતિ+..ઉચ્યતે.

તદ્..અસ્ય..ત્રયસ્ય..તાન્ત્રિકી..પરિભાષા..સમ્યમ..ઇતિ.

તત્-જયાત્..પ્રજ્ઞાલોકઃ.

તસ્ય..સમ્યમસ્ય..જયાત્..સમાધિપ્રજ્ઞાયા..ભવત્ય્..આલોક1..યથા..યથા..સમ્યમઃ..સ્થિરપદ1..ભવતિ..તથા..તથા..સમાધિપ્રજ્ઞા..વિશારદીભવન્તિ...

તસ્ય..ભૂમિષુ..વિનિયોગઃ.

તસ્ય..સમ્યમસ્ય..જિતભૂમિ6..યા..+..અનન્તરા..ભૂમિસ્..તત્ર..વિનિયોગઃ.

ન..હિ+..અજિતાધરભૂમિર્..અનન્તરભૂમિમ્..વિલઙ્ઘ્ય..પ્રાન્તભૂમિષુ..સમ્યમમ્..લભતે.

તદભાવાચ્..ચ..કુતસ્..તસ્ય..પ્રજ્ઞાલોકઃ...

ઈશ્વરપ્રસાદાજ્..જિત-ઉત્તરભૂમિકસ્ય..ચ..નાધરભૂમિષુ..પરચિત્તજ્ઞાનાદિષુ..સમ્યમ1..યુક્તઃ.

કસ્માત્,..તદર્થસ્યાન્યત..એવાવગતત્વાત્.

ભૂમિ6..અસ્યા..ઇયમ્..અનન્તરા..ભૂમિર્..ઇત્ય્..અત્ર..યોગ..એવ..+..ઉપાધ્યાયઃ...

કથમ્...એવમ્..હિ+..ઉક્તમ્..

"યોગ3..યોગ1..જ્ઞાતવ્ય1..યોગ1..યોગાત્..પ્રવર્તતે..।..યો..+અપ્રપત્તસ્..તુ..યોગ3..સ..યોગ7..રમતે..ચિરમ્"..ઇતિ.

ત્રયમ્..અન્તરઙ્ગમ્..પૂર્વ-ભ્યઃ.

તદ્..એતદ્..ધારણાધ્યાનસમાધિત્રયમ્..અન્તરઙ્ગમ્..સમ્પ્રજ્ઞાતસ્ય..સમાધિ5..પૂર્વ-ભ્યો..યમાદિભ્યઃ..પઞ્ચભ્યઃ..સાધન-ભ્ય..ઇતિ.

તદ્..અપિ..બહિરઙ્ગમ્..નિર્બીજસ્ય.

તદ્..અપ્ય્..અન્તરઙ્ગમ્..સાધનત્રયમ્..નિર્બીજસ્ય..યોગસ્ય..બહિરઙ્ગમ્..ભવતિ...કસ્માત્,..તદભાવ7..ભાવાદ્..ઇતિ.

અથ..નિરોધચિત્તક્ષણ7પ્..ચલમ્..ગુણવૃત્તમ્..ઇતિ..કીદૃશસ્..તદા..ચિત્તપરિણામઃ..

વ્યુત્થાનનિરોધસંસ્કારયોર્..અભિભાવપ્રાદુર્ભાવૌ..નિરોધક્ષણચિત્તાન્વય1..નિરોધપરિણામઃ....

વ્યુત્થાનસંસ્કારાશ્..ચિત્તધર્મા..ન..તે..પ્રત્યયાત્મકા..ઇતિ..પ્રત્યયનિરોધ7..ન..નિરુદ્ધા..નિરોધસંસ્કારા..અપિ..ચિત્તધર્માસ્..તયોર્..અભિભવપ્રાદુર્ભાવૌ..વ્યુત્થાનસંસ્કારા..હીયન્તે..નિરોધસંસ્કાર..આધીયન્તે.

નિરોધક્ષણમ્..ચિત્તમ્..અન્વેતિ..[અનુ-ઇ]..તદ્..એકસ્ય..ચિત્તસ્ય..પ્રતિક્ષણમ્..ઇદમ્..સંસ્કારાન્યથાત્વમ્..નિરોધપરિણામઃ.

તદા..સંસ્કારશેષમ્..ચિત્તમ્..ઇતિ..નિરોધસમાધિ7..વ્યાખ્યાતમ્.

તસ્ય..પ્રશાન્તવાહિતા..સંસ્કારાત્.

નિરોધસંસ્કારાભ્યાસપાટવાપેક્ષા..પ્રશાન્તવાહિતા..ચિત્તસ્ય..ભવતિ.

તત્સંસ્કારમાન્દ્ય7..વ્યુત્થાનધર્મિણા..સંસ્કાર3..નિરોધધર્મસંસ્કાર1..અભિભૂયત..ઇતિ.

સર્વાર્થતા-એકાગ્રતા6ડુ..ક્ષય-ઉદયૌ..ચિત્તસ્ય..સમાધિપરિણામઃ.

સર્વાર્થતા..ચિત્તધર્મઃ.

એકાગ્રતાપિ..ચિત્તધર્મઃ.

સર્વાર્થતાયાઃ..ક્ષયસ્..તિરોભાવ..ઇતિ+..અર્થઃ.

એકાગ્રતાયા..ઉદય..આભિર્ભાવ..ઇતિ+..અર્થઃ...

તયોર્..ધર્મિત્વ3..અનુગતમ્..ચિત્તમ્,..તદ્..ઇદમ્..ચિત્તમ્..અપાય-ઉપજનયોઃ..સ્વાત્મભૂતયોર્..ધર્મયોર્..અનુગતમ્..સમાધીયતે..સ..ચિત્તસ્ય..સ્માધિપરિણામઃ.

તતઃ..પુનઃ..શાન્ત-ઉદિતૌ..તુલ્યપ્રત્યયૌ..ચિત્તસ્ય..+..એકાગ્રતાપરિણામઃ.

સમાહિતચિત્તસ્ય..પૂર્વપ્રત્યયઃ..શાન્ત..ઉત્તરસ્..તત્સદૃશ..ઉદિતહ્,સમાધિચિત્તમ્..ઉભયોર્..અનુગતમ્..પુનસ્..તથા..+..એવાસમાધિભ્રેષાદ્..ઇતિ.

સ..ખલ્વ્..અયમ્..ધર્મિણશ્..ચિત્તસ્ય..+..એકાગ્રતાપરિણામઃ.

એતેન..ભૂતેઇન્દ્રિય7પ્..ધર્મલક્ષણાવસ્થાપરિણામા..વ્યાખ્યાતાઃ.

એતેન..પૂર્વ-ઉક્તેન..ચિત્તપરિણામ3..ધર્મલક્ષણાવસ્થારૂપ3..ભૂતએન્દ્રિય7પ્..ધર્મપરિણામ1..લક્ષણપરિણામ1..અવસ્થાપરિણામશ્..ચ..+..ઉક્તો..વેદિતવ્યઃ.

તત્ર..વ્યુત્થાનનિરોધયોર્..અભિભવપ્રાદુર્ભાવૌ..ધર્મિણિ..ધર્મપરિણામઃ.

લક્ષણપરિણામશ્..ચ...નિરોધસ્..ત્રિલક્ષણસ્..ત્રિભિર્..અધ્વન્-ભિર્..યુક્તઃ.

સ..ખલ્વ્..અનાગતલક્ષણમ્..અધ્વાનમ્..પ્રથમમ્..હિત્વા..ધર્મત્વમ્..અનતિક્રાન્ત1..વર્તમાનલક્ષણમ્..પ્રતિપન્નઃ.

યત્રાસ્ય..સ્વરૂપ3..અભિવ્યક્તિઃ.

એષો..+અસ્ય..દ્વિતીય1..અધ્વન્1...

ન..ચાતીતાનાગતાભ્યામ્..લક્ષણાભ્યામ્..વિયુક્તઃ.

તથા..વ્યુત્થાનમ્..ત્રિલક્ષણમ્..ત્રિભિર્..અધ્વન્-ભિર્..યુક્તમ્..વર્તમાનલક્ષણમ્..હિત્વા..ધર્મત્વમ્..અનતિક્રાન્તમ્..અતીતલક્ષણમ્..પ્રતિપન્નમ્.

એષો..+અસ્ય..તૃતીય1..અધ્વન્1...

ન..ચાનાગતવર્તમાનાભ્યામ્..લક્ષણાભ્યામ્..વિયુક્તમ્.

એવમ્..પુનર્..વ્યુત્થાનમ્..ઉપસમ્પદ્યમાનમ્..અનાગતલક્ષણમ્..હિત્વા..ધર્મત્વમ્..અનતિક્રાન્તમ્..વર્તમાનલક્ષણમ્..પ્રતિપન્નમ્.

યત્રાસ્ય..સ્વરૂપાભિવ્યક્તિ7..સત્યામ્..વ્યાપારઃ...એષો..+અસ્ય..દ્વિતીય1..અધ્વન્1...

ન..ચાતીતાનાગતાભ્યામ્..લક્ષણાભ્યામ્..વિયુક્તમ્..ઇતિ.

એવમ્..પુનર્..નિરોધ..એવમ્..પુનર્..વ્યુત્થાનમ્..ઇતિ.

તથાવસ્થાપરિણામઃ...તત્ર..નિરોધક્ષણ7પ્..નિરોધસંસ્કારા..બવલન્તો..ભવન્તિ..દુર્બલા..વ્યુત્થાનસંસ્કારા..ઇતિ.

એષ..ધર્માણામ્..અવસ્થાપરિણામઃ.

તત્ર..ધર્મિણો..ધર્મૈઃ..પરિણામ1..ધર્માણામ્..તૃયધ્વનામ્..લક્ષણૈઃ..પરિણામ1..લક્ષણાનામ્..અપ્ય્..અવસ્થાભિઃ..પરિણામ..ઇતિ.

એવમ્..ધર્મલક્ષણાવસ્થાપરિણામૈઃ..શૂન્યમ્..ન..ક્ષણમ્..અપિ..ગુણવૃત્તમ્..અવતિષ્ઠતે.

ચલમ્..ચ..ગુણવૃત્તમ્.

ગુણસ્વાભાવ્યમ્..તુ..પ્રવૃત્તિકારણમ્..ઉક્તમ્..ગુણાનામ્..ઇતિ.

એતેન..ભૂતેન્દ્રિય7પ્..ધર્મધર્મિભેદાત્..ત્રિવિધઃ..પરિણામ1..વેદિતવ્યઃ.

પરમાર્થતસ્..ત્વ્..એક..એવ..પરિણામઃ.

ધર્મિસ્વરૂપમાત્ર1..હિ..ધર્મ1..ધર્મિવિક્રિયા..+..એવ..+..એષા..ધર્મદ્વારા..પ્રપઞ્ચ્યત..ઇતિ.

તત્ર..ધર્મસ્ય..ધર્મિણિ..વર્તમાનસ્ય..+..એવ..+..અધ્વન્-સ્વ્..અતીતાનાગતવર્તમાન7પ્..ભાવાન્યથાત્વમ્..ભવતિ..ન..તુ..દ્રવ્યાન્યથાત્વમ્.

યથા..સુવર્ણભાજનસ્ય..ભિત્ત્વાન્યથાક્રિયમાણસ્ય..ભાવાન્યથાત્વમ્..ભવતિ..ન..સુવર્ણાન્યથાત્વમ્..ઇતિ.

અપર..આહ..--ધર્માનભ્યધિક1..ધર્મી..પૂર્વતત્ત્વાનતિક્રમાત્.

પૂર્વાપરાવસ્થાભેદમ્..અનુપતિતઃ..કૌટસ્થ્ય3..એવ..પરિવર્તેત..[પરિ-વૃત્]..યદ્ય્..અન્વયી..સ્યાદ્..ઇતિ.

અયમ્..દોષઃ...કસ્માત્...એકાન્તતાનભ્યુપગમાત્.

તદ્..એતત્..ત્રૈલોક્યમ્..વ્યક્તિ6..અપૈતિ..નિત્યત્વપ્રતિષેધાત્.

અપેતમ્..અપિ+..અસ્તિ..વિનાશપ્રતિષેધાત્.

સંસર્ગાચ્..ચાસ્ય..સૌક્ષ્મ્યમ્,..સૌક્ષ્મ્યાચ્..ચાનુપલબ્ધિર્..ઇતિ.

લક્ષણપરિણામ1..ધર્મ1..અધ્વન્-સુ..વર્તમાન1..અતીત1..અતીતલક્ષણયુક્ત1..અનાગતવર્તમાનાભ્યામ્..લક્ષણાભ્યામ્..અવિયુક્તઃ.

તથાનાગત1..અનાગતલક્ષણયુક્ત1..વર્તમાનાતીતાભ્યામ્..લક્ષણાભ્યામ્..અવિયુક્તઃ.

તથા..વર્તમાન1..વર્તમાનલક્ષણયુક્ત1..અતીતાનાગતાભ્યામ્..લક્ષણાભ્યામ્..અવિયુક્ત..ઇતિ.

યથા..પુરુષ..એકસ્યામ્..સ્ત્રિયામ્..રક્ત1..ન..શેષાસુ..વિરક્ત1..ભવતીતિ.

અત્ર..લક્ષણપરિણામ1..સર્વસ્ય..સર્વલક્ષણયોગાદ્..અધ્વસંકરઃ..[અધ્વન્]..પ્રાપ્નોતીતિ..પરૈર્..દોષશ્..ચોદ્યત..ઇતિ.

તસ્ય..પરિહારઃ..--ધર્માણામ્..ધર્મત્વમ્..અપ્રસાધ્યમ્.

સતિ..ચ..ધર્મત્વ7..લક્ષણભેદ1..અપિ..વાચ્ય1..ન..વર્તમાનસમય..એવાસ્ય..ધર્મત્વમ્.

એવમ્..હિ..ન..ચિત્તમ્..રાગધર્મકમ્..સ્યાત્..ક્રોધકાલ7..રાગસ્યાસમુદાચારાદ્..ઇતિ.

કિંચ..ત્રયાણામ્..લક્ષણાનામ્..યુગપદ્..એકસ્યામ્..વ્યક્તિ7..નાસ્તિ..સમ્ભવઃ.

ક્રમ3..તુ..સ્વવ્યઞ્જકાઞ્જનસ્ય..ભાવ1..ભવેદ્..ઇતિ.

ઉક્તમ્..ચ..રૂપાતિશયા..વૃત્તિ-અતિશયાશ્..ચ..વિરુધ્યન્તે,..સામાન્યાનિ..ત્વ્..અતિશયૈઃ..સહ..પ્રવર્તન્તે...[પ્ર-વૃત્]

તસ્માદ્..અસંકરઃ...યથા..રાગસ્ય..+..એવ..ક્વચિત્..સમુદાચાર..ઇતિ..ન..તદાનીમ્..અન્યત્રાભાવહ્,..કિંતુ..કેવલમ્..સામાન્ય3..સમન્વાગત..ઇતિ+..અસ્તિ..તદા..તત્ર..તસ્ય..ભાવઃ...તથા..લક્ષણસ્ય..+..ઇતિ.

ન..ધર્મી..ત્રિ-અધ્વા..[અધ્વન્]..ધર્માસ્..તુ..ત્રિ-અધ્વન્1પ્..તે..લક્ષિતા..અલક્ષિતાસ્..તત્ર..લક્ષિતાસ્..તામ્..તામ્..અવસ્થામ્..પ્રાપ્નુવન્તો..+અન્યત્વ3..પ્રતિનિર્દિશ્યન્તે..+અવસ્થાન્તરતો..ન..દ્રવ્યાન્તરતઃ.

યથા..+..એકા..રેખા..શતસ્થાન7..શતમ્..દશસ્થાન7..દશ..+..એકા..ચ..+..એકસ્થાન7...યથા..ચ..+એકત્વ7..અપિ..સ્ત્રી..માતા..ચ..+..ઉચ્યતે..દુહિતૃ1..ચ..સ્વસૃ1..ચ..+..ઇતિ.

અવસ્થાપરિણામ1..કૌટસ્થ્યપ્રસઙ્ગદોષઃ..કૈશ્ચિદ્..ઉક્તઃ.

કથમ્...અધ્વનો..વ્યાપાર3..વ્યવહિતત્વાત્.

યદા..ધર્મઃ..સ્વવ્યાપારમ્..ન..કરોતિ..તદાનાગત1..યદા..કરોતિ..તદા..વર્તમાન1..યદા..કૃત્વા..નિવૃત્તસ્..તદાતીત..ઇતિ+..એવમ્..ધર્મધર્મિણોર્..લક્ષણાનામ્..અવસ્થાનામ્..ચ..કૌટસ્થ્યમ્..પ્રાપ્નોતીતિ..પરૈર્..દોસ..ઉચ્યતે.

નાસૌ..દોષઃ...કસ્માત્...ગુણિનિત્યત્વ7..અપિ..ગુણાનામ્..વિમર્દવૈચિતૃયાત્.

યથા..સંસ્થાનમ્..આદિમત્+..ધર્મમાત્રમ્..શબ્દાદીનામ્..ગુણાનામ્..વિનાશ્યવિનાશિનામ્..એવમ્..લિઙ્ગમ્..આદિમત્+..ધર્મમાત્રમ્..સત્ત્વાદીનામ્..ગુણાનામ્..વિનાશ્યવિનાશિના..તસ્મિન્..વિકારસંજ્ઞા..+..ઇતિ.

તત્ર..+..ઇદમ્..ઉદાહરણમ્..મૃદ્ધર્મી..પિણ્ડાકારાદ્..ધર્માદ્..ધર્માન્તરમ્..ઉપસમ્પદ્યમાન1..ધર્મતઃ..પરિણમતે..ઘટાકાર..ઇતિ.

ઘટાકાર1..અનાગતમ્..લક્ષણમ્..હા-ત્વા..વર્તમાનલક્ષણમ્..પ્રતિપદ્યત..ઇતિ..લક્ષણતઃ..પરિણમતે.

ઘટ1..નવપુરાનતામ્..પ્રતિક્ષણમ્..અનુભવન્ન્..અવસ્થાપરિણામમ્..પ્રતિપદ્યત..ઇતિ.

ધર્મિણો..+અપિ..ધર્માન્તરમ્..અવસ્થા..ધર્મસ્યાપિ..લક્ષણાન્તરમ્..અવસ્થા..+..ઇતિ+..એક..એવ..દ્રવ્યપરિણામ1..ભેદ3..ઉપદર્શિત..ઇતિ.

એવમ્..પદાર્થાન્તર7પ્..અપિ..યોજ્યમ્..ઇતિ.

ત..એતે..ધર્મલક્ષણાવસ્થાપરિણામા..ધર્મિસ્વરૂપમ્..અનતિક્રાન્તા..ઇત્ય્..એક..એવ..પરિણામઃ..સર્વાન્..અમૂન્..વિશેષાન્..અભિપ્લવતે...[અભિ-પ્લુ]

અવસ્થિતસ્ય..દ્રવ્યસ્ય..પૂર્વધર્મનિવૃત્તિ7..ધર્માન્તર-ઉત્પત્તિઃ..પરિણામ..ઇતિ.

તત્ર..

શાન્ત-ઉદિતાવ્યપદેશ્યધર્માનુપાતી..ધર્મી...[અનુપાપ]...

યોગ્યતાવચ્છિન્ના..ધર્મિણઃ..શક્તિર્..એવ..ધર્મઃ.

સ..ચ..ફલપ્રસવભેદાનુમિત..એકસ્યાન્ય1..અન્યશ્..ચ..પરિદૃષ્ટઃ.

તત્ર..વર્તમાનઃ..સ્વવ્યાપારમ્..અનુભવન્..ધર્મી..ધર્માન્તર-ભ્યઃ..શાન્ત-ભ્યશ્..ચાવ્યપદેશ્ય-ભ્યશ્..ચ..ભિદ્યતે.

યદા..તુ..સામાન્ય3..સમન્વાગત1..[સમન્વા-ગમ્]..ભવતિ..તદા..ધર્મિસ્વરૂપમાત્રત્વાત્..કો..+અસૌ..કેન..ભિદ્યેત.

તત્ર..યે..ખલુ..ધર્મિણો..ધર્માઃ..શાન્તા..ઉદિતા..અવ્યપદેશ્યાશ્..ચ..+..ઇતિ,..તત્ર..શાન્તા..યે..કૃત્વા..વ્યાપારાનુપરતાઃ..સવ્યાપારા..ઉદિતાસ્..તે..ચાનાગતસ્ય..લક્ષણસ્ય..સમનન્તરા..વર્તમાનસ્યાનન્તરા..અતીતાઃ..કિમર્થમ્..અતીતસ્યાનન્તરા..ન..ભવન્તિ..વર્તમાનાહ્,..પૂર્વપશ્ચિમતા..ન..+..એવમ્..અતીતસ્ય.

તસ્માન્..નાતીતસ્યાસ્તિ..સમનન્તરઃ...તદનાગત..એવ..સમન્તર1..ભવતિ..વર્તમાનસ્ય..+..ઇતિ.

અથાવ્યપદેશ્યાઃ..કે...સર્વમ્..સર્વાત્મકમ્..ઇતિ.

યત્ર..+..ઉક્તમ્..--..જલભૂમિ-ઓઃ..પારિણામિકમ્..રસાદિવૈશ્વરૂપ્યમ્..સ્થાવર-ષુ..દૃષ્ટમ્.

તથા..સ્થાવરાણામ્..જઙ્ગમ-ષુ..જઙ્ગમાનામ્..સ્થાવર-ષ્વ્..ઇતિ+..એવમ્..જાતિ-અનુચ્છેદ3..સર્વમ્..સર્વાત્મકમ્..ઇતિ.

દેશકાલાકારનિમિતાપબન્ધાન્..ન..ખલુ..સમાનકાલમ્..આત્મનામ્..અભિવ્યક્તિર્..ઇતિ.

ય..એતેષ્વ્..અભિવ્યક્તાનભિવ્યક્ત-ષુ..ધર્મ-ષ્વ્..અનુપાતી..[અનુપાત]..સામાન્યવિશેષાત્મન્1..સો..+અન્વયિન્1..ધર્મિન્1.

યસ્ય..તુ..ધર્મમાત્રમ્..એવ..+..ઇદમ્..નિરન્વયમ્..તસ્ય..ભોગાભાવઃ.

કસ્માત્,..અન્ય3..વિજ્ઞાન3..કૃતસ્ય..કર્મન્6..અન્યત્..કથમ્..ભોક્તૃત્વ3..અધિક્રિયતે.

તત્સ્મૃતિ-અભાવશ્..ચ..નાન્યદૃષ્ટસ્ય..સ્મરણમ્..અન્યસ્યાસ્તીતિ.

વસ્તુપ્રત્યભિજ્ઞાનાચ્..ચ..સ્થિત1..અન્વયી..ધર્મી..યો..ધર્માન્યથાત્વમ્..અભ્યુપગતઃ..પ્રત્યભિજ્ઞાયતે...તસ્માન્..ન..+..ઇદમ્..ધર્મમાત્રમ્..નિરન્વયમ્..ઇતિ.

ક્રમાન્યત્વમ્..પરિણામાન્યત્વ7..હેતુઃ.

એકસ્ય..ધર્મિણ..એક..એવ..પરિણામ..ઇતિ..પ્રસક્ત7..ક્રમાન્યત્વમ્..પરિણામાન્યત્વ7..હેતુર્..ભવતીતિ.

તદ્યથા..ચૂર્ણમૃદ્-પિણ્ડમૃદ્ઘટમૃદ્-કપાલમૃદ્-કણમૃદ્..ઇતિ..ચ..ક્રમઃ.

યો..યસ્ય..ધર્મસ્ય..સમનન્તર1..ધર્મઃ..સ..તસ્ય..ક્રમઃ.

પિણ્ડઃ..પ્રચ્યવતે..ઘટ..ઉપજાયત..ઇતિ..ધર્મપરિણામક્રમઃ...[પ્ર-ચ્યુ,..ઉપ-જન્]

લક્ષણપરિણામક્રમ1..ઘટસ્યાનાગતભાવાદ્..વર્તમાનભાવઃ..ક્રમઃ.

કસ્માત્...પૂર્વપરતાયામ્..સત્યામ્..સમનન્તરત્વમ્,..સા..તુ..નાસ્તિ+..અતીતસ્ય...તસ્માદ્..દ્વયોર્..એવ..લક્ષણયોઃ..ક્રમઃ.

તથાવસ્થાપરિણામક્રમ1..અપિ..ઘટસ્યાભિનવસ્ય..પ્રાન્ત7..પુરાણતા..દૃશ્યતે.

સા..ચ..ક્ષણપરમ્પરાનુપાતિના..[અનુપાત]..ક્રમ3..અભિવ્યજ્યમાના..પરામ્..વ્યક્તિમ્..આપદ્યત..ઇતિ.

ધર્મલક્ષણાભ્યામ્..ચ..વિશિષ્ટ1..અયમ્..તૃતીયઃ..પરિણામ..ઇતિ.

ત..એતે..ક્રમા..ધર્મધર્મિભેદ7..સતિ..પ્રતિલબ્ધસ્વરૂપાઃ.

ધર્મ1..અપિ..ધર્મી..ભવત્ય્..અન્યધર્મસ્વરૂપાપેક્ષયા..+..ઇતિ.

યદા..તુ..પરમાર્થતો..ધર્મિણ્ય્..અભેદ-ઉપચારસ્..તદ્દ્વાર3..સ..એવાભિધીયતે..ધર્મસ્..તદાયમ્..એકત્વેન..+..એવ..ક્રમઃ..પ્રત્યવભાસતે.

ચિત્તસ્ય..દ્વયે..ધર્મા..પરિદૃષ્ટાશ્..ચાપરિદૃષ્ટાશ્..ચ.

તત્ર..પ્રત્યયાત્મકાઃ..પરિદૃષ્ટા..વસ્તુમાત્રાત્મકા..અપરિદૃષ્ટાઃ.

તે..ચ..સપ્તૈવ..ભવન્ત્ય્..અનુમાન3..પ્રાપિતવસ્તુમાત્રસદ્ભાવાઃ.

"નિરોધધર્મસંસ્કારાઃ..પરિણામ1..અથ..જીવનમ્..।..ચેષ્ટા..શક્તિશ્..ચ..ચિત્તસ્ય..ધર્મા..ધર્શનવર્જિતાહ્"..ઇતિ.

અતો..યોગિન..ઉપાત્તસર્વસાધનસ્ય..બુભુત્સિતાર્થપ્રતિપત્તિ4..સમ્યમસ્ય..વિષય..ઉપક્ષિપ્યતે..--...

પરિણામત્રયસમ્યમાદ્..અતીતાનાગતજ્ઞાનમ્.

ધર્મલક્ષણાવસ્થાપરિણામ-ષુ..સમ્યમાદ્..યોગિનામ્..ભવત્ય્..અતીતાનાગતજ્ઞાનમ્.

ધારણાધ્યાનસમાધિત્રયમ્..એકત્ર..સમ્યમ..ઉક્તઃ.

તેન..પરિણામત્રયમ્..સાક્ષાત્ક્રિયમાણમ્..અતીતાનાગતજ્ઞાનમ્..તેષુ..સમ્પાદયતિ...

શબ્દાર્થપ્રત્યયાનામ્..ઇતરેતરાધ્યાસાત્..સંકરસ્..તત્પ્રવિભાગસમ્યમાત્..સર્વભૂતરુતજ્ઞાનમ્.

તત્ર..વાચ્-વર્ણ7પ્..એવાર્થવતી...

શ્રોત્રમ્..ચ..ધ્વનિપરિણામમાત્રવિષયમ્.

પદમ્..પુનર્..નાદાનુસંહારબુદ્ધિનિર્ગ્રાહ્યમ્..ઇતિ.

વર્ણા..એકસમયાસમ્ભવિત્વાત્..પરસ્પરનિરનુગ્રહાત્માનસ્..તે..પદમ્..અસંસ્પૃશ્યાનુપસ્થાપ્યાવિર્ભૂતાસ્..તિરોભૂતાશ્..ચ..+..ઇતિ..પ્રત્યેકમ્..અપદસ્વરૂપા..ઉચ્યન્તે.

વર્ણઃ..પુનર્..એકૈકઃ..પદાત્મા..સર્વાભિધાનશક્તિપ્રચિતઃ..સહકારિવર્ણાન્તરપ્રતિયોગિત્વાદ્..વૈશ્વરૂપ્યમ્..ઇવાપન્નઃ..પૂર્વશ્..ચ..+..ઉત્તર3..+..ઉત્તરશ્..ચ..પૂર્વ3..વિશેષ7..અવસ્થાપિત..ઇત્ય્..એવમ્..બહુ1પ્..વર્ણાઃ..ક્રમાનુરોધિનો..+અર્થસંકેત3..અવચ્છિન્ના..ઇયન્ત..એતે..સર્વાભિધાનશક્તિપરિવૃતા..ગકારૌકારવિસર્જનીયાઃ..સાસ્નાદિમન્તમ્..અર્થમ્..દ્યોતયન્તીતિ...

તદ્..એતેષામ્..અર્થસંકેત3..અવચ્છિન્નાનામ્..ઉપસંહૃતધ્વનિક્રમાણામ્..ય..એક1..બુદ્ધિનિર્ભાસસ્..તત્પદમ્..વાચકમ્..વાચ્યસ્ય..સંકેત્યતે.

તદ્..એકમ્..પદમ્..એકબુદ્ધિવિષય..એકપ્રયત્નાક્ષિપ્તમ્..અભાગમ્..અક્રમમ્..અવર્ણમ્..બૌદ્ધમ્..અન્ત્યવર્ણપ્રત્યયવ્યાપાર-ઉપસ્થાપિતમ્..પરત્ર..પ્રતિપિપાદયિષા3..વર્ણૈર્..એવાભિધીયમાનૈઃ..શ્રૂયમાણૈશ્..ચ..શ્રોતૃભિર્..અનાદિવાચ્+..વ્યવહારવાસનાનુવિદ્ધા3..લોકબુદ્ધિ3..સિદ્ધવત્સમ્પ્રતિપત્તિ3..પ્રતીયતે.

તસ્ય..સંકેતબુદ્ધિતઃ..પ્રવિભાગ..એતાવતામ્..એવંજાતીયક1..અનુસંહાર..એકસ્યાર્થસ્ય..વાચક..ઇતિ.

સંકેતસ્..તુ..પદપદાર્થયોર્..ઇતરેતરાધ્યાસરૂપઃ..સ્મૃતિ-આત્મક1..યો..+અયમ્..શબ્દઃ..સો..+અયમ્..અર્થ1..યો..+અયમ્..અર્થઃ..સો..+અયમ્..શબ્દ..ઇતિ.

એવમ્..ઇતરેતરાધ્યાસરૂપઃ..સંકેત1..ભવતીતિ.

એવમ્..એતે..શબ્દાર્થપ્રત્યયા..ઇતરેતરાધ્યાસાત્..સંકીર્ણા..ગૌર્..ઇતિ..શબ્દ1..ગૌર્..ઇત્ય્..અર્થ1..ગૌર્..ઇતિ..જ્ઞાનમ્.

ય..એષામ્..પ્રવિભાગજ્ઞઃ..સ..સર્વવિત્.

સર્વપદ7પ્..ચાસ્તિ..વાક્યશક્તિવૃક્ષ..ઇત્ય્..ઉક્ત7..અસ્તીતિ..ગમ્યતે.

ન..સત્તામ્..પદાર્થ1..વ્યભિચરતીતિ.

તથા..ન..હ્ય્..અસાધના..ક્રિયાસ્તીતિ.

તથા..ચ..પચતીતિ+..ઉક્ત7..સર્વકારકાણામ્..આક્ષેપ1..નિયમાર્થ1..અનુવાદઃ..કર્તૃકરણકર્મણામ્..ચૈત્રાગ્નિતણ્ડુલાનામ્..ઇતિ.

દૃષ્ટમ્..ચ..વાક્યાર્થ7..પદરચનમ્..શ્રોત્રિયશ્..+શબ્દ1..અધીતે,..જીવતિ..પ્રાણાન્..ધારયતિ...

તત્ર..વાક્ય7..પદાર્થાભિવ્યક્તિસ્..તતઃ..પદમ્..પ્રવિભજ્ય..વ્યાકરણીયમ્..ક્રિયાવાચકમ્..વા..કારકવાચકમ્..વા.

અન્યથા..ભવત્ય્..અશ્વ1..અજાપય..ઇત્ય્..એવમાદિષુ..નામાખ્યાતસારૂપ્યાદ્..અનિર્જ્ઞાતમ્..કથમ્..ક્રિયાયામ્..કારક7..વા..વ્યાક્રિયેત..+..ઇતિ.

તેષામ્..શબ્દાર્થપ્રત્યયાનામ્..પ્રવિભાગઃ.

તદ્યથા..શ્વેતતે..પ્રાસાદ..ઇતિ..ક્રિયાર્થહ્,..શ્વેતઃ..પ્રાસાદ..ઇતિ..કારકાર્થઃ..શબ્દહ્,..ક્રિયાકરકાત્મા..તદર્થઃ..પ્રત્યયશ્..ચ.

યસ્..તુ..શ્વેત1..અર્થઃ..સ..શબ્દપ્રત્યયયોર્..આલમ્બનીભૂતઃ...[આલમ્બન]

સ..હિ..સ્વાભિર્..અવસ્થાભિર્..વિક્રિયમાણ1..ન..શબ્દસહગત1..ન..બુદ્ધિસહગતઃ.

એવમ્..શબ્દ..એવમ્..પ્રત્યય1..ન..+..ઇતરેતરસહગત..ઇત્ય્..અન્યથા..શબ્દ1..અન્યથા..+અર્થ1..અન્યથા..પ્રત્યય..ઇતિ..વિભાગઃ.

એવમ્..તત્પ્રવિભાગસમ્યમાદ્..યોગિનઃ..સર્વભૂતરુતજ્ઞાનમ્..સમ્પદ્યત..ઇતિ.

સંસ્કારસાક્ષાત્કરણાત્..પૂર્વજાતિજ્ઞાનમ્.

દ્વય1ડુ..ખલુ+..અમી..સંસ્કારાઃ..સ્મૃતિક્લેશહેતુ1પ્..વાનસારૂપા..વિપાકહેતુ1પ્..ધર્માધર્મરૂપાઃ.

તે..પૂર્વભવાભિસંસ્કૃતાઃ..પરિણામચેષ્ટાનિરોધશક્તિજીવનધર્મવદ્..અપરિદૃષ્ટાશ્..ચિત્તધર્માઃ.

તેષુ..સમ્યમઃ..સંસ્કારસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ..સમર્થઃ.

ન..ચ..દેશકાલનિમિત્તનુભવૈર્..વિના..તેષામ્..અસ્તિ..સાક્ષાત્કરણમ્.

તદ્..ઇત્થમ્..સંસ્કારસાક્ષાત્કરણાત્..પૂર્વજાતિજ્ઞાનમ્..ઉત્પદ્યતે..યોગિનઃ.

પરત્રાપિ+..એવમ્..એવ..સંસ્કારસાક્ષાત્કરણાત્..પરજાતિસંવેદનમ્.

અત્ર..+..ઇદમ્..આખ્યાનમ્..શ્રૂયતે..

ભવગતો..જૈગીષવ્યસ્ય..સંસ્કારસાક્ષાત્કરણાદ્..દશસુ..મહાસર7પ્..જન્મપરિણામક્રમમ્..અનુપશ્યતો..વિવેકજમ્..જ્ઞાનમ્..પ્રાદુરભૂત્.

અથ..ભગવત્1..આવઠ્યસ્(?):તનુધરસ્..તમ્..ઉવાચ..--..દશસુ..મહાસર્ગ7પ્..ભવ્યત્વાદ્..અનભિભૂતબુદ્ધિસત્ત્વ3..ત્વયા..નરકતિર્યઞ્ચ્-ગર્ભસમ્ભવમ્..દુહ્ખમ્..સમ્પશ્યતા..દેવમનુષ્ય7પ્..પુનઃ..પુનર્..ઉત્પદ્યમાન3..સુખદુહ્ખયોઃ..કિમ્..અધિકમ્..ઉપલબ્ધમ્..ઇતિ.

ભગવત્2..આવઠ્યમ્..જૈગીષવ્ય..ઉવાચ..

દશસુ..મહાસર્ગ7પ્..ભવ્યત્વાદ્..અનભિભૂતબુદ્ધિસત્ત્વ3..મયા..નરકતિર્યઞ્ચ્-ભવમ્..દુહ્ખમ્..સમ્પશ્યતા..દેવમનુષ્ય7પ્..પુનહ્પુનરુત્પદ્યમાન3..યત્..કિંચિદ્..અનુભૂતમ્..તત્..સર્વમ્..દુહ્ખમ્..એવ..પ્રત્યવૈમિ...[પ્રત્યવ-ઇ]

ભવગત્1..આવઠ્ય..ઉવાચ..

યદ્..ઇદમ્..આયુસ્-મતઃ..પ્રધાનવશિત્વમ્..અનુત્તમમ્..ચ..સંતોષસુખમ્..કિમ્..ઇદમ્..અપિ..દુહ્ખપક્ષ..નિક્ષિપ્તમ્..ઇતિ.

ભવગત્1..જૈગીષવ્ય..ઉવાચ..

વિષયસુખાપેક્ષા3..એવ..+..ઇદમ્..અનુત્તમમ્..સંતોષસુખમ્..ઉક્તમ્.

કૈવલ્યસુખાપેક્ષા3..દુહ્ખમ્..એવ.

બુદ્ધિસત્ત્વસ્યાયમ્..ધર્મસ્..ત્રિગુણસ્..ત્રિગુણશ્..ચ..પ્રત્યય1..હેયપક્ષે..ન્યસ્ત..ઇતિ..દુહ્સ્વરૂપસ્..તૃષ્ણાતન્તુઃ.

તૃષ્ણાદુહ્ખસંતાપાપગમાત્..તુ..પ્રસન્નમ્..અબાધમ્..સર્વાનુકૂલમ્..સુખમ્..ઇદમ્..ઉક્તમ્..ઇતિ.

પ્રત્યયસ્ય..પરચિત્તજ્ઞાનમ્.

પ્રત્યય7..સમ્યમાત્..પ્રત્યયસ્ય..સાક્ષાત્કરણાત્..તતહ્..પરચિત્તજ્ઞાનમ્.

ન..ચ..તત્સાલમ્બનમ્..તસ્યાવિષયીભૂતત્વાત્.

રક્તમ્..પ્રત્યયમ્..જાનાતિ+..અમુષ્મિન્ન્..આલમ્બન7..રક્તમ્..ઇતિ..ન..જાનાતિ...[જ્ઞા]

પરપ્રત્યયસ્ય..યદ્..આલમ્બનમ્..તદ્..યોગિચિત્ત3..નાલમ્બનીકૃતમ્..પરપ્રત્યયમાત્રમ્..તુ..યોગિચિત્તસ્યાલમ્બનીભૂતમ્..ઇતિ...[આલમ્બન]

કાયરૂપસમ્યમાત્..તદ્ગ્રાહ્યશક્તિસ્તમ્ભ7..ચક્ષુસ્-પ્રકાશાસમ્પ્રયોગ7..અન્તર્ધાનમ્.

કાયસ્ય..રૂપ7..સમ્યમાદ્..રૂપસ્ય..યા..ગ્રાહ્યા..શક્તિસ્..તામ્..પ્રતિષ્ટભ્નાતિ...[પ્રત્-સ્તમ્ભ્]

ગ્રાહ્યશક્તિસ્તમ્ભ7..સતિ..ચક્ષુષ્પ્રકાશાસમ્પ્રયોગ7..અન્તર્ધાનમ્..ઉત્પદ્યતે..યોગિનઃ.

એતેન..શબ્દાદિ-અન્તર્ધાનમ્..ઉક્તમ્..વેદિતવ્યમ્.

સ-ઉપક્રમમ્..નિરુપક્રમમ્..ચ..કર્મ..તત્સમ્યમાદ્..અપરાન્તજ્ઞાનમ્..અરિષ્ટ-ભ્યો..વા.

આયુસ્-વિપાકમ્..કર્મ..દ્વિવિધમ્..સ-ઉપક્રમમ્..નિરુપક્રમમ્..ચ.

તત્ર..યથાર્દ્રમ્..વસ્ત્રમ્..વિતાનિતમ્..લઘીયસા..કાલ3..શુષ્યેત્..તથા..સ-ઉપક્રમમ્.

યથા..ચ..તદ્..એવ..સમ્પિણ્ડિતમ્..ચિરેણ..સંશુષ્યેદ્..એવમ્..નિરુપક્રમમ્.

યથા..વાગ્નિઃ..zઉષ્કે..વક્ષે..મુક્ત1..વાત3..સમન્તતો..યુક્તઃ..ક્ષેપીયસા..કાલ3..દહેત્..તથા..સ-ઉપક્રમમ્.

યથા..વા..સ..એવાગ્નિસ્..તૃણરાzઇ7..ક્રમશઃ..+..અવયવ7પ્..ન્યસ્તશ્..ચિરેણ..દહેત્..તથા..નિરુપક્રમમ્.

તદા..+..એકભવિકમ્..આયુસ્-કરમ્..કર્મ..દ્વિવિધમ્..સ-ઉપક્રમમ્..નિરુપક્રમમ્..ચ.

તત્સમ્યમાદ્..અપરાન્તસ્ય..પ્રાયણસ્ય..જ્ઞાનમ્.

અરિષ્ટ-ભ્યો..વા..+..ઇતિ...ત્રિવિધમ્..અરિષ્ટમ્..આધ્યાત્મિકમ્..આધિભૌતિકમ્..આધિદૈવિકમ્..ચ..+..ઇતિ...[અધ્યાત્મન્,..અધિભૂત,..અધિદૈવ.]

તત્ર..+..આધ્યાત્મિકમ્..ઘોષમ્..સ્વદેહ7..પિહિતકર્ણ1..ન..શૃણોતિ,..જ્યોતિસ્+..વા..નેત્ર7..અવષ્ટવ્ધ7..ન..પશ્યતિ...[અવ-સ્તમ્ભ્]

તથા..+..આધિબૌતિકમ્..યમપુરુષાન્..પશ્યતિ,..પિતૄન્..અતીતાન્..અકસ્માત્..પશ્યતિ.

તથા..+..આધિદૈવિકમ્..સ્વર્ગમ્..અકસ્માત્..સિદ્ધાન્..વા..પશ્યતિ.

વિપરીતમ્..વા..સર્વમ્..ઇતિ...અનેન..વા..જાનાત્ય્..અપરાન્તમ્..ઉપસ્થિતમ્..ઇતિ.

મૈત્રી-આદિષુ..બલાનિ.

મૈત્રી..કરુણા..મુદિતા..+..ઇતિ..તિસ્રો..ભાવનાસ્..તત્ર..ભૂત7પ્..સુખિત7પ્..મૈત્રીમ્..ભાવયિત્વા..મૈત્રીબલમ્..લભતે.

દુહ્ખિત7પ્..કરુણામ્..ભાવયિત્વા..કઋઉણાબલમ્..લભતે.

પુણ્યશીલ7પ્..મુદિતામ્..ભાવયિત્વા..મુદિતાબલમ્..લભતે.

ભાવનાતઃ..સમાધિર્..યઃ..સ..સમ્યમસ્..તતો..બલાન્ય્..અવન્ધ્યવીર્યાણિ..જાયન્તે.

પાપશીલ7પ્..ઉપેક્ષા..ન..તુ..ભાવના.

તતશ્..ચ..તસ્યામ્..નાસ્તિ..સમાધિર્..ઇત્ય્..અતો..ન..બલમ્..ઉપેક્ષાતસ્..તત્ર..સમ્યમાભાવાદ્..ઇતિ.

બલ7પ્..હસ્તિબલાદીનિ.

હસ્તિબલ7..સમ્યમાદ્..ધસ્તિબલ1..ભવતિ.

વાયુબલ7..સમ્યમાદ્..વાયુબલ1..ભવતીત્ય્..એવમાદિ.

પ્રવૃત્તિ-આલોકન્યાસાત્..સૂક્ષ્મવ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટજ્ઞાનમ્.

જ્યોતિસ્-મતી..પ્રવૃત્તિર્..ઉક્તા..મનસસ્..તસ્યા..ય..આલોકસ્..તમ્..યોગી..સૂક્ષ્મ7..વા..વ્યવહિત7..વા..વિપ્રકૃષ્ટ7..વા..+..અર્થ7..વ્યસ્ય..તમ્..અર્થમ્..અધિગચ્છતિ...[અધિ-ગમ્]

ભુવનજ્ઞાનમ્..સૂર્ય7..સમ્યમાત્.

તત્પ્રસ્તારઃ..[પ્રસ્તૃ?]..સપ્ત..લોકાઃ.

તત્રાવીચ6..પ્રભૃતિ..મેરુપૃષ્ઠમ્..યાવદ્..ઇત્ય્..એવમ્..ભૂર્લોકઃ.

મેરુપૃષ્ઠાદ્..આરભ્ય..--..આધ્રુવાદ્..ગ્રહનક્ષત્રતારાવિચિત્ર1..અન્તરિક્ષલોકઃ.

તતઃ..પરઃ..સ્વર્લોકઃ..પઞ્ચવિધ1..માહેન્દ્રસ્..તૃતીઅ1..લોકઃ.

ચતુર્થઃ..પ્રાજાપત્ય1..મહર્લોકઃ...

ત્રિવિધ1..બ્રાહ્મઃ...તદ્યથા..--..જનલોકસ્..તપોલોકઃ..સત્યલોક..ઇતિ.

"બ્રાહ્મસ્..ત્રિભૂમિક1..લોક..પ્રાજાપત્યસ્..તતો..મહત્1..।..માહેન્દ્રશ્..ચ..સ્વર્..ઇત્ય્..ઉક્ત1..દ્યુ7..તારા..ભૂ7..પ્રજાહ્"

ઇતિ..સંગ્રહશ્લોકઃ.

તત્રાવીચિ6..ઉપરિ+..ઉપરિ..નિવિષ્ટાહ્..ષણ્મહનરકભૂમિ1પ્..ઘનસલિલાનલાનિલાકાશતમસ્-પ્રતિષ્ઠા..મહાકાલામ્બરીષરૌરવમહારૌરવકાલસૂત્રાન્ધતામિસ્રાઃ.

યત્ર..સ્વકર્મ-ઉપાર્જિતદુહ્ખવેદનાઃ..પ્રાણિનઃ..કષ્ટમ્..આયુસ્+..દીર્ઘમ્..આક્ષિપ્ય..જાયન્તે.

તતો..મહાતલરસાતલાતલસુતલવિતલતલાતલપાતાલાખ્યાનિ..સપ્ત..પાતાલાનિ.

ભૂમિર્..ઇયમ્..અષ્ટમી..સપ્તદ્વીપા..વસુમતી,..યસ્યાઃ..સુમેરુર્..મધ્ય7..પર્વતરાજઃ..કાઞ્ચનઃ.

તસ્ય..રાજતવૈદૂર્યસ્ફટિકહેમમણિમયાનિ..શૃઙ્ગાણિ.

તત્ર..વૈદૂર્યપ્રભાનુરાગાત્+..નીલોત્પલપત્ત્રશ્યામ1..નભસો..દક્ષિણો..ભાગહ્,..શ્વેતઃ..પૂર્વહ્,..સ્વચ્છઃ..પશ્ચિમહ્,..કુરણ્ટકાભ..ઉત્તરઃ.

દક્ષિણપાર્શ્વ7..ચાસ્ય..જમ્બૂર્..યતો..+અયમ્..જમ્બૂદ્વીપઃ.

તસ્ય..સૂર્યપ્રચારાદ્..રાત્રિંદિવમ્..લગ્નમ્..ઇવ..વર્તતે.

તસ્ય..નીલશ્વેતશૃઙ્ગવન્ત..ઉદીચીનાસ્..ત્રયઃ..પર્વતા..દ્વિસાહસ્રાયામાઃ.

તદન્તર7પ્..ત્રીણિ..વર્ષાણિ..નવ..નવ..યોજનસાહસ્રાણિ..રમણકમ્..હિરણ્મયમ્..ઉત્તરાઃ..કુરુ1પ્..ઇતિ.

નિષેધહેમકૂટહિમશૈલા..દક્ષિણતો..દ્વિસાહસ્રાયામાઃ.

તદન્તર7પ્..ત્રીણિ..વર્ષાણિ..નવ..નવ..યોજનસાહસ્રાણિ..હરિવર્ષમ્..કિમ્પુરુષમ્..ભારતમ્..ઇતિ.

સુમેરુ6..પ્રાચીના..ભદ્રાશ્વમાલ્યવત્સીમાનઃ..પ્રતીચીનાઃ..કેતુમાલા..ગન્ધમાદનસીમાનઃ.

મધ્યે..વર્ષમિલાવૃતમ્...તદ્..એતદ્..યોજનશતસાહસ્રમ્..સુમેરુ6..દિશિદિશિ..તદર્ધ3..વ્યૂઢમ્.

સ..ખલુ+..અયમ્..શતસાહસ્રાયામ1..જમ્બૂદ્વીપસ્..તતો..દ્વિગુણ3..લવણોદધિના..વલયાકૃતિના..વેષ્ટિતઃ.

તતશ્..ચ..દ્વિગુણા..દ્વિગુણાઃ..શાકકુશક્રૌઞ્ચશાલ્મલગોમેધ(પ્લક્ષ)..પુષ્કરદ્વીપાહ્,..સમુદ્રાશ્..ચ..સર્ષપરાશિકલ્પાઃ..સવિચિત્રશૈલાવતંસા..ઇક્ષુરસસુરાસર્પિસ્-દધિમણ્ડક્ષીરસ્વાદૂદકાઃ.

સપ્ત..સમુદ્રપરિવેષ્ટિતા..વલયાકૃતિ1પ્..લોકાલોકપર્વતપરિવારાઃ..પઞ્ચાશદ્..યોજનકોટિપરિસંખ્યાતાઃ.

તદ્..એતત્..સર્વમ્..સુપ્રતિષ્ઠિતસંસ્થાનમણ્ડમધ્ય7..વ્યૂઢમ્.

અણ્ડમ્..ચ..પ્રધાનસ્યાણુર્..અવયવ1..યથા..+..આકાશ7..ખદ્યોત..ઇતિ.

તત્ર..પાતાલ7..જલધિ7..પર્વત7પ્..એતેષુ..દેવનિકાયા..અસુરગન્ધર્વકિમ્નરકિમ્પુરુષયક્ષરાક્ષસભૂતપ્રેતપિશાચાપસ્મારકાપ્સરસ્-બ્રહ્મરાક્ષસકૂષ્માણ્ડવિનાયકાઃ..પ્રતિવસન્તિ.

સર્વેષુ..દ્વીપ7પ્..પુણ્યાત્માન1..દેવમનુષ્યાઃ.

સુમેરુસ્..ત્રિદશાનામ્..ઉદ્યાનભૂમિઃ...તત્ર..મિશ્રવનમ્..નન્દનમ્..ચૈત્રરથમ્..સુમાનસમ્..ઇત્ય્..ઉદ્યાનાનિ.

સુધર્મા..દેવસભા...સુદર્શનમ્..પુરમ્...વૈજયન્તઃ..પ્રાસાદઃ.

ગ્રહનક્ષત્રતારકાસ્..તુ..ધ્રુવ7..નિબદ્ધા..વાયુવિક્ષેપનિયમ3..ઉપલક્ષિતપ્રચારાઃ..સુમેરુ6..ઉપર્યુપરિ..સમ્નિવિષ્ટા..દ્યુ7..વિપરિવર્તન્તે.

માહેન્દ્રનિવાસિનઃ..ષડ્દેવનિકાયાઃ..--..ત્રિદશા..અગ્નિષ્વાત્તા..યામ્યાસ્..તુષિતા..અપરિનિર્મિતવશવર્તિનઃ..પરિનિર્મિતવશવર્તિનશ્..ચ..+..ઇતિ.

સર્વે..સંકલ્પસિદ્ધા..અણિમાદિ-ઐશ્વર્ય-ઉપપન્નાઃ..કલ્યાયુસ્6..વૃન્દારકાઃ..કામભોગિન..ઔપપાદિકદેહા..ઉત્તમાનુકૂલાભિર્..અપ્સરસ્-ભિઃ..કૃતપરિચારાઃ.

મહતિ..લોક7..પ્રાજાપત્ય7..પઞ્ચવિધ1..દેવનિકાયઃ..--..કુમુદા..ઋભવઃ..પ્રતર્દના..અઞ્જનાભાઃ..પ્રચિતાભા..ઇતિ.

એતે..મહાભૂતવશિનો..ધ્યાનાહારાઃ..કલ્પસહસ્રાયુસ્6.

પ્રથમ7..બ્રહ્મણો..જનલોક7..ચતુર્વિધ1..દેવનિકાય1..બ્રહ્મપુરોહિતા..બ્રહ્મકાયિકા..બ્રહ્મમહાકાયિકા..અમરા..ઇતિ.

તે..ભૂતેન્દ્રિયવશિનો..દ્વિગુણદ્વિગુણ-ઉત્તરાયુસ્6.

દ્વિતીય7..તજ્પસિ..લોક7..ત્રિવિધ1..દેવનિકાયઃ..--..આભાસ્વરા..મહાભાસ્વરાઃ..સત્યમહાભાસ્વરા..ઇતિ.

તે..ભૂતેન્દ્રિયપ્રકૃતિવશિનો..દ્વિગુણદ્વિગુણ-ઉત્તરાયુસ્6..ધ્યાનાહારા..ઊર્ધ્વરેતસ..ઊર્ધ્વમ્..અપ્રતિહતજ્ઞાના..અધરભૂમિ7પ્..અનાવૃતજ્ઞાનવિષયાઃ.

તૃતીય7..બ્રહ્મણહ્..સત્યલોક7..ચત્વાર1..દેવનિકાયા..અકૃતભવનન્યાસાઃ..સ્વપ્રતિષ્ઠા..ઉપર્યુપરિસ્થિતાઃ..પ્રધાનવશિનો..યાવત્..સર્ગાયુસ્6.

તત્ર..+..અચ્યુતાઃ..સવિતર્કધ્યાનસુખાહ્,..શુદ્ધનિવાસાઃ..સવિચારધ્યાનસુખાહ્,..સત્યાભા..આનન્દમાત્રધ્યાનસુખાહ્,..સંજ્ઞાસંજ્ઞિનશ્..ચાસ્મિતામાત્રધ્યાનસુખાઃ.

તે..+..અપિ..ત્રૈલોક્યમધ્ય7..પ્રતિતિષ્ઠન્તિ.

ત..એતે..સપ્ત..લોકાઃ..સર્વ..એવ..બ્રહ્મલોકાઃ.

વિદેહપ્રકૃતિલયાસ્..તુ..મોક્ષપદમ્..વર્તન્ત..ઇતિ..ન..લોકમધ્ય7..ન્યસ્તા..ઇતિ.

એતદ્..યોગિના..સાક્ષાત્કરણીયમ્..સૂર્યદ્વાર7..સમયમ્..કૃત્વા,..તતો..+..અન્યત્રાપિ..એવમ્..તાવદ્..અભ્યસેદ્..યાવદ્..ઇદમ્..સર્વમ્..દૃષ્ટમ્..ઇતિ.....

ચન્દ્ર7..તારાવ્યૂહજ્ઞાનમ્.

ચન્દ્ર7..સમ્યમમ્..કૃત્વા..તારાણામ્..વ્યૂહમ્..વિજાનીયાત્...[વિ-જ્ઞા]

ધ્રુવ7..તદ્ગતિજ્ઞાનમ્.

તતો..ધ્રુવ7..સમ્યમમ્..કૃત્વા..તારાણામ્..ગતિમ્..વિજાનીયાત્...ઊર્ધ્વવિમાન7પ્..કૃતસમ્યમસ્..તાનિ..વિજાનીયાત્.

નાભિચક્ર7..કાયવ્યૂહજ્ઞાનમ્.

નાભિચક્ર7..સમ્યમમ્..કૃત્વા..કાયવ્યૂહમ્..વિજાનીયાત્...વાતપિત્તશ્લેષ્માણસ્..ત્રયઃ+..દોષાઃ.

ધાતુ1પ્..સપ્ત..ત્વચ્-લોહિતમાંસસ્નાયુ-અસ્થિમજ્જાશુક્રાણિ...પૂર્વમ્..પૂર્વમ્..એષામ્..બાહ્યમ્..ઇત્ય્..એષ..વિન્યાસઃ.

કણ્ઠકૂપ7..ક્ષુત્પિપાસનિવૃત્તિઃ.

જિહ્વાયા..અધસ્તાત્..તન્તુસ્..તન્તુ6..અધસ્તાત્..કણ્ઠસ્..તતો..+અધસ્તાત્..કૂપસ્..તત્ર..સમ્યમાત્..ક્ષુત્પિપાસ1ડુ..ન..બાધેતે.

કૂર્મનાડી7..સ્થૈર્યમ્.

કૂપાદ્..અધ..ઉરસિ..કૂર્માકારા..નાડી,..તસ્યામ્..કૃતસમ્યમઃ..સ્થિરપદમ્..લભતે...યથા..સર્પ1..ગોધા..વા..+..ઇતિ.

મૂર્ધન્-જ્યોતિસ્7..સિદ્ધદર્શનમ્.

શિરસ્-કક્પાલ7..અન્તશ્છિદ્રમ્..પ્રભાસ્વરમ્..જ્યોતિસ્..તત્ર..સમ્યમમ્..કૃત્વા..સિદ્ધાનામ્..દ્યાવાપૃથિવી6ડુ..અન્તરાલચારિણામ્..દર્શનમ્.

પ્રાતિભાદ્..વા..સર્વમ્.

પ્રાતિભમ્..નામ..તારકમ્..તદ્વિવેકજસ્ય..જ્ઞાનસ્ય..પૂર્વરૂપમ્...યથા..+..ઉદય7..પ્રભા..ભાસ્કરસ્ય...તેન..વા..સર્વમ્..એવ..જાનાતિ..યોગિન્1..પ્રાતિભસ્ય..જ્ઞાનસ્ય..+..ઉત્પત્તિ7..ઇતિ.

હૃદય7..ચિત્તસંવિત્.

યદ્..ઇદમ્..અસ્મિન્..બ્રહ્મપુર7..દહરમ્..પુણ્ડરીક્કમ્..વેશ્મ..તત્ર..વિજ્ઞાનમ્..તસ્મિન્..સમ્યમાચ્..ચિત્તસંવિત્.

સત્ત્વપુરુષ6ડુ..અત્યન્તાસંકીર્ણયોહ્..પ્રત્યયાવિશેષો..ભોગઃ..પરાર્થાત્..સ્વાર્થસમ્યમાત્..પુરુષજ્ઞાનમ્.

બુદ્ધિસાત્વમ્..પ્રખ્યાશીલમ્..સમાનસત્ત્વ-ઉપનિબન્ધન7..રજસ્તમસી..વશીકૃત્ય..સત્ત્વપુરુષાન્યતાપ્રત્યય3..પરિણતમ્.

તસ્માચ્..ચ..સત્ત્વાત્..પરિણામિન્6..અત્યન્તવિધર્મા..વિશુદ્ધ1..અન્યશ્..ચિતિમાત્રરૂપઃ..પુરુષઃ.

તયોર્..અત્યન્તાસંકીર્ણયોઃ..પ્રત્યયાવિશેષ1..ભોગઃ..પુરુષસ્ય..દર્શિતવિષયત્વાત્...સ..ભોગપ્રત્યયઃ..સત્ત્વસ્ય..પરાર્થત્વાદ્..દૃશ્યઃ.

યસ્..તુ..તસ્માદ્..વિશિષ્ટશ્..ચિતિમાત્રરૂપ1..અન્યઃ..પૌરુષેયઃ..પ્રત્યયસ્..તત્ર..સમ્યમાત્..પુરુષવિષયા..પ્રજ્ઞા..જાયતે..(બૌ..2.4.14)

ન..ચ..પુરુષપ્રત્યય3..બુદ્ધિસત્ત્વાત્મના..પુરુષ1..દૃશ્યતે...પુરુષ..એવ..તમ્..પ્રત્યયમ્..સ્વાત્માવલમ્બનમ્..પશ્યતિ...તથા..હ્ય્..ઉક્તમ્..--.."વિજ્ઞાતૃ2..અરે..કેન..વિજાનીયાત્".:ઇતિ.

તતઃ..પ્રાતિભશ્રાવણવેદનાદર્શાસ્વાદવાર્તા..જાયન્તે.

પ્રાતિભાત્..સૂક્ષ્મવ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટાતીતાનાગતજ્ઞાનમ્.

શ્રાવણાદ્..દિવ્યશબ્દશ્રવણમ્...વેદનાદ્..દિવ્યસ્પર્શાધિગમઃ.

આદર્શાદ્..દિવ્યરૂપસંવિત્...આસ્વાદાદ્..દિવ્યરસસંવિત્...વાર્તાતો..દિવ્યગન્ધવિજ્ઞાનમ્..ઇત્ય્..એતાનિ..નિત્યમ્..જાયન્તે.

તે..સમાધિ7..ઉપસર્ગા..વ્યુત્થાન7..સિદ્ધિ1પ્.

તે..પ્રાતિભાદયઃ..સમાહિતચિત્તસ્ય..+..ઉત્પદ્યમાના..ઉપસર્ગાસ્..તદ્દર્શનપ્રત્યનીકત્વાત્...વ્યુત્થિતચિત્તસ્ય..+..ઉત્પદ્યમાનાઃ..સિદ્ધિ1પ્.

બન્ધકારણશૈથિલ્યાત્..પ્રચારસંવેદનાચ્..ચ..ચિત્તસ્ય..પરશરીરાવેશઃ.

લોકીભૂતસ્ય..મનસો..+અપ્રતિષ્ઠસ્ય..શરીર7..કર્માશયવશાદ્..બન્ધઃ..પ્રતિષ્ઠા..+..ઇત્ય્..અર્થઃ...તસ્ય..કર્મણો..બન્ધકારણસ્ય..શૈથિલ્યમ્..સમાધિબલાદ્..ભવતિ.

પ્રચારસંવેદનમ્..ચ..ચિત્તસ્ય..સમાધિજમ્..એવ...કર્મબન્ધક્ષયાત્..સ્વચિત્તસ્ય..પ્રચારસંવેદનાચ્..ચ..યોગિન્1..ચિત્તમ્..સ્વશરીરાન્..નિષ્કૃષ્ય..શરીરાન્તર્7પ્..નિક્ષિપતિ.

નિક્ષિપ્તમ્..ચિત્તમ્..ચ..+..ઇન્દ્રિયાણ્ય્..અનુપતન્તિ.

યથા..મધુકરરાજન્2..મક્ષિકા..ઉત્પતન્તમ્..અનૂત્પતન્તિ..નિવિશમાનમ્..અનુનિવિશન્તે..તથા..+..ઇન્દ્રિયાણિ..પરશરીરાવેશ7..ચિત્તમ્..અનુવિધીયન્ત..ઇતિ...

ઉદ્દાનજયાજ્..જલપઙ્કકણ્ટકાદિષ્વ્..અસઙ્ગ..ઉત્ક્રાન્તિશ્..ચ.

સમસ્ત-ઇન્દ્રિયવૃત્તિઃ..પ્રાણાદિલક્ષણા..જીવનમ્,..તસ્ય..ક્રિયા..પઞ્ચતયી..પ્રાણો..મુખનાસિકાગતિર્..આહૃદયવૃત્તિઃ.

સમમ્..નયનાત્..સમાનશ્..ચાનાભિવૃત્તિઃ.

અપનયનાદ્..અપાન..આપાદતલવૃત્તિઃ...ઉન્નયનાદ્..ઉદાન..આશિરસ્-વૃત્તિઃ...વ્યાપિન્1..વ્યાન..ઇતિ.

એષામ્..પ્રધાનમ્..પ્રાણઃ...ઉદાનજયાજ્..જલપઙ્કકણ્ટકાદિષ્વ્..અસઙ્ગ..ઉત્ક્રાન્તિશ્..ચ..પ્રાયણકાલે..ભવતિ...તામ્..વશિત્વેન..પ્રતિપદ્યતે.

સમાનજયાજ્..જવલનમ્.

જિતસમાનસ્..તેજસ..ઉપધ્માનમ્..કૃત્વા..જ્વલયતિ.

શ્રોત્રાકાશયોઃ..સમ્બન્ધસમ્યમાદ્..દિવ્યમ્..શ્રોત્રમ્.

સર્વશ્રોત્રાણામ્..આકાશમ્..પ્રતિષ્ઠા..સર્વશબ્દાનામ્..ચ...યથા..+..ઉક્તમ્..--..તુલ્યદેશશ્રવણાનામ્..એકક્દેશશ્રુતિત્વમ્..સર્વેષામ્..ભવતીતિ...તચ્..ચૈતદ્..આકાશસ્ય..લિઙ્ગમ્.

અનાવરણમ્..ચ..+..ઉક્તમ્...તથામૂર્તસ્યાનાવરણદર્શનાદ્..વિભુત્વમ્..અપિ..પ્રખ્યાતમ્..આકાશસ્ય.

શબ્દગ્રહણાનુમિતમ્..શ્રોત્રમ્...[અનુ-મા]

કાયાકાશયોઃ..સમ્બન્ધસમ્યમાલ્..લભુતૂલસમાપત્તિ5..ચાકાશગમનમ્.

યત્ર..કાયસ્..તત્રાકશમ્..તસ્યાવકાશદાનાત્..કાયસ્ય..તેન..સમ્બન્ધઃ..પ્રાપ્તિસ્..તત્ર..કૃતસમ્યમ1..જિત્વા..તત્સમ્બન્ધમ્..લઘુષુ..વા..તૂલાદિષ્વ્..આ..પરમાણુભ્યઃ..સમાપત્તિમ્..લબ્ધ્વા..જિતસમ્બન્ધ1..લઘુર્..ભવતિ.

લઘુત્વાચ્..ચ..જલે..પાદાભ્યામ્..વિહરતિ...તતસ્..સૂર્ણનાભિતન્તુમાત્ર7..વિહૃત્ય..રશ્મિષુ..વિહરતિ...તતો..યથેષ્ટમ્..આકાશગતિર્..અસ્ય..ભવતીતિ.

બહિરકલ્પિતા..વૃત્તિર્..મહાવિદેહા..તતઃ..પ્રકાશાવરણક્ષયઃ.

શરીરાદ્..બહિર્મનસો..વૃત્તિલાભ1..વિદેહા..નામ..ધારણા...સા..યદિ..શરીરપ્રતિષ્ઠસ્ય..મનસો..બહિર્વૃત્તિમાત્ર3..ભવતિ..સા..કલ્પિતા..+..ઇત્ય્..ઉચ્યતે.

યા..તુ..શરીરનિરપેક્ષા..બહિર્ભૂતસ્યૈવ..મનસો..બહિર્વૃત્તિઃ..સા..ખલ્વ્..અકલ્પિતા...તત્ર..કલ્પિતયા..સાધયન્ત્ય્..અકલ્પિતામ્..મહાવિદેહામ્..ઇતિ.

યયા..પરશરીરાણ્ય્..આવિશન્તિ..યોગિનહ્,..તતશ્..ચ..ધારણાતઃ..પ્રકાશાત્મનો..બુદ્ધિસત્ત્વસ્ય..યદાવરણમ્..ક્લેશકર્મવિપાકત્રયમ્..રજસ્તમસ્-મૂલમ્..તસ્ય..ચ..ક્ષય1..ભવતિ.

સ્થૂલસ્વરૂપસૂક્ષ્માન્વયાર્થવત્ત્વસમ્યમાદ્..ભૂતજયઃ.

તત્ર..પાર્થિવાદ્યાઃ..શબ્દાયદો..વિશેષાઃ..સહાકારાદિભિર્..ધર્મૈઃ..સ્થૂલશબ્દ3..પરિભાષિતાઃ...એતદ્..ભૂતાનામ્..પ્રથમમ્..રૂપમ્.

દ્વિતીયમ્..રૂપમ્..સ્વસામાન્યમ્..મૂર્તિર્..ભૂમિઃ..સ્નેહ1..જલમ્..વહ્નિર્..ઉષ્ણતા..વાયુઃ..પ્રણામિન્1..સર્વતોગતિર્..આકાશ..ઇત્ય્..એતત્..સ્વરૂપશબ્દ3..ઉચ્યતે.

અસ્ય..સામાન્યસ્ય..શબ્દાદયો..વિશેષાઃ...તથા..ચ..+..ઉક્તમ્..--..એકજાતિસમન્વિતાનામ્..એષામ્..ધર્મમાત્રવ્યાવૃત્તિર્..ઇતિ.

સામાન્યવિશેષસમુદાય1..અત્ર..દ્રવ્યમ્...દ્વિષ્ઠ1..હિ..સમૂહઃ..પ્રત્યસ્તમિતભેદાવયવાનુગતઃ..શરીરમ્..વૃક્ષ1..યૂથમ્..વનમ્..ઇતિ.

શબ્દ3..ઉપાત્તભેદાવયવાનુગતઃ..સમૂહ..ઉભય1ડુ..દેવમનુષ્યાઃ...સમૂહસ્ય..દેવા..એક1..ભાગ1..મનુષ્યા..દ્વિતીય1..ભાગસ્..તાભ્યામ્..એવાભિધીયતે..સમૂહઃ.

સ..ચ..ભેદાભેદવિવક્ષિતઃ...આંરાણામ્..વનમ્..બ્રાહ્મણાનામ્..સંઘ..આંરવણમ્..બ્રાહ્મણસંઘ..ઇતિ.

સ..પુનર્..દ્વિવિધ1..યુતસિદ્ધાવયવ1..અયુતસિદ્ધાવયવશ્..ચ.

યુતસિદ્ધાવયવઃ..સમૂહ1..વનમ્..સંઘ..ઇતિ...અયુતસિધાવયવઃ..સંઘાતઃ..શરીરમ્..વૃક્ષઃ..પરમાણુર્..ઇતિ.

અયુતસિદ્ધાવયવભેદાનુગતઃ..સમૂહ1..દ્રવ્યમ્..ઇતિ..પતઞ્જલિઃ...એતત્..સ્વરૂપમ્..ઇત્ય્..ઉક્તમ્.

અથ..કિમ્..એષામ્..સૂક્ષ્મરૂપમ્,..તન્માત્રમ્..ભૂતકારનમ્,..તસ્ય..+..એક1..અવયવઃ..પરમાણુઃ..સામાન્યવિશેષાત્માયુતસિદ્ધાવયવભેદાનુગતઃ..સમુદાય..ઇત્ય્..એવમ્..સર્વતન્માત્રાણ્ય્..એતત્..તૃતીયમ્...

અથ..ભૂતાનામ્..ચતુર્થમ્..રૂપમ્..ખ્યાતિક્રિયાસ્થિતિશીલા..ગુણાઃ..કાર્યસ્વભાવાનુપાતિનો..+..અન્વયશબ્દ3..ઉક્તાઃ.

અથ..+..એષામ્..પઞ્ચમમ્..રૂપમ્..અર્થવત્ત્વમ્,..ભોગાપવર્ગાર્થતા..ગુણ7પ્..એવાન્વયિની,..ગુણાસ્..તન્માત્રભૂતભૌતિક7પ્..ઇતિ..સર્વમ્..અર્થવત્.

તેષ્વ્..ઇદાનીમ્..ભૂત7પ્..પઞ્ચસુ..પઞ્ચરૂપ7પ્..સમ્યમાત્..તસ્ય..તસ્ય..રૂપસ્ય..સ્વરૂપદર્શનમ્..જયશ્..ચ..પ્રાદુર્ભવતિ...

તત્ર..પઞ્ચ..ભૂતસ્વરૂપાણિ..જિત્વા..ભૂતજયી..ભવતિ...તજ્જયાદ્..વત્સાનુસારિણ્ય..ઇવ..ગો1પ્..અસ્ય..સંકલ્પાનુવિધાયિન્યો..ભૂતપ્રકૃતિ1પ્..ભવન્તિ.

તતો..+..અણિમાદિપ્રાદુર્ભાવઃ..કાયસમ્પત્..તદ્ધર્માનભિઘાતશ્..ચ.

તત્રાણિમા..ભવત્ય્..અણુઃ...લઘિમા..લઘુર્..ભવતિ...મહિમા..મહાન્..ભવતિ.

પ્રાપ્તિર્..અઙ્ગુલી-અગ્ર3..અપિ..સ્પૃશતિ..ચન્દ્રમસમ્...પ્રાકામ્યમ્..ઇચ્છાનભિઘાતઃ...ભૂમિ7..ઉન્મજ્જતિ..નિમજ્જતિ..યથા..+..ઉદકે.

વશિત્વમ્..ભૂતભૌતિક7પ્..વશી..ભવત્ય્..અવશ્યશ્..ચાન્યેષામ્...ઈશિતૃત્વમ્..તેષામ્..પ્રભવાપ્યયવ્યૂહાનામ્..ઈષ્ટે.

યત્ર..કામાવસાયિત્વમ્..સત્યસંકલ્પતા..યથા..સંકલ્પસ્..તથા..ભૂતપ્રકૃતીનામ્..અવસ્થાનમ્...ન..ચ..શક્ત1..અપિ..પદાર્થવિપર્યાસમ્..કરોતિ...કસ્માત્...અન્યસ્ય..યત્ર..કામાવસાયિનઃ..પૂર્વસિદ્ધસ્ય..તથા..ભૂત7પ્..કંકલ્પાદ્..ઇતિ...એતાન્ય્..અષ્ટાવ્..ઐશ્વર્યાણિ.

કાયસમ્પદ્..વક્ષ્યમાણા...તદ્ધર્માનભિઘાતશ્..ચ..પૃથ્વી..મૂર્તિ3..ન..નિરુણદ્ધિ..યોગિનઃ..શરીરાદિક્રિયામ્,..શિલામ્..અપ્ય્..અનુવિશતીતિ.

નાપઃ..સ્નિગ્ધાઃ..ક્લેદયન્તિ...નાગ્નિર્..ઉષ્ણ1..દહતિ...ન..વાયુઃ..પ્રણામિન્1..વહતિ...અનાવરણાત્મક7..અપ્ય્..આકાશ7..ભવત્ય્..આવૃતકાયઃ..સિદ્ધાનામ્..અપ્ય્..અદૃશ્ય1..ભવતિ.

રૂપલાવણ્યબલવજ્રસંહનનત્વાનિ..કાયસમ્પત્.

દર્શનીયઃ..કાન્તિમાન્..અતિશયબલ1..વજ્રસંહનનશ્..ચ..+..ઇતિ.

ગ્રહણસ્વરૂપાસ્મિતાન્વયાર્થવત્ત્વસમ્યમાદ્..ઇન્દ્રિયજયઃ.

સામાન્યવિશેષાત્મા..શબ્દાદિર્..ગ્રાહ્યઃ...તેષ્વ્..ઇન્દ્રિયાણામ્..વૃત્તિર્..ગ્રહણમ્...ન..ચ..તત્સામાન્યમાત્રગ્રહણાકારમ્..કથમ્..અનાલોચિતઃ..સ..વિષયવિશેષ..ઇન્દ્રિય3..મનસાનુવ્યવસીયેત..+..ઇતિ...[અનુવ્યવ-સો]

સ્વરૂપમ્..પુનઃ..પ્રકાશાત્મનો..બુદ્ધિસત્ત્વસ્ય..સામાન્યવિશેષયોર્..અયુતસિદ્ધાવયવભેદાનુગતઃ..સમૂહ1..દ્રવ્યમ્..ઇન્દ્રિયમ્.

તેષામ્..તૃતીયમ્..રૂપમ્..અસ્મિતાલક્ષણ1..અહંકારઃ.

તસ્ય..સામાન્યસ્ય..+..ઇન્દ્રિયાણિ..વિશેષાઃ...ચતુર્થમ્..રૂપમ્..વ્યવસાયાત્મકાઃ..પ્રકાશક્રિયાસ્થિતિશીલા..ગુણા..યેષામ્..ઇન્દ્રિયાણિ..સાહંકારાણિ..પરિણામઃ.

પઞ્ચમમ્..રૂપમ્..ગુણ7પ્..યદ્..અનુગતમ્..પુરુષાર્થવત્ત્વમ્..ઇતિ.

પઞ્ચસ્વ્..એતેષ્વ્..ઇન્દ્રિયરૂપેષુ..યથાક્રમમ્..સમ્યમસ્..તત્ર..તત્ર..જયમ્..કૃત્વા..પઞ્ચરૂપજયાદ્..ઇન્દ્રિયજયઃ..પ્રાદુર્ભવતિ..યોગિનઃ.

તતો..મનોજવિત્વમ્..વિકરણભાવઃ..પ્રધાનજયશ્..ચ.

કાયસ્યાનુત્તમ1..ગતિલાભ1..મનોજવિત્વમ્...વિદેહાનામ્..ઇન્દ્રિયાણામ્..અભિપ્રેતદેશકાલવિષયાપેક્ષ1..વૃત્તિલાભ1..વિકરણભાવઃ.

સર્વપ્રકૃતિવિકારવશિત્વમ્..પ્રધાનજય..ઇત્ય્..એતાસ્..તિસ્રઃ..સિદ્ધિ1પ્..મધુપ્રતીકા..ઉચ્યન્તે...એતાશ્..ચ..કરણપઞ્ચરૂપજયાદ્..અધિગમ્યન્તે.

સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિમાત્રસ્ય..સર્વભાવાધિષ્ઠાતૃત્વમ્..સર્વજ્ઞાતૃત્વમ્..ચ.

નિર્ધૂતરજસ્તમસ્-મલસ્ય..બુદ્ધિસત્ત્વસ્ય..પરે..વૈશારધ7..પરસ્યામ્..વશીકારસંજ્ઞાયામ્..વર્તમાનસ્ય..સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિમાત્રરૂપપ્રતિષ્ઠસ્ય..સર્વભાવાધિષ્ઠાતૃત્વમ્...

સર્વાત્મન્1પ્..ગુણા..વ્યવસાયવ્યસેયાત્મકાઃ..સ્વામિનમ્..ક્ષેત્રજ્ઞમ્..પ્રત્યશેષદૃશ્યાત્મત્વ3..ઉપસ્થિતા..ઇત્ય્..અર્થઃ.

સર્વજ્ઞાતૃત્વમ્..સર્વાત્મનામ્..ગુણાનામ્..શાન્ત-ઉદિતાવ્યપદેશ્યધર્મત્વ3..વ્યવસ્થિતાનામ્..અક્રમ-ઉપારૂઢમ્..વિવેકજમ્..જ્ઞાનમ્..ઇત્ય્..અર્થઃ.

ઇત્ય્..એષા..વિશોકા..નામ..સિદ્ધિર્..યામ્..પ્રાપ્ય..યોગિન્1..સર્વજ્ઞઃ..ક્ષીણક્લેશબન્ધન1..વશી..વિહરતિ.

તદ્વૈરાગ્યાદ્..અપિ..દોષબીજક્ષય7..કૈવલ્યમ્.

યદાસ્યૈવમ્..ભવતિ..ક્લેશકર્મક્ષય7..સત્ત્વસ્યાયમ્..વિવેકપ્રત્યય1..ધર્મઃ..સત્ત્વમ્..ચ..હેયપક્ષ7..ન્યસ્તમ્..પુરુષશ્..ચાપરિણામિન્1..શુદ્ધ1..અન્યઃ..સત્ત્વાદ્..ઇતિ.

એવમ્..અસ્ય..તતો..વિરજ્યમાનસ્ય..યાનિ..ક્લેશબીજાનિ..દગ્ધશાલિબીજકલ્પાન્ય્..અપ્રસવસમર્થાનિ..તાનિ..સહ..મનસા..પ્રત્યસ્તમ્..ગચ્છન્તિ.

તેષુ..પ્રલીન7પ્..પુરુષઃ..પુનર્..ઇદમ્..તાપત્રયમ્..ન..ભુઙ્ક્તે.

તદ્..એતેષામ્..ગુણાનામ્..મનસિ..કર્મક્લેશવિપાકસ્વરૂપ3..અભિવ્યક્તાનામ્..ચરિતાર્થાનામ્..પ્રતિપ્રસવ7..પુરુષસ્યાત્યન્તિક1..ગુણવિયોગઃ..કૈવલ્યમ્...તદા..સ્વરૂપપ્રતિષ્ઠા..ચિતિહક્તિર્..એવ..પુરુષ..ઇતિ.

સ્થાનિ-ઉપનિમન્ત્રણ1ડુ..સઙ્ગસ્મયાકરણમ્..પુનર્..અનિષ્ટપ્રસઙ્ગાત્.

ચત્વારઃ..ખલ્વ્..અમી..યોગિનઃ..પ્રાથમકલ્પિક1..મધુભૂમિકઃ..પ્રજ્ઞાજ્યોતિસ્+..અતિક્રાન્તભાવનીયશ્..ચ..+..ઇતિ.

તત્રાભ્યાસી..[અભ્યાસ]..પ્રવૃત્તમાત્રજ્યોતિસ્+..પ્રથમઃ...ઋતમ્ભરપ્રજ્ઞ1..દ્વિતીયઃ...ભૂતેન્દ્રિયજયી..તૃતીયઃ..સર્વેષુ..ભાવિત7પ્..ભાવનીય7પ્..કૃતરક્ષાબન્ધઃ..કર્તવ્યસાધનાદ્..ઇમાન્.

ચતુર્થ1..યસ્..ત્વ્..અતિક્રાન્તભાષણીયસ્..તસ્ય..ચિત્તપ્રતિસર્ગ..એકો..+અર્થઃ...સપ્તવિધાસ્ય..પ્રાન્તભૂમિપ્રજ્ઞા.

તત્ર..મધુમતીમ્..ભૂમિમ્..સાક્ષાત્કુર્વતો..બ્રાહ્મણસ્ય..સ્થાનિનો..દેવાઃ..સત્ત્વવિશુદ્ધિમ્..અનુપશ્યન્તઃ..સ્થાનૈર્..ઉપનિમન્ત્રયન્તે..ભો..ઇહાસ્યતામ્..ઇહ..રમ્યતામ્..કમનીય1..અયમ્..ભોગઃ..કમનીયા..+..ઇયમ્..કન્યા..રસાયનમ્..ઇદમ્..જરામૃત્યુમ્..બાધતે..વૈહાયસમ્..ઇદમ્..યાનમ્..અમી..કલ્પદ્રુમાઃ..પુણ્યા..મન્દાકિની..સિદ્ધા..મહર્ષય..ઉત્તમા..અનુકૂલા..અપ્સરસો..દિવ્ય1ડુ..શ્રોત્રચક્ષુસ્1ડુ..વજ્ર-ઉપમહ..કાયઃ..સ્વગુણ3પ્..સર્વમ્..ઇદમ્..ઉપાર્જિતમ્..આયુસ્-મતા..પ્રતિપદ્યતામ્..ઇદમ્..અક્ષયમ્..અજરમ્..અમરસ્થાનમ્..દેવાનામ્..પ્રિયમ્..ઇતિ.

એવમ્..અભિધીયમાનઃ..સઙ્ગદોષાન્..ભાવયેદ્..ઘોર7પ્..સંસારાઙ્ગાર7પ્..પચ્યમાન3..મયા..જનનમરણાન્ધકાર7..વિપરિવર્તમાન3..કથંચિદ્..આસાદિતઃ..ક્લેશતિમિરવિનાશિન્1..યોગપ્રદીપસ્..તસ્ય..ચૈતે..તૃષ્ણાયોનિ1પ્..વિષયવાયુ1પ્..પ્રતિપક્ષાઃ.

સ..ખલ્વ્..અહમ્..લબ્ધાલોકઃ..કથમ્..અનયા..વિષયમૃગતૃષ્ણા3..વઞ્ચિતસ્..તસ્યૈવ..પુનઃ..પ્રદીપ્તસ્ય..સંસારાગ્નિ6..આત્મન્2..ઇન્ધનીકુર્યામ્..ઇતિ.

સ્વસ્તિ..વઃ..સ્વપ્ન-ઉપમ5પ્..કૃપણજનપ્રાર્થનીય5પ્..વિષય5પ્..ઇત્ય્..એવમ્..નિશ્ચિતમતિઃ..સમાધિમ્..ભાવયેત્.

સઙ્ગમ્..અકૃત્વા..સ્મયમ્..અપિ..ન..કુર્યાદ્..એવમ્..અહમ્..દેવાનામ્..અપિ..પ્રાર્થનીય..ઇતિ...સ્મયાદ્..અયમ્..સુસ્થિતમ્મન્યતયા..મૃત્યુના..કેશ7પ્..ગૃહીતમ્..ઇવાત્મન્2..ન..ભાવયિષ્યતિ.

તથા..ચાસ્ય..છિદ્રાન્તરપ્રેક્ષી..[પ્રેક્ષા]..નિત્યમ્..યત્ન-ઉપચર્યઃ..પ્રમાદ1..લબ્ધવિવરઃ..ક્લેશાન્..ઉત્તમ્ભયિષ્યતિ..તતઃ..પુનર્..અનિષ્ટપ્રસઙ્ગઃ...

એવમ્..અસ્ય..સઙ્ગસ્મયાવ્..અકુર્વતો..ભાવિત1..અર્થ1..દૃઢીભવિષ્યતિ...ભાવનીયશ્..ચાર્થ1..અભિમુખીભવિષ્યતીતિ.

ક્ષણતત્ક્રમયોઃ..સમ્યમાદ્..વિવેકજમ્..જ્ઞાનમ્.

યથાપકર્ષપર્યન્તમ્..દ્રવ્યમ્..પરમાણુર્..એવમ્..પરમાપકર્ષપર્યન્તઃ..કાલઃ..ક્ષાન1..યાવતા..વા..સમન3..ચલિતઃ..પરમાણુઃ..પૂર્વદેશમ્..જહ્યાદ્..ઉત્તરદેશમ્..ઉપસમ્પદ્યેત..સ..કાલઃ..ક્ષણઃ.

તત્પ્રવાહાવિચ્છેદસ્..તુ..ક્રમઃ...ક્ષણતત્ક્રમયોર્..નાસ્તિ..વસ્તુસમાહાર..ઇતિ..બુદ્ધિસમાહાર1..મુહૂર્તાહોરાત્રિ1પ્.....

સ..ખલ્વ્..અયમ્..કાલ1..વસ્તુશૂન્ય1..અપિ..બુદ્ધિનિર્માણઃ..શબ્દજ્ઞાનાનુપાતિન્1..[અનુપાત]..લૌકિકાનામ્..વ્યુત્થિતદર્શનાનામ્..વસ્તુસ્વરૂપ..ઇવાવભાસતે.

ક્ષણસ્..તુ..વસ્તુપતિતઃ..ક્રમાવલમ્બિન્1...ક્રમશ્..ચ..ક્ષણાનન્તર્યાત્મા..તમ્..કાલવિદઃ..કાલ..ઇત્ય્..આચક્ષતે..યોગિનઃ.

ન..ચ..દ્વૌ..ક્ષણૌ..સહ..ભવતઃ...ક્રમશ્..ચ..ન..દ્વયોઃ..સહભૂ6ડુ..અસમ્ભવાત્.

પૂર્વસ્માદ્..ઉત્તરભાવિનો..યદાનન્તર્યમ્..ક્ષણસ્ય..સ..ક્રમઃ...તસ્માદ્..વર્તમાન..એવૈકઃ..ક્ષણ1..ન..પૂર્વ-ઉત્તરક્ષણાઃ..સન્તીતિ.

તસ્માન્..નાસ્તિ..તત્સમાહારઃ...યે..તુ..ભૂતભાવિનઃ..ક્ષણાસ્..તે..પરિણામાન્વિતા..વ્યાખ્યેયાઃ...તેનૈકેન..ક્ષણ3..કૃત્સ્ન1..લોકઃ..પરિણામમ્..અનુભવતિ.

તત્ક્ષણ-ઉપારૂઢાઃ..ખલ્વ્..અમી..સર્વે..ધર્માઃ...તયોઃ..ક્ષણતત્ક્રમયોઃ..સમ્યમાત્..તયોઃ..સાક્ષાત્કરણમ્...તતશ્..ચ..વિવેકજમ્..જ્ઞાનમ્..પ્રાદુર્ભવતિ.

તસ્ય..વિષયવિશેષ..ઉપક્ષિપ્યતે..

જાતિલક્ષણદેશ3પ્..અન્યતાનવચ્છેદાત્..તુલ્યયોસ્..તતઃ..પ્રતિપત્તિઃ..

તુલ્યયોર્..દેશલક્ષણસારૂપ્ય7..જાતિભેદ1..અન્યતાયા..હેતુહ્,..ગો1..ઇયમ્..બડવા..+..ઇયમ્..ઇતિ.

તુલ્યદેશજાતીયત્વ7..લક્ષણમ્..અન્યત્વકરમ્..કાલાક્ષી..ગો1..સ્વસ્તિમતી..ગો1..ઇતિ.

દ્વયોર્..આમલકયોર્..જાતિલક્ષણસારૂપ્યાદ્..દેશભેદ1..અન્યત્વકર..ઇદમ્..પૂર્વમ્..ઇદમ્..ઉત્તરમ્..ઇતિ.

યદા..તુ..પૂર્વમ્..આમલકમ્..અન્યવ્યગ્રસ્ય..જ્ઞાતૃ6..ઉત્તરદેશ..ઉપાવર્ત્યતે..તદા..તુલ્યદેશત્વ7..પૂર્વમ્..એતદ્..ઉત્તરમ્..એતદ્..ઇતિ..પ્રવિભાગાનુપપત્તિઃ.

અસંદિગ્ધ્3..ચ..તત્ત્વજ્ઞાન3..ભવિતવ્યમ્..ઇત્ય્..અત..ઇદમ્..ઉક્તમ્..તતઃ..પ્રતિપત્તિર્..વિવેકજજ્ઞાનાદ્..ઇતિ.

કથમ્,..પૂર્વામલકસહક્ષણ1..દેશ..ઉત્તરામલકસહક્ષણાદ્..દેશાદ્..ભિન્નઃ...તે..ચામલક1ડુ..સ્વદેશક્ષણાનુભવભિન્ન1ડુ.

અન્યદેશક્ષણાનુભવસ્..તુ..તયોર્..અન્યત્વ7..હેતુર્..ઇતિ.

એતેન..દૃષ્ટાન્ત3..પરમાણુ6..તુલ્યજાતિલક્ષણદેશસ્ય..પૂર્વપરમાણુદેશસહક્ષણસાક્ષાત્કરણાદ્..ઉત્તરસ્ય..પરમાણુ6..તદ્દેશાનુપપત્તિ7..ઉત્તરસ્ય..તદ્દેશાનુભવ1..ભિન્નઃ..સહક્ષણભેદાત્..તયોર્..ઈશ્વરસ્ય..યોગિનો..+..અન્યત્વપ્રત્યય1..ભવતીતિ.

અપરે..તુ..વર્ણયન્તિ..--..યે..+અન્ત્યા..વિશેષાસ્..તે..+..અન્યતાપ્રત્યયમ્..કુર્વન્તીતિ...તત્રાપિ..દેશલક્ષણભેદ1..મૂર્તિવ્યવધિજાતિભેદશ્..ચાન્યત્વ7..હેતુઃ.

ક્ષણભેદસ્..તુ..યોગિબુદ્ધિગમ્ય..એવ..+..ઇતિ...અત..ઉક્તમ્..મૂર્તિવ્યવધિજાતિભેદાભાવાન્..નાસ્તિ..મૂલપૃથક્ત્વમ્..ઇતિ..વાર્ષગણ્યઃ.

તારકમ્..સર્વવિષયમ્..સર્વથાવિષયમ્..અક્રમમ્..ચ..+..ઇતિ..વિવેકજમ્..જ્ઞાનમ્.

તારકમ્..ઇતિ..સ્વપ્રતિભા-ઉત્થમ્..અનૌપદેશિકમ્..ઇત્ય્..અર્થઃ...સર્વવિષયમ્..નાસ્ય..કિંચિદ્..અવિષયીભૂતમ્..ઇત્ય્..અર્થઃ.

સર્વથાવિષયમ્..અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નમ્..સર્વમ્..પર્યાયૈઃ..સર્વથા..જાનાતીત્ય્..અર્થઃ.

અક્રમમ્..ઇત્ય્..એકક્ષણ-ઉપારૂઢમ્..સવમ્..સર્વથા..ગૃહ્ણાતીત્ય્..અર્થઃ.(બ્3.54,174): એતદ્..વિવેકજમ્..જ્ઞાનમ્..પરિપૂર્ણમ્...અસ્યૈવાંશ1..યોગપ્રદીપ1..મધુમતીમ્..ભૂમિમ્..ઉપાદાય..યાવદ્..અસ્ય..પરિસમાપ્તિર્..ઇતિ.

પ્રાપ્તવિવેકજજ્ઞાનસ્યાપ્રાપ્તવિવેકજજ્ઞાનસ્ય..વા..

સત્ત્વપુરુષયોઃ..શુદ્ધિસામ્ય7..કૈવલ્યમ્..ઇતિ..

યદા..નિર્ધૂતરજસ્તમસ્-મલમ્..બુદ્ધિસત્ત્વમ્..પુરુષસ્યાન્યતાપ્રતીતિમાત્રાધિકારમ્..દગ્ધક્લેશબીજમ્..ભવતિ..તદા..પુરુષસ્ય..બુદ્ધિસારૂપ્યમ્..ઇવાપન્નમ્..ભવતિ,..તદા..પુરુષસ્ય..+..ઉપચરિતભોગાભાવઃ..શુદ્ધિઃ.

એતસ્યામ્..અવસ્થાયામ્..કૈવલ્યમ્..ભવતીશ્વરસ્યાનીશ્વરસ્ય..વા..વિવેકજજ્ઞાનભાગિન..ઇતરસ્ય..વા.

ન..હિ..દગ્ધક્લેશબીજસ્ય..જ્ઞાન7..પુનર્..અપેક્ષા..કાચિદ્..અસ્તિ...સત્ત્વશુદ્ધિદ્વાર3..એતત્..સમાધિજમ્..ઐશ્વર્યમ્..જ્ઞાનમ્..ચ..+..ઉપક્રાન્તમ્...પરમાર્થતસ્..તુ..જ્ઞાનાદ્..અદર્શનમ્..નિવર્તતે..તસ્મિન્..નિવૃત્ત7..ન..સન્ત્ય્..ઉત્તરે..ક્લેશાઃ.

ક્લેશાભાવાત્..કર્મવિપાકાભાવઃ...ચરિતાધિકારાશ્..ચૈતસ્યામ્..અવસ્થાયામ્..ગુણા..ન..પુરુષસ્ય..પુનર્..દૃશ્યત્વ3..ઉપતિષ્ઠન્તે.

તત્પુરુષસ્ય..કૈવલ્યમ્,..તદા..પુરુષઃ..સ્વરૂપમાત્રજ્યોતિસ્+..અમલઃ..કેવલિન્1..ભવતિ.