યોગસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1

પાતઞ્જલયોગશાસ્ત્રમ્
યસ્ ત્યક્ત્વા રૂપમ્ આદ્યં પ્રભવતિ જગતો ઽનેકધાનુગ્રહાય પ્રક્ષીણક્લેશરાશિર્ વિષમવિષધરો ઽનેકવક્ત્રઃ સુભોગી ।
સર્વજ્ઞાનપ્રસૂતિર્ ભુજગપરિકરઃ પ્રીતયે યસ્ય નિત્યં દેવો ઽહીશઃ સ વો ઽવ્યાત્ સિતવિમલતનુર્ યોગદો યોગયુક્તઃ ॥1॥
અથ યોગાનુશાસનમ્

અથેત્ય્ અયમ્ અધિકારાર્થઃ. યોગાનુશાસનં શાસ્ત્રમ્ અધિકૃતં વેદિતવ્યમ્. યોગઃ સમાધિઃ. સ ચ સાર્વભૌમશ્ ચિત્તસ્ય ધર્મઃ. ક્ષિપ્તં મૂઢં વિક્ષિપ્તમ્ એકાગ્રં નિરુદ્ધમ્ ઇતિ ચિત્તભૂમયઃ. તત્ર વિક્ષિપ્તે ચેતસિ વિક્ષેપોપસર્જનીભૂતઃ સમાધિર્ ન યોગપક્ષે વર્તતે. યસ્ ત્વ્ એકાગ્રે ચેતસિ સદ્ભૂતમ્ અર્થં પ્રદ્યોતયતિ ક્ષિણોતિ ચ ક્લેશાન્ કર્મબન્ધનાનિ શ્લથયતિ નિરોધમ્ અભિમુખં કરોતિ સ સંપ્રજ્ઞાતો યોગ ઇત્ય્ આખ્યાયતે. સ ચ વિતર્કાનુગતો વિચારાનુગત આનન્દાનુગતો ઽસ્મિતાનુગત ઇત્ય્ ઉપરિષ્ટાન્ નિવેદયિષ્યામઃ. સર્વવૃત્તિનિરોધે ત્વ્ અસંપ્રજ્ઞાતઃ સમાધિઃ. 1.1
તસ્ય લક્ષણાભિધિત્સયેદં સૂત્રં પ્રવવૃતે ---
યોગશ્ ચિત્તવૃત્તિનિરોધઃ

સર્વશબ્દાગ્રહણાત્ સંપ્રજ્ઞાતો ઽપિ યોગ ઇત્ય્ આખ્યાયતે. ચિત્તં હિ પ્રખ્યાપ્રવૃત્તિસ્થિતિશીલત્વાત્ ત્રિગુણમ્.
પ્રખ્યારૂપં હિ ચિત્તસત્ત્વં રજસ્તમોભ્યાં સંસૃષ્ટમ્ ઐશ્વર્યવિષયપ્રિયં ભવતિ. તદ્ એવ તમસાનુવિદ્ધમ્ અધર્માજ્ઞાનાવૈરાગ્યાનૈશ્વર્યોપગં ભવતિ. તદ્ એવ પ્રક્ષીણમોહાવરણં સર્વતઃ પ્રદ્યોતમાનમ્ અનુવિદ્ધં રજોમાત્રયા ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યોપગં ભવતિ.
તદ્ એવ રજોલેશમલાપેતં સ્વરૂપપ્રતિષ્ઠં સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિમાત્રં ધર્મમેઘધ્યાનોપગં ભવતિ. તત્ પરં પ્રસંખ્યાનમ્ ઇત્ય્ આચક્ષતે ધ્યાયિનઃ. ચિતિશક્તિર્ અપરિણામિન્ય્ અપ્રતિસંક્રમા દર્શિતવિષયા શુદ્ધા ચાનન્તા ચ સત્ત્વગુણાત્મિકા ચેયમ્ અતો વિપરીતા વિવેકખ્યાતિર્ ઇતિ. અતસ્ તસ્યાં વિરક્તં ચિત્તં તામ્ અપિ ખ્યાતિં નિરુણદ્ધિ. તદવસ્થં સંસ્કારોપગં ભવતિ. સ નિર્બીજઃ સમાધિઃ. ન તત્ર કિંચિત્ સંપ્રજ્ઞાયત ઇત્ય્ અસંપ્રજ્ઞાતઃ. દ્વિવિધઃ સ યોગશ્ ચિત્તવૃત્તિનિરોધ ઇતિ. 1.2
તદવસ્થે ચેતસિ વિષયાભાવાદ્ બુદ્ધિબોધાત્મા પુરુષઃ કિંસ્વભાવ ઇતિ ---
તદા દ્રષ્ટુઃ સ્વરૂપે ઽવસ્થાનમ્

સ્વરૂપપ્રતિષ્ઠા તદાનીં ચિતિશક્તિર્ યથા કૈવલ્યે. વ્યુત્થાનચિત્તે તુ સતિ તથાપિ ભવન્તી ન તથા. 1.3
કથં તર્હિ, દર્શિતવિષયત્વાત્ ---
વૃત્તિસારૂપ્યમ્ ઇતરત્ર

વ્યુત્થાને યાશ્ ચિત્તવૃત્તયસ્ તદવિશિષ્ટવૃત્તિઃ પુરુષઃ. તથા ચ સૂત્રમ્ એકમ્ એવ દર્શનં ખ્યાતિર્ એવ દર્શનમ્ ઇતિ. ચિત્તમ્ અયસ્કાન્તમણિકલ્પં સંનિધિમાત્રોપકારિ દૃશ્યત્વેન સ્વં ભવતિ પુરુષસ્ય સ્વામિનઃ. તસ્માચ્ ચિત્તવૃત્તિબોધે પુરુષસ્યાનાદિઃ સંબન્ધો હેતુઃ. 1.4
તાઃ પુનર્ નિરોદ્ધવ્યા બહુત્વે સતિ ચિત્તસ્ય ---
વૃત્તયઃ પઞ્ચતય્યઃ ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટાઃ

ક્લેશહેતુકાઃ કર્માશયપ્રચયે ક્ષેત્રીભૂતાઃ ક્લિષ્ટાઃ. ખ્યાતિવિષયા ગુણાધિકારવિરોધિન્યો ઽક્લિષ્ટાઃ. ક્લિષ્ટપ્રવાહપતિતા અપ્ય્ અક્લિષ્ટાઃ. ક્લિષ્ટચ્છિદ્રેષ્વ્ અપ્ય્ અક્લિષ્ટા ભવન્તિ. અક્લિષ્ટચ્છિદેષુ ક્લિષ્ટા ઇતિ. તથાજાતીયકાઃ સંસ્કારા વૃત્તિભિર્ એવ ક્રિયન્તે. સંસ્કારૈશ્ ચ વૃત્તય ઇતિ. એવં વૃત્તિસંસ્કારચક્રમ્ અનિશમ્ આવર્તતે. તદ્ એવંભૂતં ચિત્તમ્ અવસિતાધિકારમ્ આત્મકલ્પેન વ્યવતિષ્ઠતે પ્રલયં વા ગચ્છતીતિ. તાઃ ક્લિષ્ટાશ્ ચાક્લિષ્ટાશ્ ચ પઞ્ચધા વૃત્તયઃ. 1.5
પ્રમાણવિપર્યયવિકલ્પનિદ્રાસ્મૃતયઃ

1.6
પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાઃ પ્રમાણાનિ

ઇન્દ્રિયપ્રણાલિકયા ચિત્તસ્ય બાહ્યવસ્તૂપરાગાત્ તદ્વિષયા સામાન્યવિશેષાત્મનો ઽર્થસ્ય વિશેષાવધારણપ્રધાના વૃત્તિઃ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્. ફલમ્ અવિશિષ્ટઃ પૌરુષેયશ્ ચિત્તવૃત્તિબોધઃ. પ્રતિસંવેદી પુરુષ ઇત્ય્ ઉપરિષ્ટાદ્ ઉપપાદયિષ્યામઃ.
અનુમેયસ્ય તુલ્યજાતીયેષ્વ્ અનુવૃત્તો ભિન્નજાતીયેભ્યો વ્યાવૃત્તઃ સંબન્ધો યસ્ તદ્વિષયા સામાન્યાવધારણપ્રધાના વૃત્તિર્ અનુમાનમ્. યથા દેશાન્તરપ્રાપ્તેર્ ગતિમચ્ ચન્દ્રતારકં ચૈત્રવત્, વિન્ધ્યશ્ ચાપ્રાપ્તિર્ અગતિઃ. આપ્તેન દૃષ્ટો ઽનુમિતો વાર્થઃ પરત્ર સ્વબોધસંક્રાન્તયે શબ્દેનોપદિશ્યતે, શબ્દાત્ તદર્થવિષયા વૃત્તિઃ શ્રોતુર્ આગમઃ. યસ્યાશ્રદ્ધેયાર્થો વક્તા ન દૃષ્ટાનુમિતાર્થઃ સ આગમઃ પ્લવતે. મૂલવક્તરિ તુ દૃષ્ટાનુમિતાર્થે નિર્વિપ્લવઃ સ્યાત્. 1.7
વિપર્યયો મિથ્યાજ્ઞાનમ્ અતદ્રૂપપ્રતિષ્ઠમ્

સ કસ્માન્ ન પ્રમાણમ્. યતઃ પ્રમાણેન બાધ્યતે. ભૂતાર્થવિષયત્વાત્ પ્રમાણસ્ય. તત્ર પ્રમાણેન બાધનમ્ અપ્રમાણસ્ય દૃષ્ટમ્. તદ્યથા દ્વિચન્દ્રદર્શનં સદ્વિષયેણૈકચન્દ્રદર્શનેન બાધ્યત ઇતિ. સેયં પઞ્ચપર્વા ભવત્ય્ અવિદ્યા. અવિદ્યાસ્મિતારાગદ્વેષાભિનિવેશાઃ ક્લેશા ઇતિ. એત એવ સ્વસંજ્ઞાભિસ્ તમો મોહો મહામોહસ્ તામિસ્રો ઽન્ધતામિસ્ર ઇતિ. એતે ચિત્તમલપ્રસઙ્ગેનાભિધાસ્યન્તે. 1.8
શબ્દજ્ઞાનાનુપાતી વસ્તુશૂન્યો વિકલ્પઃ

સ ન પ્રમાણોપારોહી. ન વિપર્યયોપારોહી ચ. વસ્તુશૂન્યત્વે ઽપિ શબ્દજ્ઞાનમાહાત્મ્યનિબન્ધનો વ્યવહારો દૃશ્યતે. તદ્ યથા ચૈતન્યં પુરુષસ્ય સ્વરૂપમ્ ઇતિ. યદા ચિતિર્ એવ પુરુષસ્ તદા કિમ્ અત્ર કેન વ્યપદિશ્યતે.
ભવતિ ચ વ્યપદેશે વૃત્તિઃ. યથા ચૈત્રસ્ય ગૌર્ ઇતિ. તથા પ્રતિષિદ્ધવસ્તુધર્મો નિષ્ક્રિયઃ પુરુષઃ, તિષ્ઠતિ બાણઃ સ્થાસ્યતિ સ્થિત ઇતિ. ગતિનિવૃત્તૌ ધાત્વર્થમાત્રં ગમ્યતે. તથાનુત્પત્તિધર્મા પુરુષ ઇતિ, ઉત્પત્તિધર્મસ્યાભાવમાત્રમ્ અવગમ્યતે ન પુરુષાન્વયી ધર્મઃ. તસ્માદ્ વિકલ્પિતઃ સ ધર્મસ્ તેન ચાસ્તિ વ્યવહાર ઇતિ. 1.9
અભાવપ્રત્યયાલમ્બના વૃત્તિર્ નિદ્રા

સા ચ સંપ્રબોધે પ્રત્યવમર્શાત્ પ્રત્યયવિશેષઃ. કથમ્, સુખમ્ અહમ્ અસ્વાપ્સમ્. પ્રસન્નં મે મનઃ. પ્રજ્ઞાં મે વિશારદીકરોતિ. દુઃખમ્ અહમ્ અસ્વાપ્સમ્. સ્ત્યાનં મે મનો ભ્રમત્ય્ અનવસ્થિતમ્ ગાઢં મૂઢો ઽહમ્ અસ્વાપ્સમ્. ગુરૂણિ મે ગાત્રાણિ. ક્લાન્તં મે ચિત્તમ્. અલસં મુષિતમ્ ઇવ તિષ્ઠતીતિ. સ ખલ્વ્ અયં પ્રબુદ્ધસ્ય પ્રત્યવમર્શો ન સ્યાદ્ અસતિ પ્રત્યયાનુભવે તદાશ્રિતાઃ સ્મૃતય્શ્ ચ તદ્વિષયા ન સ્યુઃ. તસ્માત્ પ્રત્યયવિશેષો નિદ્રા. સા ચ સમાધાવ્ ઇતરપ્રત્યયવન્ નિરોદ્ધવ્યેતિ. 1.10
અનુભૂતવિષયાસંપ્રમોષઃ સ્મૃતિઃ

કિં પ્રત્યયસ્ય ચિત્તં સ્મરત્ય્ આહોસ્વિદ્ વિષયસ્યેતિ. ગ્રાહ્યોપરક્તઃ પ્રત્યયો ગ્રાહ્યગ્રહણોભયાકારનિર્ભાસસ્ તજ્જાતીયકં સંસ્કારમ્ આરભતે. સ સંસ્કારઃ સ્વવ્યઞ્જકાઞ્જનસ્ તદાકારામ્ એવ ગ્રાહ્યગ્રહણોભયાત્મિકાં સ્મૃતિં જનયતિ.
તત્ર ગ્રહણાકારપૂર્વા બુદ્ધિઃ. ગ્રાહ્યાકારપૂર્વા સ્મૃતિઃ. સા ચ દ્વયી --- ભાવિતસ્મર્તવ્યા ચાભાવિતસ્મર્તવ્યા ચ. સ્વપ્ને ભાવિતસ્મર્તવ્યા. જાગ્રત્સમયે ત્વ્ અભાવિતસ્મર્તવ્યેતિ. સર્વાઃ સ્મૃતયઃ પ્રમાણવિપર્યયવિકલ્પનિદ્રાસ્મૃતીનામ્ અનુભવાત્ પ્રભવન્તિ. સર્વાશ્ ચૈતા વૃત્તયઃ સુખદુઃખમોહાત્મિકાઃ. સુખદુઃખમોહાશ્ ચ ક્લેશેષુ વ્યાખ્યેયાઃ. સુખાનુશયી રાગઃ. દુઃખાનુશયી દ્વેષઃ. મોહઃ પુનર્ અવિદ્યેતિ. એતાઃ સર્વા વૃત્તયો નિરોદ્ધવ્યાઃ. આસાં નિરોધે સંપ્રજ્ઞાતો વા સમાધિર્ ભવત્ય્ અસંપ્રજ્ઞાતો વેતિ. 1.11
અથાસાં નિરોધે ક ઉપાય ઇતિ ---
અભ્યાસવૈરાગ્યાભ્યાં તન્નિરોધઃ

ચિત્તનદી નામોભયતોવાહિની વહતિ કલ્યાણાય વહતિ પાપાય ચ. યા તુ કૈવલ્યપ્રાગ્ભારા વિવેકવિષયનિમ્ના સા કલ્યાણવહા. સંસારપ્રાગ્ભારાવિવેકવિષયનિંના પાપવહા. તત્ર વૈરાગ્યેણ વિષયસ્રોતઃ ખિલીક્રિયતે. વિવેકદર્શનાભ્યાસેન વિવેકસ્રોત ઉદ્ઘાટ્યત ઇત્ય્ ઉભયાધીનશ્ ચિત્તવૃત્તિનિરોધઃ. 1.12
તત્ર સ્થિતૌ યત્નો ઽભ્યાસઃ

ચિત્તસ્યાવૃત્તિકસ્ય પ્રશાન્તવાહિતા સ્થિતિઃ. તદર્થઃ પ્રયત્નો વીર્યમ્ ઉત્સાહઃ. તત્ સંપિપાદયિષયા તત્ સાધનાનુષ્ઠાનમ્ અભ્યાસઃ. 1.13
સ તુ દીર્ઘકાલનૈરન્તર્યસત્કારાસેવિતો દૃઢભૂમિઃ

દીર્ઘકાલાસેવિતો નિરન્તરાસેવિતઃ સત્કારાસેવિતઃ. તપસા બ્રહ્મચર્યેણ વિદ્યયા શ્રદ્ધયા ચ સંપાદિતઃ સત્કારવાન્ દૃઢભૂમિર્ ભવતિ. વ્યુત્થાનસંસ્કારેણ દ્રાગ્ ઇત્ય્ એવાનભિભૂતવિષય ઇત્ય્ અર્થઃ. 1.14
દૃષ્ટાનુશ્રવિકવિષયવિતૃષ્ણસ્ય વશીકારસંજ્ઞા વૈરાગ્યમ્

સ્ત્રિયો ઽન્નપાનમ્ ઐશ્વર્યમ્ ઇતિ દૃષ્ટવિષયે વિતૃષ્ણસ્ય સ્વર્ગવૈદેહ્યપ્રકૃતિલયત્વપ્રાપ્તાવ્ આનુશ્રવિકવિષયે વિતૃષ્ણસ્ય દિવ્યાદિવ્યવિષયસંપ્રયોગે ઽપિ ચિત્તસ્ય વિષયદોષદર્શિનઃ પ્રસંખ્યાનબલાદ્ અનાભોગાત્મિકા હેયોપાદેયશૂન્યા વશીકારસંજ્ઞા વૈરાગ્યમ્. 1.15
તત્ પરં પુરુષખ્યાતેર્ ગુણવૈતૃષ્ણ્યમ્

દૃષ્ટાનુશ્રવિકવિષયદોષદર્શી વિરક્તઃ પુરુષદર્શનાભ્યાસાત્ તચ્છુદ્ધિપ્રવિવેકાપ્યાયિતબુદ્ધિર્ ગુણેભ્યો વ્યક્તાવ્યક્તધર્મકેભ્યો વિરક્ત ઇતિ. તદ્ દ્વયં વૈરાગ્યમ્. તત્ર યદ્ ઉત્તરં તજ્ જ્ઞાનપ્રસાદમાત્રમ્. યસ્યોદયે સતિ યોગી પ્રત્યુદિતખ્યાતિર્ એવં મન્યતે --- પ્રાપ્તં પ્રાપણીયં, ક્ષીણાઃ ક્ષેતવ્યાઃ ક્લેશાઃ, છિન્નઃ શ્લિષ્ટપર્વા ભવસંક્રમઃ, યસ્યાવિચ્છેદાજ્ જનિત્વા મ્રિયતે મૃત્વા ચ જાયત ઇતિ. જ્ઞાનસ્યૈવ પરા કાષ્ઠા વૈરાગ્યમ્. એતસ્યૈવ હિ નાન્તરીયકં કૈવલ્યમ્ ઇતિ. 1.16
અથોપાયદ્વયેન નિરુદ્ધચિત્તવૃત્તેઃ કથમ્ ઉચ્યતે સંપ્રજ્ઞાતઃ સમાધિર્ ઇતિ ---
વિતર્કવિચારાનન્દાસ્મિતારૂપાનુગમાત્ સંપ્રજ્ઞાતઃ

વિતર્કશ્ ચિત્તસ્યાલમ્બને સ્થૂલ આભોગઃ. સૂક્ષ્મો વિચારઃ. આનન્દો હ્લાદઃ. એકાત્મિકા સંવિદ્ અસ્મિતા. તત્ર પ્રથમશ્ ચતુષ્ટયાનુગતઃ સમાધિઃ સવિતર્કઃ. દ્વિતીયો વિતર્કવિકલઃ સવિચારઃ. તૃતીયો વિચારવિકલઃ સાનન્દઃ. ચતુર્થસ્ તદ્વિકલો ઽસ્મિતામાત્ર ઇતિ. સર્વ એતે સાલમ્બનાઃ સમાધયઃ. 1.17
અથાસંપ્રજ્ઞાતઃ સમાધિઃ કિમુપાયઃ કિંસ્વભાવો વેતિ ---
વિરામપ્રત્યયાભ્યાસપૂર્વઃ સંસ્કારશેષો ઽન્યઃ

સર્વવૃત્તિપ્રત્યસ્તમયે સંસ્કારશેષો નિરોધશ્ ચિત્તસ્ય સમાધિર્ અસંપ્રજ્ઞાતઃ. તસ્ય પરં વૈરાગ્યમ્ ઉપાયઃ. સાલમ્બનો હ્ય્ અભ્યાસસ્ તત્સાધનાય ન કલ્પત ઇતિ વિરામપ્રત્યયો નિર્વસ્તુક આલમ્બનીક્રિયતે. સ ચાર્થશૂન્યઃ. તદભ્યાસપૂર્વકં હિ ચિત્તં નિરાલમ્બનમ્ અભાવપ્રાપ્તમ્ ઇવ ભવતીત્ય્ એષ નિર્બીજઃ સમાધિર્ અસંપ્રજ્ઞાતઃ. 1.18
સ ખલ્વ્ અયં દ્વિવિધઃ --- ઉપાયપ્રત્યયો ભવપ્રત્યયશ્ ચ. તત્રોપાયપ્રત્યયો યોગિનાં ભવતિ ---
ભવપ્રત્યયો વિદેહપ્રકૃતિલયાનામ્

વિદેહાનાં દેવાનાં ભવપ્રત્યયઃ. તે હિ સ્વસંસ્કારમાત્રોપયોગેન ચિત્તેન કૈવલ્યપદમ્ ઇવાનુભવન્તઃ સ્વસંસ્કારવિપાકં તથાજાતીયકમ્ અતિવાહયન્તિ. તથા પ્રકૃતિલયાઃ સાધિકારે ચેતસિ પ્રકૃતિલીને કૈવલ્યપદમ્ ઇવાનુભવન્તિ, યાવન્ ન પુનર્ આવર્તતે ઽધિકારવશાચ્ ચિત્તમ્ ઇતિ. 1.19
શ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞાપૂર્વક ઇતરેષામ્

ઉપાયપ્રત્યયો યોગિનાં ભવતિ. શ્રદ્ધા ચેતસઃ સંપ્રસાદઃ. સા હિ જનનીવ કલ્યાણી યોગિનં પાતિ. તસ્ય હિ શ્રદ્દધાનસ્ય વિવેકાર્થિનો વીર્યમ્ ઉપજાયતે. સમુપજાતવીર્યસ્ય સ્મૃતિર્ ઉપતિષ્ઠતે. સ્મૃત્યુપસ્થાને ચ ચિત્તમ્ અનાકુલં સમાધીયતે. સમાહિતચિત્તસ્ય પ્રજ્ઞાવિવેક ઉપાવર્તતે. યેન યથાર્થં વસ્તુ જાનાતિ. તદભ્યાસાત્ તત્તદ્વિષયાચ્ ચ વૈરાગ્યાદ્ અસંપ્રજ્ઞાતઃ સમાધિર્ ભવતિ. 1.20
તે ખલુ નવ યોગિનો મૃદુમધ્યાધિમાત્રોપાયા ભવન્તિ. તદ્યથા --- મૃદૂપાયો મધ્યોપાયો ઽધિમાત્રોપાય ઇતિ. તત્ર મૃદૂપાયસ્ ત્રિવિધઃ --- મૃદુસંવેગો મધ્યસંવેગસ્ તીવ્રસંવેગ ઇતિ. તથા મધ્યોપાયસ્ તથાધિમાત્રોપાય ઇતિ. તત્રાધિમાત્રોપાયાનામ્ ---
તીવ્રસંવેગાનામ્ આસન્નઃ

સમાધિલાભઃ સમાધિફલં ચ ભવતીતિ. 1.21
મૃદુમધ્યાધિમાત્રત્વાત્ તતો ઽપિ વિશેષઃ

મૃદુતીવ્રો મધ્યતીવ્રો ઽધિમાત્રતીવ્ર ઇતિ. તતો ઽપિ વિશેષઃ. તદ્વિશેષાદ્ અપિ મૃદુતીવ્રસંવેગસ્યાસન્નઃ તતો મધ્યતીવ્રસંવેગસ્યાસન્નતરઃ, તસ્માદ્ અધિમાત્રતીવ્રસંવેગસ્યાધિમાત્રોપાયસ્યાપ્ય્ આસન્નતમઃ સમાધિલાભઃ સમાધિફલં ચેતિ. 1.22
કિમ્ એતસ્માદ્ એવાસન્નતમઃ સમાધિર્ ભવતિ. અથાસ્ય લાભે ભવત્ય્ અન્યો ઽપિ કશ્ચિદ્ ઉપાયો ન વેતિ ---
ઈશ્વરપ્રણિધાનાદ્ વા

પ્રણિધાનાદ્ ભક્તિવિશેષાદ્ આવર્જિત ઈશ્વરસ્ તમ્ અનુગૃહ્ણાત્ય્ અભિધ્યાનમાત્રેણ. તદભિધ્યાનમાત્રાદ્ અપિ યોગિન આસન્નતમઃ સમાધિલાભઃ સમાધિફલં ચ ભવતીતિ. 1.23
અથ પ્રધાનપુરુષવ્યતિરિક્તઃ કો ઽયમ્ ઈશ્વરો નામેતિ ---
ક્લેશકર્મવિપાકાશયૈર્ અપરામૃષ્ટઃ પુરુષવિશેષ ઈશ્વરઃ

અવિદ્યાદયઃ ક્લેશાઃ. કુશલાકુશલાનિ કર્માણિ. તત્ફલં વિપાકઃ. તદનુગુણા વાસના આશયાઃ. તે ચ મનસિ વર્તમાનાઃ પુરુષે વ્યપદિશ્યન્તે, સ હિ તત્ફલસ્ય ભોક્તેતિ. યથા જયઃ પરાજયો વા યોદ્ધૃષુ વર્તમાનઃ સ્વામિનિ વ્યપદિશ્યતે. યો હ્ય્ અનેન ભોગેનાપરામૃષ્ટઃ સ પુરુષવિશેષ ઈશ્વરઃ.
કૈવલ્યં પ્રાપ્તાસ્ તર્હિ સન્તિ ચ બહવઃ કેવલિનઃ. તે હિ ત્રીણિ બન્ધનાનિ ચ્છિત્ત્વા કૈવલ્યં પ્રાપ્તા ઈશ્વરસ્ય ચ તત્સંબન્ધો ન ભૂતો ન ભાવી. યથા મુક્તસ્ય પૂર્વા બન્ધકોટિઃ પ્રજ્ઞાયતે નૈવમ્ ઈશ્વરસ્ય. યથા વા પ્રકૃતિલીનસ્યોત્તરા બન્ધકોટિઃ સંભાવ્યતે નૈવમ્ ઈશ્વરસ્ય. સ તુ સદૈવ મુક્તઃ સદૈવેશ્વર ઇતિ.
યો ઽસૌ પ્રકૃષ્ટસત્ત્વોપાદાનાદ્ ઈશ્વરસ્ય શાશ્વતિક ઉત્કર્ષઃ સ કિં સનિમિત્ત આહોસ્વિન્ નિર્નિમિત્ત ઇતિ. તસ્ય શાસ્ત્રં નિમિત્તમ્.
શાસ્ત્રં પુનઃ કિંનિમિત્તમ્, પ્રકૃષ્ટસત્ત્વનિમિત્તમ્.
એતયોઃ શાસ્ત્રોત્કર્ષયોર્ ઈશ્વરસત્ત્વે વર્તમાનયોર્ અનાદિઃ સંબન્ધઃ. એતસ્માદ્ એતદ્ ભવતિ સદૈવેશ્વરઃ સદૈવ મુક્ત ઇતિ. તચ્ ચ તસ્યૈશ્વર્યં સામ્યાતિશયવિનિર્મુક્તમ્. ન તાવદ્ ઐશ્વર્યાન્તરેણ તદ્ અતિશય્યતે. યદ્ એવાતિશયિ સ્યાત્ તદ્ એવ તત્ સ્યાત્. તસ્માદ્ યત્ર કાષ્ઠાપ્રાપ્તિર્ ઐશ્વર્યસ્ય સ ઈશ્વર ઇતિ. ન ચ તત્સમાનમ્ ઐશ્વર્યમ્ અસ્તિ. કસ્માત્, દ્વયોસ્ તુલ્યયોર્ એકસ્મિન્ યુગપત્કામિતે ઽર્થે નવમ્ ઇદમ્ અસ્તુ પુરાણમ્ ઇદમ્ અસ્ત્વ્ ઇત્ય્ એકસ્ય સિદ્ધાવ્ ઇતરસ્ય પ્રાકામ્યવિઘાતાદ્ ઊનત્વં પ્રસક્તમ્. દ્વયોશ્ ચ તુલ્યયોર્ યુગપત્કામિતાર્થપ્રાપ્તિર્ નાસ્તિ. અર્થસ્ય વિરુદ્ધત્વાત્. તસ્માદ્ યસ્ય સામ્યાતિશયૈર્ વિનિર્મુક્તમ્ ઐશ્વર્યં સ એવેશ્વરઃ. સ ચ પુરુષવિશેષ ઇતિ. 1.24
કિં ચ ---
તત્ર નિરતિશયં સર્વજ્ઞબીજમ્

યદ્ ઇદમ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નપ્રત્યેકસમુચ્ચયાતીન્દ્રિયગ્રહણમ્ અલ્પં બહ્વ્ ઇતિ સર્વજ્ઞબીજમ્ એતદ્ વિવર્ધમાનં યત્ર નિરતિશયં સ સર્વજ્ઞઃ. અસ્તિ કાષ્ઠાપ્રાપ્તિઃ સર્વજ્ઞબીજસ્ય સાતિશયત્વાત્ પરિમાણવદ્ ઇતિ. યત્ર કાષ્ઠાપ્રાપ્તિર્ જ્ઞાનસ્ય સ સર્વજ્ઞઃ. સ ચ પુરુષવિશેષ ઇતિ.
સામાન્યમાત્રોપસંહારે ચ કૃતોપક્ષયમ્ અનુમાનં ન વિશેષપ્રતિપત્તૌ સમર્થમ્ ઇતિ. તસ્ય સંજ્ઞાદિવિશેષપ્રતિપત્તિર્ આગમતઃ પર્યન્વેષ્યા. તસ્યાત્માનુગ્રહાભાવે ઽપિ ભૂતાનુગ્રહઃ પ્રયોજનમ્. જ્ઞાનધર્મોપદેશેન કલ્પપ્રલયમહાપ્રલયેષુ સંસારિણઃ પુરુષાન્ ઉદ્ધરિષ્યામીતિ. તથા ચોક્તમ્ --- આદિવિદ્વાન્ નિર્માણચિત્તમ્ અધિષ્ઠાય કારુણ્યાદ્ ભગવાન્ પરમર્ષિર્ આસુરયે જિજ્ઞાસમાનાય તન્ત્રં પ્રોવાચેતિ. 1.25
સ એષઃ ---
પૂર્વેષામ્ અપિ ગુરુઃ કાલેનાનવચ્છેદાત્

પૂર્વે હિ ગુરવઃ કાલેનાવચ્છિદ્યન્તે. યત્રાવચ્છેદાર્થેન કાલો નોપાવર્તતે સ એષ પૂર્વેષામ્ અપિ ગુરુઃ. યથાસ્ય સર્ગસ્યાદૌ પ્રકર્ષગત્યા સિદ્ધસ્ તથાતિક્રાન્તસર્ગાદિષ્વ્ અપિ પ્રત્યેતવ્યઃ. 1.26
તસ્ય વાચકઃ પ્રણવઃ

વાચ્ય ઈશ્વરઃ પ્રણવસ્ય. કિમ્ અસ્ય સંકેતકૃતં વાચ્યવાચકત્વમ્ અથ પ્રદીપપ્રકાશવદ્ અવસ્થિતમ્ ઇતિ.
સ્થિતો ઽસ્ય વાચ્યસ્ય વાચકેન સહ સંબન્ધઃ. સંકેતસ્ ત્વ્ ઈશ્રવસ્ય સ્થિતમ્ એવાર્થમ્ અભિનયતિ. યથાવસ્થિતઃ પિતૃપુત્રયોઃ સંબન્ધઃ સંકેતેનાવદ્યોત્યતે, અયમ્ અસ્ય પિતા, અયમ્ અસ્ય પુત્ર ઇતિ. સર્ગાન્તરેષ્વ્ અપિ વાચ્યવાચકશક્ત્યપેક્ષસ્ તથૈવ સંકેતઃ ક્રિયતે. સંપ્રતિપત્તિનિત્યતયા નિત્યઃ શબ્દાર્થસંબન્ધ ઇત્ય્ આગમિનઃ પ્રતિજાનતે. 1.27
વિજ્ઞાતવાચ્યવાચકત્વસ્ય યોગિનઃ ---
તજ્જપસ્ તદર્થભાવનમ્

પ્રણવસ્ય જપઃ પ્રણવાભિધેયસ્ય ચેશ્વરસ્ય ભાવનમ્. તદ્ અસ્ય યોગિનઃ પ્રણવં જપતઃ પ્રણવાર્થં ચ ભાવયતશ્ ચિત્તમ્ એકાગ્રં સંપદ્યતે. તથા ચોક્તમ્ ---
"સ્વાધ્યાયાદ્ યોગમ્ આસીત યોગાત્ સ્વાધ્યાયમ્ આમનેત્ ।
સ્વાધ્યાયયોગસંપત્ત્યા પરમાત્મા પ્રકાશતે ॥" ઇતિ. 1.28
કિં ચાસ્ય ભવતિ ---
તતઃ પ્રત્યક્ચેતનાધિગમો ઽપ્ય્ અન્તરાયાભાવશ્ ચ

યે તાવદ્ અન્તરાયા વ્યાધિપ્રભૃતયસ્ તે તાવદ્ ઈશ્વરપ્રણિધાનાન્ ન ભવન્તિ. સ્વરૂપદર્શનમ્ અપ્ય્ અસ્ય ભવતિ. યથૈવેશ્વરઃ પુરુષઃ શુદ્ધઃ પ્રસન્નઃ કેવલો ઽનુપસર્ગસ્ તથાયમ્ અપિ બુદ્ધેઃ પ્રતિસંવેદી યઃ પુરુષસ્ તમ્ અધિગચ્છતિ. 1.29
અથ કે ઽન્તરાયા યે ચિત્તસ્ય વિક્ષેપાઃ. કે પુનસ્ તે કિયન્તો વેતિ ---
વ્યાધિસ્ત્યાનસંશયપ્રમાદાલસ્યાવિરતિભ્રાન્તિદર્શનાલબ્ધભૂમિકત્વાનવસ્થિતત્વાનિ ચિત્તવિક્ષેપાસ્ તે ઽન્તરાયાઃ

નવાન્તરાયાશ્ ચિત્તસ્ય વિક્ષેપાઃ. સહૈતે ચિત્તવૃત્તિભિર્ ભવન્તિ. એતેષામ્ અભાવે ન ભવન્તિ પૂર્વોક્તાશ્ ચિત્તવૃત્તયઃ. વ્યાધિર્ ધાતુરસકરણવૈષમ્યમ્. સ્ત્યાનમ્ અકર્મણ્યતા ચિત્તસ્ય. સંશય ઉભયકોટિસ્પૃગ્ વિજ્ઞાનં સ્યાદ્ ઇદમ્ એવં નૈવં સ્યાદ્ ઇતિ. પ્રમાદઃ સમાધિસાધનાનામ્ અભાવનમ્. આલસ્યં કાયસ્ય ચિત્તસ્ય ચ ગુરુત્વાદ્ અપ્રવૃત્તિઃ. અવિરતિશ્ ચિત્તસ્ય વિષયસંપ્રયોગાત્મા ગર્ધઃ. ભ્રાન્તિદર્શનં વિપર્યયજ્ઞાનમ્. અલબ્ધભૂમિકત્વં સમાધિભૂમેર્ અલાભઃ. અનવસ્થિતત્વં યલ્ લબ્ધાયાં ભૂમૌ ચિત્તસ્યાપ્રતિષ્ઠા. સમાધિપ્રતિલમ્ભે હિ સતિ તદવસ્થિતં સ્યાદ્ ઇતિ. એતે ચિત્તવિક્ષેપા નવ યોગમલા યોગપ્રતિપક્ષા યોગાન્તરાયા ઇત્ય્ અભિધીયન્તે. 1.30
દુઃખદૌર્મનસ્યાઙ્ગમેજયત્વશ્વાસપ્રશ્વાસા વિક્ષેપસહભુવઃ

દુઃખમ્ આધ્યાત્મિકમ્ આધિભૌતિકમ્ આધિદૈવિકં ચ. યેનાભિહતાઃ પ્રાણિનસ્ તદપઘાતાય પ્રયતન્તે તદ્ દુઃખમ્. દૌર્મનસ્યમ્ ઇચ્છાવિઘાતાચ્ ચેતસઃ ક્ષોભઃ. યદ્ અઙ્ગાન્ય્ એજયતિ કમ્પયતિ તદ્ અઙ્ગમેજયત્વમ્. પ્રાણો યદ્ બાહ્યં વાયુમ્ આચામતિ સ શ્વાસઃ. યત્ કૌષ્ઠ્યં વાયું નિઃસારયતિ સ પ્રશ્વાસઃ. એતે વિક્ષેપસહભુવો વિક્ષિપ્તચિત્તસ્યૈતે ભવન્તિ. સમાહિતચિત્તસ્યૈતે ન ભવન્તિ. 1.31
અથૈતે વિક્ષેપાઃ સમાધિપ્રતિપક્ષાસ્ તાભ્યામ્ એવાભ્યાસવૈરાગ્યાભ્યાં નિરોદ્ધવ્યાઃ. તત્રાભ્યાસસ્ય વિષયમ્ ઉપસંહરન્ન્ ઇદમ્ આહ ---
તત્પ્રતિષેધાર્થમ્ એકતત્ત્વાભ્યાસઃ

વિક્ષેપપ્રતિષેધાર્થમ્ એકતત્ત્વાવલમ્બનં ચિત્તમ્ અભ્યસેત્. યસ્ય તુ પ્રત્યર્થનિયતં પ્રત્યયમાત્રં ક્ષણિકં ચ ચિત્તં તસ્ય સર્વમ્ એવ ચિત્તમ્ એકાગ્રં નાસ્ત્ય્ એવ વિક્ષિપ્તમ્. યદિ પુનર્ ઇદં સર્વતઃ પ્રત્યાહૃત્યૈકસ્મિન્ન્ અર્થે સમાધીયતે તદા ભવત્ય્ એકાગ્રમ્ ઇત્ય્ અતો ન પ્રત્યર્થનિયતમ્.
યો ઽપિ સદૃશપ્રત્યયપ્રવાહેન ચિત્તમ્ એકાગ્રં મન્યતે તસ્યૈકાગ્રતા યદિ પ્રવાહચિત્તસ્ય ધર્મસ્ તદૈકં નાસ્તિ પ્રવાહચિત્તં ક્ષણિકત્વાત્. અથ પ્રવાહાંશસ્યૈવ પ્રત્યયસ્ય ધર્મઃ, સ સર્વઃ સદૃશપ્રત્યયપ્રવાહી વા વિસદૃશપ્રત્યયપ્રવાહી વા પ્રત્યર્થનિયતત્વાદ્ એકાગ્ર એવેતિ વિક્ષિપ્તચિત્તાનુપપત્તિઃ. તસ્માદ્ એકમ્ અનેકાર્થમ્ અવસ્થિતં ચિત્તમ્ ઇતિ.
યદિ ચ ચિત્તેનૈકેનાનન્વિતાઃ સ્વભાવભિન્નાઃ પ્રત્યયા જાયેરન્ન્ અથ કથમ્ અન્યપ્રત્યયદૃષ્ટસ્યાન્યઃ સ્મર્તા ભવેત્. અન્યપ્રત્યયોપચિતસ્ય ચ કર્માશયસ્યાન્યઃ પ્રત્યય ઉપભોક્તા ભવેત્. કથંચિત્ સમાધીયમાનમ્ અપ્ય્ એતદ્ ગોમયપાયસીયન્યાયમ્ આક્ષિપતિ.
કિં ચ સ્વાત્માનુભવાપહ્નવશ્ ચિત્તસ્યાન્યત્વે પ્રાપ્નોતિ. કથમ્, યદ્ અહમ્ અદ્રાક્ષં તત્ સ્પૃશામિ યચ્ ચાસ્પ્રાક્ષં તત્ પશ્યામીત્ય્ અહમ્ ઇતિ પ્રત્યયઃ સર્વસ્ય પ્રત્યયસ્ય ભેદે સતિ પ્રત્યયિન્ય્ અભેદેનોપસ્થિતઃ. એકપ્રત્યયવિષયો ઽયમ્ અભેદાત્માહમ્ ઇતિ પ્રત્યયઃ કથમ્ અત્યન્તભિન્નેષુ ચિત્તેષુ વર્તમાનઃ સામાન્યમ્ એકં પ્રત્યયિનમ્ આશ્રયેત્. સ્વાનુભવગ્રાહ્યશ્ ચાયમ્ અભેદાત્માહમ્ ઇતિ પ્રત્યયઃ. ન ચ પ્રત્યક્ષસ્ય માહાત્મ્યં પ્રમાણાન્તરેણાભિભૂયતે. પ્રમાણાન્તરં ચ પ્રત્યક્ષબલેનૈવ વ્યવહારં લભતે. તસ્માદ્ એકમ્ અનેકાર્થમ્ અવસ્થિતં ચ ચિત્તમ્. 1.32
યસ્ય ચિત્તસ્યાવસ્થિતસ્યેદં શાસ્ત્રેણ પરિકર્મ નિર્દિશ્યતે તત્ કથમ્ ---
મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષાણાં સુખદુઃખપુણ્યાપુણ્યવિષયાણાં ભાવનાતશ્ ચિત્તપ્રસાદનમ્

તત્ર સર્વપ્રાણિષુ સુખસંભોગાપન્નેષુ મૈત્રીં ભાવયેત્. દુઃખિતેષુ કરુણામ્. પુણ્યાત્મકેષુ મુદિતામ્. અપુણ્યશીલેષૂપેક્ષામ્. એવમ્ અસ્ય ભાવયતઃ શુક્લો ધર્મ ઉપજાયતે. તતશ્ ચ ચિત્તં પ્રસીદતિ. પ્રસન્નમ્ એકાગ્રં સ્થિતિપદં લભતે. 1.33
પ્રચ્છર્દનવિધારણાભ્યાં વા પ્રાણસ્ય

કૌષ્ઠ્યસ્ય વાયોર્ નાસિકાપુટાભ્યાં પ્રયત્નવિશેષાદ્ વમનં પ્રચ્છર્દનમ્, વિધારણં પ્રાણાયામસ્ તાભ્યાં વા મનસઃ સ્થિતિં સંપાદયેત્. 1.34
વિષયવતી વા પ્રવૃત્તિર્ ઉત્પન્ના મનસઃ સ્થિતિનિબન્ધની

નાસિકાગ્રે ધારયતો ઽસ્ય યા દિવ્યગન્ધસંવિત્ સા ગન્ધપ્રવૃત્તિઃ. જિહ્વાગ્રે રસસંવિત્. તાલુનિ રૂપસંવિત્. જિહ્વામધ્યે સ્પર્શસંવિત્. જિહ્વામૂલે શબ્દસંવિદ્ ઇત્ય્ એતા વૃત્તય ઉત્પન્નાશ્ ચિત્તં સ્થિતૌ નિબધ્નન્તિ, સંશયં વિધમન્તિ, સમાધિપ્રજ્ઞાયાં ચ દ્વારીભવન્તીતિ. એતેન ચન્દ્રાદિત્યગ્રહમણિપ્રદીપરશ્મ્યાદિષુ પ્રવૃત્તિર્ ઉત્પન્ના વિષયવત્ય્ એવ વેદિતવ્યા યદ્ય્ અપિ હિ તત્તચ્છાસ્ત્રાનુમાનાચાર્યોપદેશૈર્ અવગતમ્ અર્થતત્ત્વં સદ્ભૂતમ્ એવ ભવતિ. એતેષાં યથાભૂતાર્થપ્રતિપાદનસામર્થ્યાત્, તથાપિ યાવદ્ એકદેશો ઽપિ કશ્ચિન્ ન સ્વકરણસંવેદ્યો ભવતિ તાવત્ સર્વં પરોક્ષમ્ ઇવાપવર્ગાદિષુ સૂક્ષ્મેષ્વ્ અર્થેષુ ન દૃઢાં બુદ્ધિમ્ ઉત્પાદયતિ. તસ્માચ્ છાસ્ત્રાનુમાનાચાર્યોપદેશોપોદ્બલનાર્થમ્ એવાવશ્યં કશ્ચિદ્ અર્થવિશેષઃ પ્રત્યક્ષીકર્તવ્યઃ. તત્ર તદુપદિષ્ટાર્થૈકદેશપ્રત્યક્ષત્વે સતિ સર્વં સૂક્ષ્મવિષયમ્ અપિ આપવર્ગાચ્ છ્રદ્ધીયતે. એતદર્થમ્ એવેદં ચિત્તપરિકર્મ નિર્દિશ્યતે. અનિયતાસુ વૃત્તિષુ તદ્વિષયાયાં વશીકારસંજ્ઞાયામ્ ઉપજાતાયાં સમર્થં સ્યાત્ તસ્ય તસ્યાર્થસ્ય પ્રત્યક્ષીકરણાયેતિ. તથા ચ સતિ શ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધયો ઽસ્યાપ્રતિબન્ધેન ભવિષ્યન્તીતિ. 1.35
વિશોકા વા જ્યોતિષ્મતી

પ્રવૃત્તિર્ ઉત્પન્ના મનસઃ સ્થિતિનિબન્ધનીત્ય્ અનુવર્તતે. હૃદયપુણ્ડરીકે ધારયતો યા બુદ્ધિસંવિત્, બુદ્ધિસત્ત્વં હિ ભાસ્વરમ્ આકાશકલ્પં, તત્ર સ્થિતિવૈશારદ્યાત્ પ્રવૃત્તિઃ સૂર્યેન્દુગ્રહમણિપ્રભારૂપાકારેણ વિકલ્પતે. તથાસ્મિતાયાં સમાપન્નં ચિત્તં નિસ્તરઙ્ગમહોદધિકલ્પં શાન્તમ્ અનન્તમ્ અસ્મિતામાત્રં ભવતિ. યત્રેદમ્ ઉક્તમ્ --- "તમ્ અણુમાત્રમ્ આત્માનમ્ અનુવિદ્યાસ્મીત્ય્ એવં તાવત્ સંપ્રજાનીતે" ઇતિ. એષા દ્વયી વિશોકા વિષયવતી, અસ્મિતામાત્રા ચ પ્રવૃત્તિર્ જ્યોતિષ્મતીત્ય્ ઉચ્યતે. યયા યોગિનશ્ ચિત્તં સ્થિતિપદં લભત ઇતિ. 1.36
વીતરાગવિષયં વા ચિત્તમ્

વીતરાગચિત્તાલમ્બનોપરક્તં વા યોગિનશ્ ચિત્તં સ્થિતિપદં લભત ઇતિ. 1.37
સ્વપ્નનિદ્રાજ્ઞાનાલમ્બનં વા

સ્વપ્નજ્ઞાનાલમ્બનં વા નિદ્રાજ્ઞાનાલમ્બનં વા તદાકારં યોગિનશ્ ચિત્તં સ્થિતિપદં લભત ઇતિ. 1.38
યથાભિમતધ્યાનાદ્ વા

યદ્ એવાભિમતં તદ્ એવ ધ્યાયેત્. તત્ર લબ્ધસ્થિતિકમ્ અન્યત્રાપિ સ્થિતિપદં લભત ઇતિ. 1.39
પરમાણુપરમમહત્ત્વાન્તો ઽસ્ય વશીકારઃ

સૂક્ષ્મે નિવિશમાનસ્ય પરમાણ્વન્તં સ્થિતિપદં લભત ઇતિ. સ્થૂલે નિવિશમાનસ્ય પરમમહત્ત્વાન્તં સ્થિતિપદં ચિત્તસ્ય. એવં તામ્ ઉભયીં કોટિમ્ અનુધાવતો યો ઽસ્યાપ્રતીઘાતઃ સ પરો વશીકારઃ. તદ્વશીકારાત્ પરિપૂર્ણં યોગિનશ્ ચિત્તં ન પુનર્ અભ્યાસકૃતં પરિકર્માપેક્ષત ઇતિ. 1.40
અથ લબ્ધસ્થિતિકસ્ય ચેતસઃ કિંસ્વરૂપા કિંવિષયા વા સમાપત્તિર્ ઇતિ, તદ્ ઉચ્યતે ---
ક્ષીણવૃત્તેર્ અભિજાતસ્યેવ મણેર્ ગ્રહીતૃગ્રહણગ્રાહ્યેષુ તત્સ્થતદઞ્જનતા સમાપત્તિઃ

ક્ષીણવૃત્તેર્ ઇતિ પ્રત્યસ્તમિતપ્રત્યયસ્યેત્ય્ અર્થઃ. અભિજાતસ્યેવ મણેર્ ઇતિ દૃષ્ટાન્તોપાદાનમ્. યથા સ્ફટિક ઉપાશ્રયભેદાત્ તત્તદ્રૂપોપરક્ત ઉપાશ્રયરૂપાકારેણ નિર્ભાસતે તથા ગ્રાહ્યાલમ્બનોપરક્તં ચિત્તં ગ્રાહ્યસમાપન્નં ગ્રાહ્યસ્વરૂપાકારેણ નિર્ભાસતે. ભૂતસૂક્ષ્મોપરક્તં ભૂતસૂક્ષ્મસમાપન્નં ભૂતસૂક્ષ્મસ્વરૂપાભાસં ભવતિ. તથા સ્થૂલાલમ્બનોપરક્તં સ્થૂલરૂપસમાપન્નં સ્થૂલરૂપાભાસં ભવતિ. તથા વિશ્વભેદોપરક્તં વિશ્વભેદસમાપન્નં વિશ્વરૂપાભાસં ભવતિ.
તથા ગ્રહણેષ્વ્ અપીન્દ્રિયેષ્વ્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્. ગ્રહણાલમ્બનોપરક્તં ગ્રહણસમાપન્નં ગ્રહણસ્વરૂપાકારેણ નિર્ભાસતે. તથા ગ્રહીતૃપુરુષાલમ્બનોપરક્તં ગ્રહીતૃપુરુષસમાપન્નં ગ્રહીતૃપુરુષસ્વરૂપાકારેણ નિર્ભાસતે. તથા મુક્તપુરુષાલમ્બનોપરક્તં મુક્તપુરુષસમાપન્નં મુક્તપુરુષસ્વરૂપાકારેણ નિર્ભાસત ઇતિ. તદ્ એવમ્ અભિજાતમણિકલ્પસ્ય ચેતસો ગ્રહીતૃગ્રહણગ્રાહ્યેષુ પુરુષેન્દ્રિયભૂતેષુ યા તત્સ્થતદઞ્જનતા તેષુ સ્થિતસ્ય તદાકારાપત્તિઃ સા સમાપત્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. 1.41
તત્ર શબ્દાર્થજ્ઞાનવિકલ્પૈઃ સંકીર્ણા સવિતર્કા સમાપત્તિઃ

તદ્યથા ગૌર્ ઇતિ શબ્દો ગૌર્ ઇત્ય્ અર્થો ગૌર્ ઇતિ જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અવિભાગેન વિભક્તાનામ્ અપિ ગ્રહણં દૃષ્ટમ્. વિભજ્યમાનાશ્ ચાન્યે શબ્દધર્મા અન્યે ઽર્થધર્મા અન્યે વિજ્ઞાનધર્મા ઇત્ય્ એતેષાં વિભક્તઃ પન્થાઃ. તત્ર સમાપન્નસ્ય યોગિનો યો ગવાદ્યર્થઃ સમાધિપ્રજ્ઞાયાં સમારૂઢઃ સ ચેચ્ છબ્દાર્થજ્ઞાનવિકલ્પાનુવિદ્ધ ઉપાવર્તતે સા સંકીર્ણા સમાપત્તિઃ સવિતર્કેત્ય્ ઉચ્યતે. 1.42
યદા પુનઃ શબ્દસંકેતસ્મૃતિપરિશુદ્ધૌ શ્રુતાનુમાનજ્ઞાનવિકલ્પશૂન્યાયાં સમાધિપ્રજ્ઞાયાં સ્વરૂપમાત્રેણાવસ્થિતો ઽર્થસ્ તત્સ્વરૂપાકારમાત્રતયૈવાવચ્છિદ્યતે. સા ચ નિર્વિતર્કા સમાપત્તિઃ. તત્ પરં પ્રત્યક્ષમ્. તચ્ ચ શ્રુતાનુમાનયોર્ બીજમ્. તતઃ શ્રુતાનુમાને પ્રભવતઃ. ન ચ શ્રુતાનુમાનજ્ઞાનસહભૂતં તદ્ દર્શનમ્. તસ્માદ્ અસંકીર્ણં પ્રંમાણાન્તરેણ યોગિનો નિર્વિતર્કસમાધિજં દર્શનમ્ ઇતિ. નિર્વિતર્કાયાઃ સમાપત્તેર્ અસ્યાઃ સૂત્રેણ લક્ષણં દ્યોત્યતે ---
સ્મૃતિપરિશુદ્ધૌ સ્વરૂપશૂન્યેવાર્થમાત્રનિર્ભાસા નિર્વિતર્કા

યા શબ્દસંકેતશ્રુતાનુમાનજ્ઞાનવિકલ્પસ્મૃતિપરિશુદ્ધૌ ગ્રાહ્યસ્વરૂપ.ઉપરક્તા પ્રજ્ઞા સ્વમ્ ઇવ પ્રજ્ઞાસ્વરૂપં ગ્રહણાત્મકં ત્યક્ત્વા પદાર્થમાત્રસ્વરૂપા ગ્રાહ્યસ્વરૂપાપન્નેવ ભવતિ સા તદા નિર્વિતર્કા સમાપત્તિઃ.
તથા ચ વ્યાક્યાતં તસ્યા એકબુદ્ધ્યુપક્રમો હ્ય્ અર્થાત્માણુપ્રચયવિશેષાત્મા ગવાદિર્ ઘટાદિર્ વા લોકઃ.
સ ચ સંસ્થાનવિશેષો ભૂતસૂક્ષ્માણાં સાધારણો ધર્મ આત્મભૂતઃ ફલેન વ્યક્તેનાનુમિતઃ સ્વવ્યઞ્જકાઞ્જનઃ પ્રાદુર્ભવતિ. ધર્માન્તરસ્ય કપાલાદેર્ ઉદયે ચ તિરોભવતિ. સ એષ ધર્મો ઽવયવીત્ય્ ઉચ્યતે. યો ઽસાવ્ એકશ્ ચ મહાંશ્ ચાણીંયશ્ ચ સ્પર્શવાંશ્ ચ ક્રિયાધર્મકશ્ ચાનિત્યશ્ ચ તેનાવયવિના વ્યવહારાઃ ક્રિયન્તે.
યસ્ય પુનર્ અવસ્તુકઃ સ પ્રચયવિશેષઃ. સૂક્ષ્મં ચ કારણમ્ અનુપલભ્યમ્ અવિકલ્પસ્ય તસ્યાવયવ્યભાવાદ્ અતદ્રૂપપ્રતિષ્ઠં મિથ્યાજ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રાયેણ સર્વમ્ એવ પ્રાપ્તં મિથ્યાજ્ઞાનમ્ ઇતિ. તદા ચ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ અપિ કિં સ્યાદ્ વિષયાભાવાત્. યદ્ યદ્ ઉપલભ્યતે તત્ તદ્ અવયવિત્વેનામ્નાતમ્. તસ્માદ્ અસ્ત્ય્ અવયવી યો મહત્ત્વાદિવ્યવહારાપન્નઃ સમાપત્તેર્ નિર્વિતર્કાયા વિષયી ભવતિ. 1.43
એતયૈવ સવિચારા નિર્વિચારા ચ સૂક્ષ્મવિષયા વ્યાખ્યાતા

તત્ર ભૂતસૂક્ષ્મકેષ્વ્ અભિવ્યક્તધર્મકેષુ દેશકાલનિમિત્તાનુભવાવચ્છિન્નેષુ યા સમાપત્તિઃ સા સવિચારેત્ય્ ઉચ્યતે. તત્રાપ્ય્ એકબુદ્ધિનિર્ગ્રાહ્યમ્ એવોદિતધર્મવિશિષ્ટં ભૂતસૂક્ષ્મમ્ આલમ્બનીભૂતં સમાધિપ્રજ્ઞાયામ્ ઉપતિષ્ઠતે.
યા પુનઃ સર્વથા સર્વતઃ શાન્તોદિતાવ્યપદેશ્યધર્માનવચ્છિન્નેષુ સર્વધર્માનુપાતિષુ સર્વધર્માત્મકેષુ સમાપત્તિઃ સા નિર્વિચારેત્ય્ ઉચ્યતે. એવંસ્વરૂપં હિ તદ્ભૂતસૂક્ષ્મમ્ એતેનૈવ સ્વરૂપેણાલમ્બનીભૂતમ્ એવ સમાધિપ્રજ્ઞાસ્વરૂપમ્ ઉપરઞ્જયતિ.
પ્રજ્ઞા ચ સ્વરૂપશૂન્યેવાર્થમાત્રા યદા ભવતિ તદા નિર્વિચારેત્ય્ ઉચ્યતે. તત્ર મહદ્વસ્તુવિષયા સવિતર્કા નિર્વિતર્કા ચ, સૂક્ષ્મવસ્તુવિષયા સવિચારા નિર્વિચારા ચ. એવમ્ ઉભયોર્ એતયૈવ નિર્વિતર્કયા વિકલ્પહાનિર્ વ્યાખ્યાતેતિ. 1.44
સૂક્ષ્મવિષયત્વં ચાલિઙ્ગપર્યવસાનમ્

પાર્થિવસ્યાણોર્ ગન્ધતન્માત્રં સૂક્ષ્મો વિષયઃ. આપ્યસ્ય રસતન્માત્રમ્. તૈજસસ્ય રૂપતન્માત્રમ્. વાયવીયસ્ય સ્પર્શતન્માત્રમ્. આકાશસ્ય શબ્દતન્માત્રમ્ ઇતિ. તેષામ્ અહંકારઃ. અસ્યાપિ લિઙ્ગમાત્રં સૂક્ષ્મો વિષયઃ. લિઙ્ગમાત્રસ્યાપ્ય્ અલિઙ્ગં સૂક્ષ્મો વિષયઃ. ન ચાલિઙ્ગાત્ પરં સૂક્ષ્મમ્ અસ્તિ. નન્વ્ અસ્તિ પુરુષઃ સૂક્ષ્મ ઇતિ સત્યમ્. યથા લિઙ્ગાત્ પરમ્ અલિઙ્ગસ્ય સૌક્ષ્મ્યં ન ચૈવં પુરુષસ્ય. કિંતુ, લિઙ્ગસ્યાન્વયિકારણં પુરુષો ન ભવતિ, હેતુસ્ તુ ભવતીતિ. અતઃ પ્રધાને સૌક્ષ્મ્યં નિરતિશયં વ્યાખ્યાતમ્. 1.45
તા એવ સબીજઃ સમાધિઃ

તાશ્ ચતસ્રઃ સમાપત્તયો બહિર્વસ્તુબીજા ઇતિ સમાધિર્ અપિ સબીજઃ. તત્ર સ્થૂલે ઽર્થે સવિતર્કો નિર્વિતર્કઃ, સૂક્ષ્મે ઽર્થે સવિચારો નિર્વિચાર ઇતિ ચતુર્ધોપસંખ્યાતઃ સમાધિર્ ઇતિ. 1.46
નિર્વિચારવૈશારદ્યે ઽધ્યાત્મપ્રસાદઃ

અશુદ્ધ્યાવરણમલાપેતસ્ય પ્રકાશાત્મનો બુદ્ધિસત્ત્વસ્ય રજસ્તમોભ્યામ્ અનભિભૂતઃ સ્વચ્છઃ સ્થિતિપ્રવાહો વૈશારદ્યમ્. યદા નિર્વિચારસ્ય સમાધેર્ વૈશારદ્યમ્ ઇદં જાયતે તદા યોગિનો ભવત્ય્ અધ્યાત્મપ્રસાદો ભૂતાર્થવિષયઃ ક્રમાનનુરોધી સ્ફુટઃ પ્રજ્ઞાલોકઃ. તથા ચોક્તમ્ --- "પ્રજ્ઞાપ્રસાદમ્ આરુહ્ય અશોચ્યઃ શોચતો જનાન્ । ભૂમિષ્ઠાન્ ઇવ શૈલસ્થઃ સર્વાન્ પ્રાજ્ઞો ઽનુપશ્યતિ". 1.47
ઋતંભરા તત્ર પ્રજ્ઞા

તસ્મિન્ સમાહિતચિત્તસ્ય યા પ્રજ્ઞા જાયતે તસ્યા ઋતંભરેતિ સંજ્ઞા ભવતિ. અન્વર્થા ચ સા, સત્યમ્ એવ બિભર્તિ ન ચ તત્ર વિપર્યાસજ્ઞાનગન્ધો ઽપ્ય્ અસ્તીતિ. તથા ચોક્તમ્ ---
"આગમેનાનુમાનેન ધ્યાનાભ્યાસરસેન ચ ।
ત્રિધા પ્રકલ્પયન્ પ્રજ્ઞાં લભતે યોગમ્ ઉત્તમમ્" ઇતિ. 1.48
સા પુનઃ ---
શ્રુતાનુમાનપ્રજ્ઞાભ્યામ્ અન્યવિષયા વિશેષાર્થત્વાત્

શ્રુતમ્ આગમવિજ્ઞાનં તત્ સામાન્યવિષયમ્. ન હ્ય્ આગમેન શક્યો વિશેષો ઽભિધાતુમ્, કસ્માત્, ન હિ વિશેષેણ કૃતસંકેતઃ શબ્દ ઇતિ. તથાનુમાનં સામાન્યવિષયમ્ એવ. યત્ર પ્રાપ્તિસ્ તત્ર ગતિર્ યત્રાપ્રાપ્તિસ્ તત્ર ન ભવતિ ગતિર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અનુમાનેન ચ સામાન્યેનોપસંહારઃ. તસ્માચ્ છ્રુતાનુમાનવિષયો ન વિશેષઃ કશ્ચિદ્ અસ્તીતિ.
ન ચાસ્ય સૂક્ષ્મવ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટસ્ય વસ્તુનો લોકપ્રત્યક્ષેણ ગ્રહણમ્ અસ્તિ. ન ચાસ્ય વિશેષસ્યાપ્રમાણકસ્યાભાવો ઽસ્તીતિ સમાધિપ્રજ્ઞાનિર્ગ્રાહ્ય એવ સ વિશેષો ભવતિ ભૂતસૂક્ષ્મગતો વા પુરુષગતો વા. તસ્માચ્ છ્રુતાનુમાનપ્રજ્ઞાભ્યામ્ અન્યવિષયા સા પ્રજ્ઞા વિશેષાર્થત્વાદ્ ઇતિ. 1.49
સમાધિપ્રજ્ઞાપ્રતિલમ્ભે યોગિનઃ પ્રજ્ઞાકૃતઃ સંસ્કારો નવો નવો જાયતે ---
તજ્જઃ સંસ્કારો ઽન્યસંસ્કારપ્રતિબન્ધી

સમાધિપ્રજ્ઞાપ્રભવઃ સંસ્કારો વ્યુત્થાનસંસ્કારાશયં બાધતે. વ્યુત્થાનસંસ્કારાભિભવાત્ તત્પ્રભવાઃ પ્રત્યયા ન ભવન્તિ. પ્રત્યયનિરોધે સમાધિર્ ઉપતિષ્ઠતે. તતઃ સમાધિજા પ્રજ્ઞા, તતઃ પ્રજ્ઞાકૃતાઃ સંસ્કારા ઇતિ નવો નવઃ સંસ્કારાશયો જાયતે. તતશ્ ચ પ્રજ્ઞા, તતશ્ ચ સંસ્કારા ઇતિ. કથમ્ અસૌ સંસ્કારાતિશયશ્ ચિત્તં સાધિકારં ન કરિષ્યતીતિ. ન તે પ્રજ્ઞાકૃતાઃ સંસ્કારાઃ ક્લેશક્ષયહેતુત્વાચ્ ચિત્તમ્ અધિકારવિશિષ્ટં કુર્વન્તિ. ચિત્તં હિ તે સ્વકાર્યાદ્ અવસાદયન્તિ. ખ્યાતિપર્યવસાનં હિ ચિત્તચેષ્ટિતમ્ ઇતિ. 1.50
કિં ચાસ્ય ભવતિ ---
તસ્યાપિ નિરોધે સર્વનિરોધાન્ નિર્બીજઃ સમાધિઃ