યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.98-2

અષ્ટનવતિતમઃ સર્ગઃ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
ચિત્તં નાસ્તીતિ મે બોધો યથા યુક્ત્યા સ્ફુટં ભવેત્।
તામન્યામથવા બ્રૂહિ બુદ્ધં ન નિપુણં મયા

કુમ્ભ ઉવાચ ।
ચિત્તં નાસ્ત્યેવ હે રાજન્કદાચિત્કિંચન ક્વચિત્ ।
યચ્ચેદં ચિત્તવદ્ભાતિ તદ્બ્રહ્માભિધમવ્યયમ્

અતોઽજ્ઞાનાત્મકં યત્તજ્જગદેવ ન વિદ્યતે ।
તત્રાહંત્વંતદિત્યાદિકલ્પિતાઃ કલનાઃ કુતઃ

નાસ્ત્યેવ જગદેવેદં યચ્ચેદં કિંચનોદિતમ્ ।
બ્રહ્મૈવાસ્તીહ સકલં કેન તદ્બુધ્યતે કથમ્

મહાપ્રલયસર્ગાદાવેવેદં નોદિતં જગત્ ।
નિર્દેશસ્ત્વિદમિત્યત્ર ત્વદ્બોધાય મયા કૃતઃ

ઉપાદાનાત્મકાદીનાં કારણાનામભાવતઃ ।
અકારણં ચ ભાવાનામશેષાણાં ત્વસંભવાત્

એવમજ્ઞાનબુદ્ધ્યાત્મ જગત્તસ્માન્ન વિદ્યતે ।
તસ્માદ્યદિદમાભાતિ ભાસનં બ્રહ્મ નેતરત્

અનાખ્યેઽનાકૃતૌ દેવે કરોતીદમિતિ ત્વસત્ ।
ભાષિતં નોપપત્ત્યાત્મ ન સત્યં નાનુભૂયતે

અનાખ્યોઽપ્રતિઘઃ સ્વાત્મા નિરાકારો ય ઈશ્વરઃ ।
સ કરોતિ જગદિતિ હાસાયૈવ વચોઽધિયામ્

અનેનૈવ પ્રયોગેણ રાજંશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે ।
જગદેવ ન સત્સાધો કુતશ્ચિત્તાદિ તદ્ગતમ્

ચેતો હિ વાસનામાત્રં વાસ્યે તુ સતિ વાસના ।
વાસ્યં જગત્તદેવાસદતશ્ચિત્તાસ્તિતા કુતઃ

યદિદં કચતિ બ્રહ્મ સ્વયમાત્માત્મનાત્મનિ ।
કૃતં તસ્યૈવ તેનૈવ ચિત્તમિત્યાદિનામકમ્

જગદ્દૃશ્યમિદં વાસ્યં તદેવોત્પન્નમેવ નો ।
કારણાભાવતઃ પૂર્વમેવાતશ્ચિત્તતા કુતઃ

અતશ્ચિદ્વ્યોમમાત્રાત્મ પરમાકાશનામકમ્ ।
સ્ફારં વેદનમેવેદં કચત્યસ્તિ કુતો જગત્

યત્કિંચિત્પરમાકાશ ઈષત્કચકચાયતે ।
ચિદાદર્શે ન જાતત્વાન્ન ચિત્તં નો જગત્ક્રિયા

અહં ત્વં જગદિત્યેષા પ્રતિપત્તિર્ન વાસ્તવી ।
મિથ્યા સ્વપ્ન ઇવાભાતિ નૂનં મેઽશેષકારિણી

વાસ્યસ્ય જગતોઽભાવાદ્યતો નાસ્ત્યેવ વાસના ।
અતસ્તદાત્મકં ચિત્તં કીદૃશં ક્વ કુતઃ કથમ્

અપ્રબુદ્ધૈરવગતં ચિત્તં દૃશ્યમિદં જગત્ ।
અસચ્ચિત્તં નિરાકારં પૂર્વમુત્પન્નમેવ નો

નોત્પન્નં કારણાભાવાત્સર્ગાદાવેવ સર્વદા ।
લોકશાસ્ત્રાનુભવતો ન ચ દૃશ્યસ્ય વસ્તુનઃ

અનાદિત્વમજત્વં વા સ્થૈર્યં વાપ્યુપપદ્યતે ।
સાકારસ્યાસ્ય જગતઃ સ્થૂલસ્ય પ્રતિઘાકૃતેઃ

સમસ્તકારણાભાવાલ્લોકશાસ્ત્રાનુભૂતિભિઃ ।
યુજ્યન્તે ચ નિરાકર્તું ન મહાપ્રલયાદયઃ

શાસ્ત્રાનુભવવેદાર્થસિદ્ધાન્તૈસ્તે ત્રયોઽપિ વા ।
પ્રલયાશ્ચ ન સન્તીતિ વક્ત્યુન્મત્તક એવ ચ

લોકઃ શાસ્ત્રાણિ વેદાશ્ચ પ્રમાણં યસ્ય નો મતેઃ ।
અસદ્ભ્યો હ્યતિમૂઢઃ સ સજ્જનસ્તં ન સંશ્રયેત્

ન ચ સપ્રતિઘસ્યાસ્ય દૃશ્યસ્યાપ્રતિઘં ક્વચિત્ ।
કારણં ભવિતું શક્તં સાકારસ્ય નિરાકૃતિ

ઇત્થમાલક્ષ્યમાણં તત્તદેવં સતતં મુને ।
ન ચ નાર્થક્રિયાકારિ ભવેન્નેત્થમિદં જગત્

તસ્માદિદં નિરંશસ્ય ચિદ્વ્યોમ્નોઽપ્રતિઘાકૃતેઃ ।
નિરાકૃતેરનન્તસ્ય પૂર્વાત્પૂર્વનિરંશતઃ

બ્રહ્મણઃ સર્વરૂપસ્ય શાન્તસ્યાત્તસ્ય યત્સમમ્ ।
સ્વત એવાત્મકચનં સર્ગપ્રલયરૂપધૃક્

સ્વકં વપુશ્ચ તેનૈવ જ્ઞાતં જગદિવ ક્ષણાત્ ।
ક્ષણાન્તરાનુબુદ્ધં સદ્બ્રહ્મૈવાસ્તે નિરાત્મનિ

બ્રહ્મૈવેદમતઃ સર્વં ક્વચિન્ન જગદાદિધીઃ ।
ક્વાચિત્તાદિ ક્વચિત્તાદિ ક્વ દ્વૈતૈક્યાદિકલ્પના

સર્વં નિરાલમ્બમજં પ્રશાન્ત-
મનાદિરિત્યાત્મ યથાસ્થિતં સત્ ।
ઇદં તુ નાનેવ ન ચાપ્યનાના
યથાસ્થિતં તિષ્ઠ સુકાષ્ઠમૌનમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ચૂ૦ શિખિધ્વજાવબોધનં નામાષ્ટનવતિતમઃ સર્ગઃ