યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.97-2

સપ્તનવતિતમઃ સર્ગઃ

કુમ્ભ ઉવાચ ।
હેમ્ન્યસ્તિ દેશકાલાન્તે ઇત્થં જન્યજનિક્રમઃ ।
ન કિંચિજ્જાયતે શાન્તાન્ન કિંચિત્પ્રવિલીયતે

સ્વસત્તાયાં સ્થિતં બ્રહ્મ ન બીજં ન ચ કારણમ્ ।
શુદ્ધાનુભવમાત્રં તત્તસ્માદન્યન્ન વિદ્યતે

કિંચિજ્જગદહંતાદિ તદેવાનન્તમસ્તિ હિ ।
શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
શિવે જગદહંતાદિ મુને નાસ્તીતિ વેદ્મ્યહમ્

સર્ગવેદનમાભાતિ કથમેતદ્વદાશુ મે ।
કુમ્ભ ઉવાચ ।
વિસ્તારં તદનાદ્યન્તં તત્સંવિદિવ તિષ્ઠતિ

તત્તદ્ભુવનમત્યચ્છં તત્તન્માત્રં જગદ્વપુઃ ।
ન વિજ્ઞાનમયોઽર્થોઽસ્તિ ન બાહ્યો નાપિ શૂન્યતા

વેદનામાત્રસારત્વાદ્યથા ચિત્સાર ઉચ્યતે ।
દ્રવત્વં સલિલસ્યેવ ચિદચિત્ત્વમકારણમ્

સ્વાત્મનીશમનન્તં તદ્યથાસ્થિતમવસ્થિતમ્ ।
પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદાભાવતઃ સત્ત્વભાવયોઃ

અસત્ત્વાત્તેન પરમે સ્વચ્છભાવવ્યવસ્થતા ।
યદિ કારણતાપત્તિયોગ્યં શાન્તં પદં ભવેત્

અનિઙ્ગિતમનાભાસમપ્રતર્ક્યં કથં ભવેત્ ।
અતો ન કારણં નૈવ બીજં બ્રહ્મ કદાચન

કાર્યસ્ય કસ્યચિન્નામ તેન સર્ગો ન વિદ્યતે ।
ન ચાન્યથોપપત્તિર્હિ સર્ગસ્યાસ્યોપપદ્યતે

ચિન્માત્રકાદૃતે તસ્માજ્જડસર્ગો ન વિદ્યતે ।
યદિદં દૃશ્યતે કિંચિત્તચ્ચિદ્ધનમિવોત્થિતમ્

અહંભાવજગચ્છબ્દશબ્દાર્થરસરઞ્જનમ્ ।
કાર્યં ન કારણાભાવાત્પદાર્થે તૂપપદ્યતે

દ્વિત્વૈક્યાદ્યાત્મકં વ્યોમપુષ્પવત્સ્વાનુભૂતિતઃ ।
વસ્તુ નાશૈકનિષ્ઠત્વાન્ન વા જ્ઞમુપપદ્યતે

ઉપલમ્ભકરો નાશો જન્મનસ્તસ્ય વા કુતઃ ।
અથ ચૈનં સદા સન્તં નિત્યં નષ્ટં ચ વેત્સિ વા

પદાર્થૌઘં તદેવેત્થમેકરૂપેઽપિ કિં વ્યથા ।
ઉપલમ્ભસ્તુ યશ્ચાયમેષા ચિત્તચમત્કૃતિઃ

ચિત્તત્ત્વમાત્રસત્તાસ્તિ દ્વિત્વમૈક્યં ચ નાસ્ત્યલમ્ ।
અતઃ પદાર્થસત્તાયા અભાવે સતિ ભૂપતે

અસંભવાદ્ભાવનસ્ય નાહંતાભાવનાસ્તિ તે ।
અહંભાવાસંભવતશ્ચિત્તમન્યત્કિમુચ્યતે

ઇતિ ચિત્તમહંરૂપં નાસ્ત્યતો ન ચ ભિન્નતા ।
નિર્વાસનઃ શાન્તમના મૌની પરનભોમયઃ

સદેહો વા વિદેહો વા ભાવસ્થોઽપ્યચલોપમઃ ।
સંબન્ધાચ્છુદ્ધચિદ્દૃષ્ટેઃ પદાર્થાભાવસિદ્ધિતઃ

ભાવનાભાવતશ્ચિત્તે નાસ્ત્યેવાહમિતિ સ્વયમ્ ।
એવં બ્રહ્મેતિ વેદાર્થભાવનાદનુભૂતિતઃ ।
ચેતિતાર્થૈકસત્યત્વાચ્ચિન્તા નામ ક્વ વિદ્યતે

તેનાસિ નિર્મલમકારણમાદિમુક્તં
તદ્બ્રહ્મ શાશ્વતમશેષમનેકમેકમ્ ।
શૂન્યં નિરામયમસત્સદનાદિમધ્યં
સર્વં જગચ્ચિદપિ બ્રહ્મ યથાસ્થિતં તત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ચૂ૦ શિખિધ્વજપ્રબોધનં નામ સપ્તનવતિતમઃ સર્ગઃ