યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.95-2

પઞ્ચનવતિતમઃ સર્ગઃ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં યદ્યયં ભાસતે ભ્રમઃ ।
અર્થક્રિયાસમર્થશ્ચ તત્કથં દુઃખકારણમ્

કુમ્ભ ઉવાચ ।
એવં જગદ્ભ્રમસ્યાસ્ય ભાવનં તાવદાતતમ્ ।
શિલીભૂતસ્ય શીતેન સલિલસ્યેવ રૂક્ષતા

અજ્ઞાનં શિથિલીભૂતમેવં નષ્ટં વિદુર્બુધાઃ ।
ન નાશેન વિનોદેતિ પૂર્વસંસ્થાનવિચ્યુતિઃ

તનુત્વં સર્વબોધસ્ય યત્તદેવ હિ કારણમ્ ।
સર્ગોપશમસંપત્તૌ પ્રતિપન્ને પરે પદે

તાનવં દૃશ્યતે યસ્ય તસ્યાનુક્રમતઃ સ્વયમ્ ।
પૂર્વસંસ્થાનવિગમાત્પ્રશમોઽપ્યુપપદ્યતે

અનેનૈવ ક્રમેણૈવં ત્વમાદિપુરુષો નૃપઃ ।
ભ્રમાકારોદયં વિદ્ધિ મૃગતૃષ્ણામ્બુવત્સ્થિતમ્

એષા પિતામહાભાવેઽપ્યસતી ભૂતસંતતિઃ ।
ન કદાચન તત્સિદ્ધં યદસિદ્ધેન સાધ્યતે

અયં ભૂતોપલમ્ભો હિ મૃગતૃષ્ણામ્બ્વિવોદિતઃ ।
વિચારાદ્વિલયં યાતિ શુક્તૌ રજતધીરિવ

કારણાભાવતઃ કાર્યમભૂત્વા ભવતીતિ યત્ ।
મિથ્યાજ્ઞાનાદૃતે તસ્ય ન રૂપમુપપદ્યતે

મિથ્યાદૃષ્ટિપ્રેક્ષિતં તુ ન કદાચન વિદ્યતે ।
મૃગતૃષ્ણામ્ભસા કેન ઘટકાઃ પરિપૂરિતાઃ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
સ્રષ્ટુરાદ્યસ્ય પરમં બ્રહ્મ કસ્માન્ન કારણમ્ ।
અનન્તમજમવ્યક્તમમ્બરં શાન્તમચ્યુતમ્

કુમ્ભ ઉવાચ ।
હેતુત્વાભાવતો બ્રહ્મ કાર્યત્વાભાવતસ્તથા ।
અદ્વૈતેનાતિગન્તાત્મા ન ચ કાર્યં ન કારણમ્

અકર્તૃકર્મકરણમકારણમબીજકમ્ ।
અપ્રતર્ક્યમવિજ્ઞેયં બ્રહ્મ કર્તૃ કથં ભવેત્

અકારણત્વાત્કાર્યત્વરહિતં તજ્જગદ્ભવેત્ ।
અદ્વૈતૈક્યમનાદ્યન્તં તદાદ્યમુપલમ્ભનમ્

અપ્રતર્ક્યમવિજ્ઞેયં યચ્છિવં શાન્તમવ્યયમ્ ।
તત્કથં કસ્ય કેનૈવ કર્તૃ ભોક્તૃ કદા ભવેત્

અતો નેદં કૃતં કિંચિજ્જગદાદિ ન વિદ્યતે ।
ન કર્તાસિ ન ભોક્તાસિ સર્વં શાન્તમજં શિવમ્

કારણાભાવતઃ કાર્યં ન કસ્યચિદિદં જગત્ ।
અકારણત્વાત્કાર્યત્વં ભ્રમાદ્વિદ્ધિ ત્વિદં જગત્

અકાર્યત્વાચ્ચ નાસ્ત્યેતત્સર્ગ ઇત્થં ન વિદ્યતે ।
યદા ન કસ્યચિત્કાર્યં કારણસ્ય જગત્તદા

પદાર્થાભાવસંસિદ્ધિસ્તત્સિદ્ધૌ કસ્ય વેદનમ્ ।
એવં તુ વેદનાભાવે નાસ્ત્યહંત્વસ્ય કારણમ્

અતઃ શુદ્ધો વિમુક્તોઽસિ કૈવોક્તિર્બન્ધમોક્ષયોઃ ।
શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
બુદ્ધોઽસ્મિ ભગવન્યુક્તિયુક્તમુક્તં ત્વયોત્તમમ્

કારણાભાવતઃ કર્તૃ નેદં બ્રહ્મેતિ વેદ્મ્યહમ્ ।
કર્ત્રભાવાજ્જગન્નાસ્તિ તેન નાસ્તિ પદાર્થદૃક્

નાતશ્ચિત્તાદિ તદ્બીજં નાતોઽહંતાદિ કિંચન ।
એવંસ્થિતે વિશુદ્ધોઽસ્મિ વિબુદ્ધોસ્મિ શિવોસ્મિ વા

નમો મહ્યં પરં ચેત્યં ન કિંચિદિતિ બોધિતઃ ।
પદાર્થવેદનાદિત્થમસદેવાવભાસતે ।
અહમાદ્યન્તમેતેન શાન્તમાસે ખકોશવત્

જગત્પદાર્થપ્રવિભાગદૃષ્ટિઃ
સદેશદિક્કાલકલાક્રિયૌઘા ।
અહો તુ કાલેન ચિરેણ શાન્તા
બ્રહ્મૈવ શાન્તં સ્થિતમવ્યયાત્મ

શામ્યામિ નિર્વામિ પરિસ્થિતોઽસ્મિ
ન યામિ નોદેમિ ન ચાસ્તમેમિ ।
તિષ્ઠામિ તિષ્ઠ સ્વયથાસ્થિતાત્મા
શિવં શુભં પાવનમૌનમસ્મિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ચૂ૦ શિખિધ્વજવિશ્રાન્તિર્નામ પઞ્ચનવતિતમઃ સર્ગઃ