યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.92

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથ વાતમયીં કૃત્વા જગત્પ્રેક્ષણકૌતુકાત્ ।
ધારણાં ધીરયા વૃત્ત્યા વિતતામહમાગતઃ

સંપન્નોઽસ્મ્યનિલો વલ્લીલલનાલોકલાસકઃ ।
કમલોત્પલકુન્દાદિજાલકામોદપાલકઃ

સીકરોત્કરનીહારહેલાહરણતત્પરઃ ।
સુરતશ્રાન્તસર્વાઙ્ગસમાહ્લાદનતર્ષુલઃ

તૃણગુલ્મલતાવલ્લીદલતાણ્ડવપણ્ડિતઃ ।
લતૌષધિફલોલ્લાસકુસુમામોદમણ્ડિતઃ

મૃદુર્મઙ્ગલકાલેષુ લલનાલોકલાલકઃ ।
ભીમ ઉત્પાતકાલેષુ પર્ણવત્પ્રૌઢપર્વતઃ

નન્દને કુન્દમન્દારમકરન્દરજોરુણઃ ।
નરકેઽઙ્ગારસંભારભૂરિનીહારભાસુરઃ

સાગરે સરલાવર્તલેખાનુમિતસર્પણઃ ।
દિવિ વારિદસંચારમૃષ્ટામૃષ્ટેન્દુદર્પણઃ

નક્ષત્રક્ષત્રસૈન્યસ્ય રથો રંહોવિબૃંહિતઃ ।
ત્રૈલોક્યસિદ્ધસંચારવિમાનધરણે હિતઃ

સહોદર ઇવ ક્ષિપ્રગામિત્વાદસ્ય ચેતસઃ ।
અનઙ્ગોઽપિ સમસ્તાઙ્ગઃ સ્પન્દાનન્દનચન્દનઃ

તુષારસીકરાસારજરારોમવિજર્જરઃ ।
આમોદયૌવનોન્માદો મૌનમાર્દવશૈશવઃ

નન્દનામોદમધુરો મધુરોદારસંસૃતિઃ ।
ચારુચૈત્રરથોન્મુક્તો હૃતકાન્તારતશ્રમઃ

ચિરં ગઙ્ગાતરઙ્ગાઙ્ગદોલાન્દોલનસશ્રમઃ ।
શ્રમસ્વરૂપાજ્ઞતયા નિવારિતતતશ્રમઃ

પુષ્પભારાનતાઃ સ્પર્શૈર્વસન્તવનિતાલતાઃ ।
ચિરં ચપલયઁલ્લોલદલહસ્તાલિલોચનાઃ

ચિરં ભુકત્વેન્દુબિમ્બાગ્રં સુપ્તા પૂર્ણાભ્રતલ્પકે ।
વિધૂય કમલાનીકમપનીતરતશ્રમઃ

સમસ્તરજસામેકો વ્યોમગામી તુરંગમઃ ।
આમોદમદમાતઙ્ગસમુલ્લાસમહાસુહૃત્

ધીરેણાપ્ય તડિચ્છૃઙ્ગં પયોદપશુપાલકઃ ।
તન્તુઃ સીકરમુક્તાનામરિધર્મા રજોરુજામ્

આકાશકુસુમામોદઃ સર્વશબ્દસહોદરઃ ।
નાડીપ્રણાલીસલિલં ભૂતાઙ્ગોપાઙ્ગવર્તકઃ

મર્મકર્મકરૈકાત્મા હૃદ્ગુહાગેહકેસરી ।
નિત્યમેકાન્તપથિકઃ સારવિજ્જાતવેદસઃ

આમોદરત્નલુણ્ટાકો વિમાનનગરાવનિઃ ।
દાહાન્ધકારશીતાંશુઃ શૈત્યેન્દુક્ષીરસાગરઃ

પ્રાણાપાનકલારજ્જ્વા પ્રાણિનાં યન્ત્રવાહકઃ ।
અરિર્મિત્રં ચ દ્વીપાનાં દ્વીપસંચારણે રતઃ

પુરોગતોઽપ્યદૃશ્યાત્મા મનોરાજ્યપુરોપમઃ ।
તાલવૃન્તતિલેતૈલમાલાનં સ્પન્દદન્તિનઃ

એકક્ષણલવેનૈવ ચાલિતાખિલભૂધરઃ ।
વર્ણાવલિતરઙ્ગાણાં ગઙ્ગાવાહ ઇવૈકકૃત્

ધૂમામ્બુવાહરજસાં મહાવર્તકૃદમ્ભસામ્ ।
દ્યુનદીવાહવાર્યોઘનભોનીલોત્પલાલિકઃ

શરીરાવેષ્ટિતોન્મુક્તપુરાણતૃણચોપનઃ ।
સ્પન્દપદ્મવનાદિત્યઃ શબ્દવર્ષૈકવારિદઃ

વ્યોમકાનનમાતઙ્ગઃ શરીરગૃહગર્ગટઃ ।
ધૂલીકદમ્બવિપિનમાલાલિઙ્ગનનાયકઃ

સ્ત્યાનીકરણસંશોષધૃતિસ્પન્દનસૌરભૈઃ ।
સશૈત્યૈઃ કર્મભિઃ ષડ્ભિરલબ્ધક્ષણ આક્ષયમ્

રસાકર્ષણસવ્યગ્રો નિત્યં ભ્રાતેવ તેજસઃ ।
હરણાદાનકર્તૄણામઙ્ગાનાં વિનિયોગકૃત્

શરીરનગરે નાડીમાર્ગૈર્ગતિનિરર્ગલઃ ।
રસભાણ્ડે પરાવર્તાદાયુર્મણિમહાવણિક્

શરીરનગરીનાશનિર્માણૈકપરાયણઃ ।
રસકિટ્ટકલાધાતુપૃથક્કરણકોવિદઃ

પ્રતિસૂક્ષ્માણુકં દેહે તતો દૃષ્ટં મયા જગત્ ।
તત્રેત્થં રૂપવાનસ્મિ સ્ફુટમાભોગિ સુસ્થિરમ્

પરમાણુપ્રતિ ત્વત્ર પ્રોહ્યન્ત ઇવ સર્ગકાઃ ।
ન ચ કિંચિત્કિલોહ્યન્તે સ્વા(ખા?)કૃતે કિમિવોહ્યતે

સચન્દ્રાર્કાનિલાગ્નીન્દ્રપદ્મવૈશ્રવણેશ્વરાઃ ।
સબ્રહ્મહરિગન્ધર્વા વિદ્યાધરમહોરગાઃ

સસાગરગિરિદ્વીપદિગન્તરમહાર્ણવાઃ ।
સલોકાન્તરલોકેશક્રિયાકાલકલાક્રમાઃ

સસ્વર્ગભૂમિપાતાલતતલોકાન્તરાન્તરાઃ ।
સભાવાભાવવૈધુર્યજરામરણસંભ્રમાઃ

એવં નામ તદા રામ ભૂતપઞ્ચકરૂપિણા ।
મયા પ્રવિહૃતં તત્ર ત્રૈલોક્યનલિનોદરે

રસઃ પીતોઽનુભૂતશ્ચ ક્ષ્માજલાનિલતેજસામ્ ।
મૂલજાલેન વૃક્ષાણાં પ્રાણિનાં વસતા મયા

રસાયનઘનાઙ્ગેષુ ચન્દનદ્રવશોભિષુ ।
લુઠિતં ચન્દ્રબિમ્બેષુ તુષારશયનેષ્વિવ

સર્વર્તુવનજાલેષુ નાનામોદાનિ દિક્ષ્વલમ્ ।
ભુક્તાનિ પુષ્પજાલાનિ પ્રોચ્છિષ્ટં દદતાઽલયે

તતોન્નતાસુ મૃદ્વીષુ સ્વાસ્તીર્ણાસ્વમ્બરાજિરે ।
સુપ્તં શુભ્રાભ્રમાલાસુ નવનીતસ્થલીષ્વિવ

સુમનઃપત્રમૃદુષુ નીલલક્ષ્મીવિલાસિષુ ।
સુરસિદ્ધાઙ્ગનાઙ્ગેષુ દૂરાસ્તસ્મરવાસનમ્

કૃતઃ કુમુદકહ્રારકમલે નલિનીવને ।
કોમલઃ કલહંસીભિર્લીલાકલકલારવઃ

સરત્સરિચ્છિરાસારા મૂલભૂમણ્ડલાન્વિતાઃ ।
અઙ્ગૈરૂઢાઃ સ્ફુરદ્ભૂતા લોમાલય ઇવાદ્રયઃ

ખાદ્રયઃ પ્રથિતા દીર્ઘસરિત્સૂત્રૈઃ સમુદ્રકૈઃ ।
આદર્શૈરિવ વિશ્રાન્તમઙ્ગેષુ પ્રતિબિમ્બિભિઃ

ભૂતસર્ગેણ વિશ્રાન્તં સિદ્ધવિદ્યાધરાદિના ।
મદ્દેહે ચેતિતેનેવ મક્ષિકાયૌકરૂપિણા

મત્પ્રસાદેન મુદિતૈર્લબ્ધમર્કાદિભિર્વપુઃ ।
કૃષ્ણરક્તસિતાપીતહરિતૈર્હરિતૈરિવ

સમુદ્રમુદ્રયા સપ્તદ્વીપસપ્તાત્મરૂપયા ।
સંસ્થયા સ્થાપિતા ભૂમિઃ પ્રકોષ્ઠે વલયોપમા

વિદ્યાધરપુરન્ધ્રીણાં પરામૃષ્ટાઙ્ગયષ્ટિના ।
અદૃષ્ટેનૈવ વિહિતઃ પુલકોલ્લાસ આત્મના

સરિચ્છિરામલસ્ફારરસાનિ સુષિરાણિ ચ ।
જગન્ત્યેવાસ્થિજાલાનિ મમાસન્સંસ્થિતાનિ ચ

અસંખ્યૈર્વ્યોમમાતઙ્ગૈશ્ચન્દ્રાર્કચલચામરૈઃ ।
ઉદુમ્બરાન્તર્મશકૈરિવ મદ્ધૃદયે સ્થિતમ્

સર્વપાતાલપાદેન ભૂતલોદરધારિણા ।
સ્વમૂર્ધ્નાપિ તદા રામ ન ત્યક્તાથ પરાણુતા

દિક્ષુ સર્વાસુ સર્વત્ર સર્વદા સર્વકારિણા ।
સર્વાત્મનાપ્યસર્વેણ શૂન્યરૂપેણ સંસ્થિતમ્

કિંચિત્ત્વે સદકિંચિત્ત્વં સાકૃતિત્વં નિરાકૃતિ ।
અનુભૂતં સજાડ્યં ચ ચેતનત્વમલં મયા

મૈનાકમુગ્ધપીનસ્ય સાગરસ્યાવનિં પ્રતિ ।
સન્તિ સર્ગસહસ્રાણિ સ્થાણુભૂતાન્યથો મયા

જગન્ત્યઙ્ગે મયોઢાનિ ગૂઢાનિ પ્રકટાન્યપિ ।
પ્રતિબિમ્બપુરાણીવ મુકુરેણાજડાત્મના

એવં જલાનિલાગ્નિત્વં ભૂમિત્વં ખાત્મના મયા ।
કૃતં ચિતેવ સ્વપ્નેષુ બત માયાવિજૃમ્ભિતમ્

અપિ તસ્યામવસ્થાયાં જગન્ત્યાકાશકોશકે ।
મયા દૃષ્ટાન્યસંખ્યાનિ પરમાણુકણં પ્રતિ

પરમાણુ પ્રતિ વ્યોમ પરમાણુ પ્રતિ સ્થિતમ્ ।
સર્ગવૃન્દં યથા સ્વપ્ને સ્વપ્નાન્તરયુતં પુરમ્

સ્વમેવાહમભૂવં ભૂમણ્ડલં દ્વીપકુણ્ડલમ્ ।
સર્વાત્મનાપિ ન વ્યાપ્તં કિંચનાપિ મયા ક્વચિત્

સમુત્પાદયતાશેષં લતાતરુતૃણાઙ્કુરમ્ ।
ભૂતલેન રસાઃ કૃષ્ટા મયાર્થેનૈવ પુંભૃતામ્

અવદાતતમે યુદ્ધબોધકાલમુપેયુષિ ।
જગલ્લક્ષાણિ તિષ્ઠન્તિ ન તિષ્ઠન્તિ ચ કાનિચિત્

ચિતિ યાસ્તુ ચમત્કારં ચમત્કુર્વન્તિ યસ્ત્વતઃ ।
સ્વચમત્કૃતયોઽન્તસ્થાસ્તદેતાઃ સૃષ્ટિદૃષ્ટયઃ

અનુભૂતં કૃતં કષ્ટં યાવત્ક્વચન કિંચન ।
પરમાર્થચમત્કારાદૃતે નેહોપલભ્યતે

પ્રત્યેકં વિશ્વરૂપાત્મા સર્વકર્તા નિરામયઃ ।
પ્રબુદ્ધઃ શુદ્ધબોધાત્મા સર્વં બ્રહ્માત્મકં યતઃ

સર્વઃ સર્વત્ર સર્વાત્મા સર્વગઃ સર્વસંશ્રયઃ ।
એતત્પ્રબુદ્ધવિષયમપ્રબુદ્ધં ન વેદ્મ્યહમ્

આકાશકોશવિશદાત્મનિ ચિત્સ્વરૂપે
યેયં સદા કચતિ સર્ગપરમ્પરેતિ ।
સાન્તસ્તદેવ કિલ તાપ ઇવાન્તરૂષ્મા
ભેદોપલમ્ભ ઇતિ નાસ્તિ સદસ્ત્યનન્તમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ પાષા૦ પરમાર્થસર્ગયોરૈક્યપ્રતિપાદનં નામ દ્વિનવતિતમઃ સર્ગઃ