યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.91-2

ચૂડાલોવાચ ।
ઇદાનીં રાજશાર્દૂલ વસ્તુસંપ્રતિપત્તયે ।
શૃણુ વિન્ધ્યેભવૃત્તાન્તવિવૃતિં સ્મયકારિણીમ્

યોઽસૌ વિન્ધ્યવને હસ્તી સોઽસ્મિન્ભૂમિતલે ભવાન્ ।
યૌ વૈરાગ્યવિવેકૌ તૌ દ્વૌ તસ્ય દશનૌ સિતૌ

યશ્ચાસૌ વારણાક્રાન્તિતત્પરો હસ્તિપઃ સ્થિતઃ ।
તદજ્ઞાનં તવાક્રાન્તિતત્પરં તવ દુઃખદમ્

અતિશક્તોઽપ્યશક્તેન દુઃખાદ્દુઃખં ભયાદ્ભયમ્ ।
હસ્તી હસ્તિપકેનેવ રાજન્મૌર્ખ્યેણ નીયસે

યલ્લોહવજ્રસારેણ વારણઃ પરિયન્ત્રિતઃ ।
તદાશાપાશજાલેન ભવાનાપદમાવૃતઃ

આશા હિ લોહરજ્જુભ્યો વિષમા વિપુલા દૃઢા ।
કાલેન ક્ષીયતે લોહં તૃષ્ણા તુ પરિવર્ધતે

યદ્દ્વન્દ્વં પ્રેક્ષતે વૈરી ગજમારાદલક્ષિતઃ ।
પ્રેક્ષતે ત્વાં તદજ્ઞાનં ક્રીડાર્થં બદ્ધમેકકમ્

યદ્બભઞ્જ ગજઃ શત્રોઃ શૃઙ્ખલાજાલબન્ધનમ્ ।
તત્તત્યાજ ભવાન્ભોગભૂમિં રાજ્યમકણ્ટકમ્

કદાચિત્સુકરં શસ્ત્રશૃઙ્ખલાબન્ધભેદનમ્ ।
ન ત્વસ્ય મનસઃ સાધો ભોગાશાવિનિવારણમ્

યદિભે પાટયત્યુચ્ચૈર્બન્ધં હસ્તિપકોઽપતત્ ।
ત્વયિ ત્યજતિ તદ્રાજ્યમજ્ઞાનં પતિતં કૃતમ્

યદા વિરક્તઃ પુરુષો ભોગાશાં ત્યક્તુમિચ્છતિ ।
તદા પ્રકમ્પતેઽજ્ઞાનં છેદ્યે વૃક્ષે પિશાચવત્

યદા વિવેકી પુરુષો ભોગાન્સંત્યજ્ય તિષ્ઠતિ ।
તદા પલાયતેઽજ્ઞાનં છિન્ને વૃક્ષે પિશાચવત્

ભોગૌઘે નૂનમુન્મુક્તે પતત્યજ્ઞાનસંસ્થિતિઃ ।
પાદપે ક્રકચચ્છિન્ને કુલાયસ્તદ્ગતો યથા

યદા વનં પ્રયાતસ્ત્વં તદાઽજ્ઞાનં ક્ષતં ત્વયા ।
પતિતં સન્ન નિહતં મનસ્ત્યાગમહાસિના

તેન ભૂયઃ સમુત્થાય સ્મૃત્વા પરિભવં કૃતમ્ ।
તપઃપ્રપઞ્ચખાતેઽસ્મિન્ગહને ત્વં નિયોજિતઃ

તદૈવાઘાતયિષ્યસ્ત્વં યદ્યજ્ઞાનં તથાગતમ્ ।
રાજ્યત્યાગવિધૌ તત્ત્વાં નાહનિષ્યત્ક્ષયં ગતમ્

યત્ખાતવલયસ્તેન વૈરિણા હસ્તિનઃ કૃતઃ ।
તત્તપોદુઃખમખિલમજ્ઞાનેન તવાર્પિતમ્

યા તસ્ય રાજરાજશ્રીર્ગજારેર્નૃપસત્તમ ।
સા ત્વવજ્ઞાનનૃપતેશ્ચિન્તાભ્યન્તરચારિણી

ત્વં ગજેન્દ્રસ્ત્વયં સાધો દીર્ઘે વનેઽગજોઽપિ સન્ ।
અજ્ઞાનવૈરિણા તેન નિક્ષિપ્તસ્તરસામિતઃ

યત્ખાતવલયો બાલલતાભિરવગુણ્ઠિતઃ ।
આવૃતં તત્તપોદુઃખમીષત્સજ્જનવૃત્તિમિઃ

ઇત્યદ્યાપિ તપઃખાતે દુઃખે હ્યસ્મિન્સુદારુણે ।
સ્થિતોઽસિ પાતાલતલે નૃપ બદ્ધો યથા બલિઃ

ગજસ્ત્વમાશા નિગડાનિ વૈરી
મોહો નિખાતઃ પુનરુગ્રબન્ધઃ ।
મહીતલં વિન્ધ્ય ઉદન્ત ઇત્થં
ત્વદીય ઉક્તઃ કુરુ યત્કરોષિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્ર૦ પૂ૦ ચૂ૦ હસ્તિકાખ્યાનતાત્પર્યવિવરણં નામૈકનવતિતમઃ સર્ગઃ ॥૯