યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.90

નવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અનન્તરં વદ બ્રહ્મઞ્જગન્તિ ભવતા તદા ।
ભૂમણ્ડલાનાં હૃદયે ક્વચિદ્દૃષ્ટાનિ નૈવ વા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પરાત્મજાગ્રત્સ્વપ્નોર્વીમણ્ડલૌઘાત્મના મયા ।
તતોઽનુભૂતં હૃદયે દૃષ્ટં ચ પરયા દૃશા

યાવત્તથૈવ સર્વત્ર જગજ્જાલમવાસ્થિતમ્ ।
સર્વં દૃશ્યમયં શાન્તમપિ દ્વૈતમયાત્મકમ્

જગન્તિ સન્તિ સર્વત્ર સર્વત્ર બ્રહ્મ સંસ્થિતમ્ ।
સર્વં શૂન્યં પરં શાન્તં સર્વમારમ્ભમન્થરમ્

સર્વત્રૈવાસ્તિ પૃથ્વ્યાદિ સ્થૂલં તચ્ચ ન કિંચન ।
ચિદ્વ્યોમૈવ યથા સ્વપ્નપુરં પરમજાતવત્

નેહ નાનાસ્તિ નો નાના ન નાસ્તિત્વં ન ચાસ્તિતા ।
અહમિત્યેવ નૈવાસ્તિ યત્ર તત્ર કુતોઽસ્તિ કિમ્

અનુભૂતમપીદં સદહમિત્યાદિરૂપકમ્ ।
નાસ્ત્યેવ યદિ વાપ્યસ્તિ તદ્બ્રહ્માજમનામયમ્

યત્સ્વપ્નપુરમેવેદં સર્ગાદાવેવ ચિન્નભઃ ।
અસ્તિતાનાસ્તિતે તત્ર કીદૃશે ક્વ કુતઃ સ્થિતે

યથાહં દૃષ્ટવાંસ્તાનિ જગન્ત્યવનિરૂપધૃક્ ।
તથા મયા જલીભૂય દૃષ્ટં તાદૃશમેવ તત્

વારિધારણયા વારિ ભૂત્વા જડમિવાજડમ્ ।
સમુદ્રમન્દિરેષ્વન્તશ્ચિરં ગુલગુલાયિતમ્

તૃણવૃક્ષલતાગુલ્મવલ્લીનાં સ્તમ્ભનાડિષુ ।
મૃદ્વલક્ષિતમારૂઢં તવાઙ્ગેષ્વિવ યૂકયા

સર્વોત્થાનોપમાસ્તમ્ભે તચ્છેદે વલયોપમા ।
મૃદ્વ્યા કર્ણાહિગત્યેવ રચના પ્રકૃતોદરે

વલ્લીતમાલતાલાદિપલ્લવેષુ ફલેષુ ચ ।
વિશ્રમ્ય પુષ્ટયાઽઽકૃત્યા રેખાવિરચનં કૃતમ્

મુખેનાવિશ્ય હૃદયમૃતુવૈધુર્યધારિણા ।
હૃતા વિધુરિતા ભુક્તા લૂના દેહેષુ ધાતવઃ

સુપ્તં પલ્લવતલ્પેષુ પ્રાલેયકણરૂપિણા ।
તુલ્યકાલમશેષેષુ દિક્ષુ સર્વાસ્વખેદિના

નાનાહ્રદનદીગેહગ્રાહિણાઽવિરતાધ્વના ।
વિશ્રાન્તં સેતુસુહૃદઃ પ્રસાદેન ક્વચિત્ક્વચિત્

વિદાઽવિદનુસંધાનાજ્જડેન તદનાશ્રયાત્ ।
જડાશયેષૂલ્લસિતં જલેનાવર્તવર્તિના

મયા દુષ્કૃતિનેવોર્ધ્વશિલાસ્વસ્થેન ભૂભૃતામ્ ।
સ્વાવર્તવર્તિના શ્વભ્રપાતેષુ શતધા ગતમ્

ધૂમરૂપેણ નિર્ગત્ય દારુભ્યો ગગનાર્ણવે ।
કણરત્નેન નીલર્ક્ષમણ્યન્તર્વર્તિના સ્થિતમ્

વિશ્રાન્તમભ્રપીઠેષુ વિદ્યુદ્વનિતયા સહ ।
ભિન્નેન્દ્રનીલનીલેન શેષાઙ્ગેષ્વિવ શૌરિણા

પરમાણુમયે સર્ગે પિણ્ડરૂપેષ્વલક્ષિતમ્ ।
સ્થિતમન્તઃપદાર્થેષુ બ્રહ્મણૈવાખિલાત્મના

પ્રાપ્ય જિહ્વાણુભિઃ સઙ્ગમનુભૂતિઃ કૃતોત્તમા ।
યામાત્મનો ન દેહસ્ય મન્યે જ્ઞાનસ્ય કેવલમ્

ન મયા ન ચ દેહેન નાન્યેનાસ્વાદિતાત્મ યત્ ।
તદન્તર્વિવૃતં ચેત્યમજ્ઞાનાય તદપ્યસત્

સર્વર્તુરસરૂપેણ નાનામોદાનિ દિક્ષ્વલમ્ ।
ભુક્તાનિ પુષ્પજાલાનિ પ્રોચ્છિષ્ટં દદતાલયે

ચતુર્દશપ્રકારાણાં ભૂતાનામઙ્ગસન્ધિષુ ।
ઉષિતં ચેતનેનેવ જડેનાપ્યજડાત્મના

સીકરોત્કરરૂપેણ રથમારુહ્ય મારુતમ્ ।
આમોદેનેવ વિહિતં વિમલવ્યોમવીથિષુ

રામ તસ્યામવસ્થાયાં પરમાણુકણં પ્રતિ ।
અનુભૂતમશેષેણ યથાસ્થિતમિદં જગત્

અજડેન જડેનેવ સમયા જાલયા તયા ।
અન્તઃસર્વપદાર્થાનાં જ્ઞાતાજ્ઞાતેન સંસ્થિતમ્

જગતાં તત્ર લક્ષાણિ નાશોત્પાતશતાનિ ચ ।
મયા દૃષ્ટાનિ રૂઢાનિ કદલીદલપીઠવત્

એવં જગચ્ચાજગદ્વા સાકારં વા નિરાકૃતિ ।
ચિન્માત્રગગનં સર્વમાકાશાધિકનિર્મલમ્

ન કિંચનત્વં ચ ન કિંચનેદં
શુદ્ધઃ પરો બોધ ઇદં વિભાતિ ।
સ ચાપિ નો કિંચન નાપિ શૂન્ય-
માકાશમેવાસિ વિકાસમાસ્વ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ પાષા૦ જલજગદ્વર્ણનં નામ નવતિતમઃ સર્ગઃ