યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.89-2

ચૂડાલોવાચ ।
અથેમમપરં રમ્યં વૃત્તાન્તં શૃણુ ભૂમિપ ।
પરં પ્રબોધનં બુદ્ધેઃ સાધો સદૃશમાત્મનઃ

અસ્તિ વિન્ધ્યવને હસ્તી મહાયૂથપયૂથપઃ ।
આગસ્ત્યા શુદ્ધયા બુદ્ધ્યા વિન્ધ્યેનેવોદિતઃ સ્વતઃ

વજ્રાર્ચિર્વિષમૌ દીર્ઘૌ તસ્યાસ્તાં દશનૌ સિતૌ ।
કલ્પાનલશિખાતુલ્યૌ સુમેરૂન્મૂલનક્ષમૌ

સ બદ્ધો લોહજાલેન હસ્તિપેન કિલાભિતઃ ।
મુનીન્દ્રેણેવ વિન્ધ્યાદ્રિરુપેન્દ્રેણેવ વા બલિઃ

નિબદ્ધો યન્ત્રણામાપ શસ્ત્રકુમ્ભર્દિતો ગજઃ ।
તાં જગામ વ્યથાં ધીરો નવાગ્નૌ પુરમેતિ યામ્

રિપૌ હસ્તિપકે દૂરાદપશ્યતિ સ વારણઃ ।
અયઃસમુદ્ગકે યસ્મિન્નિનાય દિવસત્રયમ્

ખેદાન્નિગડનિર્ભેદે યત્નવાન્સ મતંગજઃ ।
ચકાર કિકિણીક્વાણં મુખોદ્ધાતૈરથાન્યદા

દન્તાભ્યાં યત્નતસ્તાભ્યાં મુહૂર્તદ્વિતયેન સઃ ।
બભઞ્જ શૃઙ્ખલાજાલં સ્વર્ગાર્ગલમિવાસુરઃ

તં તસ્ય નિગડચ્છેદમપશ્યદ્દૂરતો રિપુઃ ।
બલેઃ સ્વર્ગાવદલનં હરિર્મેરુતલાદિવ

તસ્ય વિચ્છિન્નપાશસ્ય મૂર્ધ્નિ તાલતરો રિપુઃ ।
પપાત ક્રમતઃ સ્વર્ગં હરિર્મેરોર્બલેરિવ

સ પતન્પાદપદ્માભ્યામપ્રાપ્ય કરિણઃ શિરઃ ।
પપાતોર્વ્યાં ફલં પક્વં વાતાહતમિવાકુલઃ

તં પુરઃ પતિતં દૃષ્ટ્વા મહેભઃ કરુણાં યયૌ ।
સ્ફુરત્સ્ફારગુણાઃ સન્તઃ સન્તિ તિર્યગ્ગતાવપિ

પતિતં દલયામીતિ કિં નામ મમ પૌરુષમ્ ।
વારણોઽપીતિ કલયન્ન જઘાન સ તં રિપુમ્

કેવલં નિગડવ્યૂહં વિદાર્યાભિજગામ હ ।
વિતતં સેતુમુત્સાર્ય વિપુલૌઘ ઇવામ્ભસઃ

દયામાશ્રિત્ય માતઙ્ગો ભઙ્ક્ત્વા જાલં જગામ હ ।
વિદાર્ય મેઘસંઘાતં નભસીવ દિવાકરઃ

ગતે ગજે સમુત્તસ્થૌ હસ્તિપઃ સ્વસ્થદેહધીઃ ।
ગજેનૈવ સમં તસ્ય વ્યથા દૂરતરં ગતા

પ્રોચ્ચલત્તાલશિખરાત્સ તથા પતિતોઽપિ સન્ ।
ન ભેદમાપ દુર્ભેદા મન્યે દેહા દુરાત્મનામ્

વર્ધતે પ્રાવૃષીવાભ્રં કુકાર્યેષ્વસતાં બલમ્ ।
આસીદધિકમુત્સાહી સ ચ ચંક્રમણે તદા

વારણારિરસિદ્ધાઙ્ગો ગતેભો દુઃખમાયયૌ ।
આગત્યોપગતેઽન્તર્ધિં નિધાન ઇવ વર્ધનઃ

સોઽન્વિયેષ ગજં યત્નાદ્ગુલ્મકાન્તરિતં વને ।
પયોદપિણ્ડિતં ભોક્તું રાહુરિન્દુમિવામ્બરે

ચિરેણાલભતેભેન્દ્રં કસ્મિંશ્ચિત્કાનને સ્થિતમ્ ।
વિશ્રાન્તં તં તરુતલે સમરાદિવ નિર્ગતમ્

અથ યત્ર સ્થિતો નાગસ્તત્ર તદ્બન્ધનક્ષમમ્ ।
પરયા રાજસામગ્ર્યા ગજલમ્પટભૂમયા

સ ખાતવલયં ચક્રે હસ્તિપઃ કાનનેઽભિતઃ ।
સર્વદિક્કં વિધિર્ભૂમૌ સમુદ્રવલયં યથા

ઉપર્યસ્થગયદ્વાલલતૌઘેન સ તં શઠઃ ।
શૂન્યતાતન્તુજાલેન શરત્કાલ ઇવામ્બરમ્

દિનૈઃ કતિપયૈરેવ વારણો વિહરન્વને ।
તસ્મિન્નિપતિતઃ ખાતે શુષ્કાબ્ધાવિવ પર્વતઃ

વ્રજન્પર્યાકૃતૌ કૂપે પાતાલતલભીષણે ।
ખાતશુષ્કાબ્ધ્યધોભાગે ગજરત્નસમુદ્ગકે

ઇતિ ભૂયો દૃઢં બદ્ધસ્તેન હસ્તિપકેન સઃ ।
તિષ્ઠત્યદ્યાપિ દુઃખેન ભૂસદ્મનિ યથા બલિઃ

અહનિષ્યત્પુરૈવાસૌ યદ્યગ્રે પતિતં રિપુમ્ ।
તન્નાલપ્સ્યત્તતો દુઃખ ગજઃ ખાતનિબન્ધનમ્

મૌર્ખ્યાદાગામિન કાલં વર્તમાનક્રિયાક્રમૈઃ ।
અશોધયન્નરો દુઃખં યાતિ વિન્ધ્યગજો યથા

મુક્તોઽસ્મિ શસ્ત્રનિગડાદિતિ તુષ્ટો હિ વારણઃ ।
દૂરસ્થોઽપિ પુનર્બદ્ધો મૌર્ખ્યં ક્વ ચ ન બાધતે

મૌર્ખ્યં હિ બન્ધનમવેહિ પરં મહાત્મ-
ન્બદ્ધો ન બદ્ધ ઇતિ ચેતસિ તદ્વિમુક્ત્યૈ ।
આત્મોદયં ત્રિજગદાત્મમયં સમસ્તં
મૌર્ખ્યે સ્થિતસ્ય સહસા નનુ સર્વભૂમિઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મોક્ષો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ચૂ૦ હસ્તિકોપાખ્યાનં નામૈકોનનવતિતમઃ સર્ગઃ