યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.89

એકોનનવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
પાર્થિવીં ધારણાં બદ્ધ્વા જગન્તિ સમવેક્ષિતુમ્ ।
સંપન્નસ્ત્વમસૌ ભૂમિલોકઃ કિમુત માનસઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇદં ચ માનસં ચાહં સંપન્નઃ પૃથુભૂતલમ્ ।
નેદં ન માનસં નૈવ સંપન્નો વસ્તુતસ્ત્વહમ્

અમાનસં મહીપીઠં ન સંભવતિ કિંચન ।
યદસદ્વેત્સિ યત્સદ્વા મનોમાત્રકમેવ તત્

ચિદાકાશમહં શુદ્ધં તસ્ય મે તત્પદાત્મનઃ ।
યચ્ચિન્માત્રાત્મકચનં તત્સંકલ્પાભિદં સ્મૃતમ્

તન્મનસ્તન્મહીપૃષ્ઠં તજ્જગત્સ પિતામહઃ ।
સંકલ્પપુરવદ્વ્યોમ્નિ કચત્યેતન્મનોનભઃ

એવં સંકલ્પમાત્રં મે મનોમાત્રં તદાતતમ્ ।
ધારણાભ્યાસસંપુષ્ટં ભૂમણ્ડલમિતિ સ્થિતમ્

નેદં ભૂમણ્ડલં તદ્વૈ તદન્યદ્ધિ મનોમયમ્ ।
આકાશમાત્રકચનમચેત્યં કચનં ચિતેઃ

તદેવાકાશમાત્રાત્મ તથાભૂતં ચિરં સ્થિતમ્ ।
ઇદં પ્રત્યયલબ્ધત્વાન્માનસત્વં સમુજ્ઝતિ

ઇદં સ્થિરં સુકઠિનં વિતતં ભૂમિમણ્ડલમ્ ।
અસ્તીતિ જાયતે બુદ્ધિર્વ્યોમ્નીવ ચિરવેદનાત્

ન્યાયેનેદમિવાનેન ન સ્થિતં વસુધાતલમ્ ।
ઇદં ચૈવૈકમેવાદ્યસર્ગસ્યાદ્યમુપાગતમ્

યથા સ્વપ્ને પુરત્વેન ચિદેવ વ્યોમ્નિ ભાસતે ।
તથા ચિદેવ સર્ગાદાવિદં જગદિતિ સ્થિતમ્

વિદ્ધિ ચિદ્રૂપબાલસ્ય મનોરાજ્યં જગત્ત્રયમ્ ।
મહીતલાદિકં દૃશ્યમિદં સર્વં ચ સર્વદા

ચિદ્રૂપસ્યાત્મનો નાન્યઃ સંકલ્પસ્તન્મયં જગત્ ।
વસ્તુતસ્તુ ન સત્યાત્મ ન પિણ્ડાત્મ ન ભાસુરમ્

દૃશ્યમસ્ત્યપરિજ્ઞાતં પરિજ્ઞાતં ન વિદ્યતે ।
પરિજ્ઞાતં તદેવાસ્ય શૃણોષિ યદિદં ચિરમ્

સર્વં ચિન્માત્રમાશાન્ત પ્રકચત્યાત્મનાત્મનિ ।
ભૂમણ્ડલાત્મ દૃશ્યાત્મ દ્વૈતૈક્યાભ્યાં વિવર્જિતમ્

મણિર્યથા સ્વભાવેન શુક્લપીતાદિકાસ્ત્વિષઃ ।
અકુર્વન્નેવ કુરુતે ચિદાકાશસ્તથા જગત્

યતો ન કિંચિત્કુરુતે ન ચ રૂપં સમુજ્ઝતિ ।
તસ્માન્ન માનસં નેદં કિંચિદસ્તિ મહીતલમ્

મહીતલમિવાભાતિ ચિદ્વ્યોમૈવ નિરન્તરમ્ ।
આત્મન્યેવાતલં વ્યોમ યથામલતલં સ્થિતમ્

સ્વભાવમાત્રકચન તત્તદેવ યથાસ્થિતમ્ ।
ભૂમણ્ડલમિવાત્યચ્છં ખમેવ વિશતાન્તરમ્

ઇદં ભૂમણ્ડલં તચ્ચ દ્વયમેતન્મહાચિતેઃ ।
સ્વરૂપમેવ કચતિ તવ સ્વપ્નપુરં યથા

ઇદમાકાશમાત્રાત્મ તદપ્યાકાશમાત્રકમ્ ।
અજ્ઞાનાત્મપરિજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનાન્નેદં ન તત્ક્વચિત્

ત્રૈલોક્યભૂતજાલાનાં કાલત્રિતયભાવિનામ્ ।
સંભ્રમઃ સ્વપ્નસંકલ્પો મનોરાજ્યદશાસ્થિતૌ

ભૂતાન્યથ ભવિષ્યન્તિ વર્તમાનાનિ યાનિ ચ ।
ભૂમણ્ડલાનિ તાન્યત્ર સત્તા સામાન્યતાં ગતા

અહમેવ સમગ્રાણિ તેષામન્તર્ગતાન્યપિ ।
તેન તાન્યનુભૂતાનિ તથા દૃષ્ટાનિ ચાખિલમ્

ચિન્માત્રમેતદજરં પરમાત્મતત્ત્વં
શુદ્ધાત્મતામજહદઙ્ગગતં બિભર્તિ ।
સર્વં યથાસ્થિતમિદં જગદાત્તભેદં
બુદ્ધં સદઙ્ગ ન બિભર્તિ તુ કિંચનાપિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ પા૦ દૃશ્યમનોમાત્રત્વપ્રતિપાદનં નામૈકોનનવતિતમઃ સર્ગઃ