યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.87-2

સપ્તાશીતિતમઃ સર્ગઃ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
સર્ગે સ્ફુરદ્ભિર્મત્પુણ્યૈર્મન્યે સંપ્રેષિતો ભવાન્ ।
અલક્ષ્યૈઃ સંભૃતૈરદ્રૌ બૃહદ્વાતૈરિવામ્બુદઃ

અદ્ય તિષ્ઠામ્યહં સાધો ધન્યાનાં ધુરિ ધર્મતઃ ।
અમૃતસ્યન્દિવચસા યત્ત્વયાસ્મિ સમાગતઃ

ન કેચન તથા ભાવાશ્ચેતઃ શીતલયન્તિ મે ।
રાજ્યલાભાદયોઽપ્યેતે યથા સાધુસમાગમઃ

નિરર્ગલરસો યત્ર સામાન્યેન વિજૃમ્ભતે ।
મુક્તરાગાદિમનનં તત્કલ્પનસુખાવહમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવંવાદિનિ સૈવાસ્ય વાક્યમાક્ષિપ્ય ભૂપતેઃ ।
ભૂયઃ પ્રોવાચ ચૂડાલા મુનિદારકરૂપિણી

ચૂડાલોવાચ ।
આસ્તામેષા કથા તાવત્સર્વં તે વર્ણિતં મયા ।
ત્વં મે કથય હે સાધો કસ્ત્વમદ્રૌ કરોષિ કિમ્

કિયત્પર્યવસાનેયં ભવતો વનવાસિતા ।
સત્યં કાર્યં ચ નોઽસત્યં વક્તું જાનન્તિ તાપસાઃ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
દેવપુત્રોઽસિ જાનાસિ સર્વમેવ યથાસ્થિતમ્ ।
લોકવૃત્તાન્તતજ્જ્ઞોઽસિ કિમન્યત્કથયામ્યહમ્

સંસારભયભીતત્વાન્નિવસામિ વનાન્તરે ।
જાનતોપિ હિ મામાર્ય કથયામ્યેવ તે મનાક્

શિખિધ્વજોઽહં ભૂપાલસ્ત્યક્ત્વા રાજ્યમિહાસ્થિતઃ ।
ભૃશં ભીતોસ્મિ તત્ત્વજ્ઞ સંસૃતૌ જન્મનઃ પુનઃ

સુખં પુનઃ પુનર્દુઃખં પુનર્મરણજન્મની ।
ભવતસ્તેન તપ્યેઽહં તત્ત્વજ્ઞ વનવીથિષુ

ભ્રમન્નપિ દિગન્તેષુ ચરન્નપિ પરંતપઃ ।
નાસાદયામિ વિશ્રાન્તિમેકાં નિધિમિવાધનઃ

અયત્નોઽપ્યફલોઽપ્યેકો હ્યપૂર્ણોઽપ્યસ્તસંગતિઃ ।
શુષ્યામ્યત્ર વને સાધો ઘુણક્ષુણ્ણ ઇવ દ્રુમઃ

ઇમામખણ્ડિતાં સમ્યક્ ક્રિયાં સંપાદયન્નપિ ।
દુઃખાદ્ગચ્છામિ દુઃખૌઘમમૃતં મે વિષં સ્થિતમ્

ચૂડાલોવાચ ।
પિતામહમહં પૂર્વં કદાચિત્પૃષ્ટવાનિદમ્ ।
યત્ક્રિયાજ્ઞાનયોરેકં શ્રેયસ્તદ્બ્રૂહિ મે પ્રભો

બ્રહ્મોવાચ ।
જ્ઞાનં હિ પરમં શ્રેયઃ કૈવલ્યં તેન વેત્ત્યલમ્ ।
કાલાતિવાહનાયૈવ વિનોદાયોદિતા ક્રિયા

અલબ્ધજ્ઞાનદૃષ્ટીનાં ક્રિયા પુત્રપરાયણમ્ ।
યસ્ય નાસ્ત્યમ્બરં પટ્ટં કમ્બલં કિં ત્યજત્યસૌ

વાસનામાત્રસારત્વાદજ્ઞસ્ય સફલાઃ ક્રિયાઃ ।
સર્વા એવાફલા જ્ઞસ્ય વાસનામાત્રસંક્ષયાત્

સર્વા હિ વાસનાભાવે પ્રયાન્ત્યફલતાં ક્રિયાઃ ।
અશુભાઃ ફલવન્ત્યોપિ સેકાભાવે લતા ઇવ

ઋત્વન્તરે યથા યાતિ વિલયં પૂર્વમાર્તવમ્ ।
તથૈવ વાસનાનાશે નાશમેતિ ક્રિયાફલમ્

ન સ્વભાવેન ફલતિ યથા શરલતા ફલમ્ ।
ક્રિયા નિર્વાસના પુત્ર ફલં ફલતિ નો તથા

સયક્ષવાસનો બાલો યક્ષં પશ્યતિ નાન્યથા ।
સદુઃખવાસનો મૂઢો દુઃખં પશ્યતિ નાન્યથા

આકારભાસુરાત્યુચ્ચૈર્ન દદાતિ ફલં ક્રિયા ।
શુભાશુભા વા તજ્જ્ઞસ્ય ફુલ્લા શરલતા યથા

વાસના ચેહ નાસ્ત્યેવ સાહંકારાદિરૂપિણી ।
અસત્યૈવોદિતા મૌર્ખ્યાન્મરુભૂમાવિવામ્બુધિઃ

યસ્ય મૌર્ખ્યં ક્ષયં યાતં સર્વં બ્રહ્મેતિ ભાવનાત્ ।
નોદેતિ વાસના તસ્ય પ્રાજ્ઞસ્યેવામ્બુધિર્મરૌ

વાસનામાત્રસંત્યાગાજ્જરામરણવર્જિતમ્ ।
પદં ભવતિ જીવોઽન્તર્ભૂયો જન્મવિવર્જિતમ્

સવાસનં મનો જ્ઞેયં જ્ઞાનં નિર્વાસનં મનઃ ।
જ્ઞાનેન જ્ઞેયમભ્યેત્ય પુનર્જીવો ન જાયતે

ચૂડાલોવાચ ।
જ્ઞાનમેવ પરં શ્રેય ઇતિ બ્રહ્માદયોઽપિ તે ।
પ્રાહુર્મહાન્તો રાજર્ષે ત્વં કિમજ્ઞાનવાન્સ્થિતઃ

ઇતઃ કમણ્ડલુરિતો દણ્ડકાષ્ઠમિતો બૃસી ।
ઇત્યનર્થવિલાસેઽસ્મિન્રમસે કિં મહીપતે

કોઽહં કથમિદં જાતં કથં શામ્યતિ ચેતિ ભોઃ ।
રાજન્નાવેક્ષસે કસ્માત્કિમજ્ઞ ઇવ તિષ્ઠસિ

કથં બન્ધઃ કથં મોક્ષ ઇતિ પ્રશ્રાનુદાહરન્ ।
પારાવારવિદાં પાદાન્કસ્માદ્રાજન્ન સેવસે

દુઃસ્પન્દસંવિદા શૈલકોટરે ક્રિયયાનયા ।
જીવિતં ક્ષિપયન્કિં ત્વં શિલાકીટવદાસ્થિતઃ

સાધૂનાં સમદૃષ્ટીનાં પરિપ્રશ્નેન સેવયા ।
સંગમેન ચ સા યુક્તિર્લભ્યતે મુચ્યતે યયા

સાધુનૈવ સમં ગ્રાસં ભુઞ્જાનો વનકોટરે ।
તિષ્ઠાવષ્ટબ્ધદુશ્ચેષ્ટો ધરાવિવરકીટવત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કાન્તયા દેવરૂપિણ્યા તયૈવં પ્રતિબોધિતઃ ।
અશ્રુપૂર્ણમુખો વાક્યં શિખિધ્વજ ઉવાચ હ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
અહો નુ બોધિતોઽસ્મ્યદ્ય ચિરાત્સુરસુત ત્વયા ।
મૌર્ખ્યાદાર્યસમાસઙ્ગં મુક્ત્વાહમવસં વને

અહો નુ મે ક્ષયં યાતં મન્યે પાપમશેષતઃ ।
યત્ત્વમેવ સમાગત્ય સંપ્રબોધયસીહ મામ્

ગુરુસ્ત્વં મે પિતા ત્વં મે મિત્રં ત્વં મે વરાનન ।
શિષ્યો નમસ્કરોમ્યદ્ય પાદૌ તવ કૃપાં કુરુ

યદુદારતમં વેત્સિ યસ્મિન્ જ્ઞાતે ન શોચ્યતે ।
ભવામિ નિર્વૃતો યેન તદ્બ્રહ્મોપદિશાશુ મે

ઘટજ્ઞાનાદયો જ્ઞાને વિભાગાઃ સન્ત્યનેકશઃ ।
જ્ઞાનાનાં પરમં જ્ઞાનં કતરત્તારકં ભવેત્ ॥
ચૂડાલોવાચ ।
યદ્યુપાદેયવાક્યોઽહં રાજર્ષે તદ્વદામિ તે ।
યથા જ્ઞાનમિદં કિંચિન્ન વક્ષ્યે સ્થાણુકાકવત્

અનુપાદેયવાક્યસ્ય વક્તુઃ પૃષ્ટસ્ય લીલયા ।
વ્રજન્ત્યફલતાં વાચસ્તમસીવાક્ષસંવિદઃ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
યદ્વક્ષિ તદુપાદેયં મયા વિધિરિવ શ્રુતેઃ ।
અવિચારિતમેવાશુ સત્યમેતદ્વચો મમ

ચૂડાલોવાચ ।
યથા બાલઃ પિતુર્વાક્યં મુક્તહેતૂપપાદનમ્ ।
આદત્તે હિ તથૈવ ત્વં ગૃહાણૈતદ્વચો મમ

શ્રવણાનન્તરં બુદ્ધ્યા શુભમિત્યેવ ભાવયન્ ।
શ્રૃણુ ગીતમિવ ત્યક્ત્વા હેત્વર્થિત્વં વચો મમ

સ્વચરિતસદૃશં તથોદયન્ત્યા-
શ્ચિરસમયેન વિબોધનં ચ બુદ્ધેઃ ।
ભવભયસુતરં મહામતીનાં
શ્રૃણુ કથયામિ કથાક્રમં મનોજ્ઞમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણ૦ પૂ૦ ચૂ૦ શિખિધ્વજાવબોધો નામ સપ્તાશીતિતમઃ સર્ગઃ