યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.85

પઞ્ચાશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ નૃત્યતિ સા દેવી દીર્ઘદોર્દણ્ડમણ્ડલૈઃ ।
પરિસ્પન્દાત્મકૈર્વ્યોમ કુર્વાણા ઘનકાનનમ્

ક્રિયાસૌ નૃત્યતિ તથા ચિતિશક્તિરનામયા ।
અસ્યા વિભૂષણં શૂર્પકુડાલપટલાદિકમ્ ॥ ઐ
શરશક્તિગદાપ્રાસમુસલાદિ શિલાદિ ચ ।
ભાવાભાવપદાર્થૌઘકલાકાલક્રમાદિ ચ

ચિત્સ્પન્દોઽન્તર્જગદ્ધત્તે કલ્પનેવ પુરં હૃદિ ।
સૈવ વા જગદિત્યેવ કલ્પનૈવ યથા પુરમ્

પવનસ્ય યથા સ્પન્દસ્તથૈવેચ્છા શિવસ્ય સા ।
યથાસ્પન્દોઽનિલસ્યાન્તઃ પ્રશાન્તેચ્છસ્તથા શિવઃ

અમૂર્તો મૂર્તમાકાશે શબ્દાડમ્બરમાનિલઃ ।
યથા સ્પન્દસ્તનોત્યેવં શિવેચ્છા કુરુતે જગત્

નૃત્યન્ત્યાથ યદા તત્ર તથા તસ્મિન્પરામ્બરે ।
કાકતાલીયયોગેન સંરમ્ભવશતઃ સ્વયમ્

નિકટસ્થઃ શિવઃ સ્પૃષ્ટઃ સ મનાગભ્રમન્તિકમ્ ।
વાડવોઽગ્નિઃ સ્વનાશાય વહન્ત્યેવામ્બુલેખયા

સ્પૃષ્ટમાત્રે શિવે તસ્મિંસ્તતઃ પરમકારણે ।
પ્રવૃત્તા પ્રકૃતિં ગન્તું સા શનૈરુરજાં તથા

અનન્તાકારતાં ત્યક્ત્વા સંપન્ના ગિરિમાત્રિકા ।
તતો નગરમાત્રાસૌ તતશ્ચ દ્રુમસુન્દરી

તતો વ્યોમસમાકારા શિવસ્યૈવાકૃતિં તતઃ ।
સા પ્રવિષ્ટા સરિચ્છાન્તસંરમ્ભેવ મહાર્ણવમ્

એક એવાભવદથો શિવયા પરિવર્જિતઃ ।
શિવ એવ શિવઃ શાન્ત આકાશે શમનોઽભિતઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવઞ્છિવસંસ્પૃષ્ટા સા શિવા પરમેશ્વરી ।
કિમર્થમાગતા શાન્તિમિતિ મે બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સા રામ પ્રકૃતિઃ પ્રોક્તા શિવેચ્છા પારમેશ્વરી ।
જગન્માયેતિ વિખ્યાતા સ્પન્દશક્તિરકૃત્રિમા

સ પરઃ પ્રકૃતેઃ પ્રોક્તઃ પુરુષઃ પવનાકૃતિઃ ।
શિવરૂપધરઃ શાન્તઃ શરદાકાશશાન્તિમાન્

ભ્રમતિ પ્રકૃતિસ્તાવત્સંસારે ભ્રમરૂપિણી ।
સ્પન્દમાત્રાત્મિકા સેચ્છા ચિચ્છક્તિઃ પારમેશ્વરી

યાવન્ન પશ્યતિ શિવં નિત્યતૃપ્તમનામયમ્ ।
અજરં પરમાદ્યન્તવર્જિતં વર્જિતદ્વયમ્

સંવિન્માત્રૈકધર્મિત્વાત્કાકતાલીયયોગતઃ ।
સંવિદ્દેવી શિવં સ્પૃષ્ટ્વા તન્મયીવ ભવત્યલમ્

પ્રકૃતિઃ પુરુષં સ્પૃષ્ટ્વા પ્રકૃતિત્વં સમુજ્ઝતિ ।
તદન્તરેકતાં ગત્વા નદીરૂપમિવાર્ણવે

આપગા હિ પયોમાત્રં સઙ્ગે અર્ણવ એવ સા ।
યદા તદા તમેવાશુ પ્રાપ્ય તત્રૈવ લીયતે

ચિતિઃ શિવેચ્છા સા દેવં તમેવાસાદ્ય શામ્યતિ ।
જન્મસ્થાનશિલાં પ્રાપ્ય તીક્ષ્ણધારા યથાયસી

પુંસશ્છાયાં નિજચ્છાયા પ્રવિષ્ટસ્ય શરીરકમ્ ।
યથાશુ પ્રવિશત્યેવ પ્રકૃતિઃ પુરુષં તથા

ચેતિત્વા ચિન્નિજં ભાવં પુરુષાખ્યં સનાતનમ્ ।
ભૂયો ભ્રમતિ સંસારે નેહ તત્તાં પ્રયાતિ હિ

સાધુર્વસતિ ચોરૌઘે તાવદ્યાવદસૌ નતમ્ ।
પરિજાનાતિ વિજ્ઞાય ન તત્ર રમતે પુનઃ

દ્વૈતે તાવદસદ્રૂપે રમતે ભ્રમતે ચિતિઃ ।
પરં પશ્યતિ નો યાવત્તં દૃષ્ટ્વા તન્મયી ભવેત્

ચિતિનિર્વાણરૂપં યત્પ્રકૃતિઃ પરમં પદમ્ ।
પ્રાપ્ય તત્તામવાપ્નોતિ સરિદબ્ધાવિવાબ્ધિતામ્

તાવદ્વિમોહવશતશ્ચિતિરાકુલેષુ
સર્ગેષુ સંસરતિ જન્મદશાસુ તાસુ ।
યાવન્ન પશ્યતિ પરં તમથાશુ દૃષ્ટ્વા
તત્રૈવ મજ્જતિ ઘનં મધુનીવ ભૃઙ્ગી

સંપ્રાપ્ય કસ્ત્યજતિ નામ તદાત્મતત્ત્વં
પ્રાપ્યાનુભૂય ચ જહાતિ રસાયનં કઃ ।
શામ્યન્તિ યેન સકલાનિ નિરન્તરાણિ
દુઃખાનિ જન્મમૃતિમોહમયાનિ રામ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ પાષા૦ પ્રકૃતિપુરુષક્રમવર્ણનં નામ પઞ્ચાશીતિતમઃ સર્ગઃ