યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.84

ચતુરશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અનન્તરં મુને બ્રૂહિ કાલી કિમિવ નૃત્યતિ ।
કિં શૂર્પફલકુદ્દાલમુસલાદિસ્રજાઽઽવૃતા ॥
શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સ ભૈરવશ્ચિદાકાશઃ શિવ ઇત્યભિધીયતે ।
અનન્યાં તસ્ય તાં વિદ્ધિ સ્પન્દશક્તિં મનોમયીમ્

યથૈકં પવનસ્પન્દમેકમૌષ્ણ્યાનલૌ યથા ।
ચિન્માત્રં સ્પન્દશક્તિશ્ચ તથૈવૈકાત્મ સર્વદા

સ્પન્દેન લક્ષ્યતે વાયુર્વહ્નિરૌષ્ણ્યેન લક્ષ્યતે ।
ચિન્માત્રમમલં શાન્તં શિવ ઇત્યભિધીયતે

તત્સ્પન્દમાયાશક્ત્યૈવ લક્ષ્યતે નાન્યથા કિલ ।
શિવં બ્રહ્મ વિદુઃ શાન્તમવાચ્યં વાગ્વિદામપિ

સ્પન્દશક્તિસ્તદિચ્છેદં દૃશ્યાભાસં તનોતિ સા ।
સાકારસ્ય નરસ્યેચ્છા યથા વૈ કલ્પનાપુરમ્

કરોત્યેવ શિવસ્યેચ્છા કરોતીદમનાકૃતેઃ ।
સૈષા ચિતિરિતિ પ્રોક્તા જીવનાજ્જીવિતૈષિણામ્

પ્રકૃતિત્વેન સર્ગસ્ય સ્વયં પ્રકૃતિતાં ગતા ।
દૃશ્યાભાસાનુભૂતાનાં કરણાત્સોચ્યતે ક્રિયા

વડવાગ્નિશિખાકારાચ્છોષ્યાચ્છુષ્કેતિ કથ્યતે ।
ચણ્ડિત્વાચ્ચણ્ડિકા પ્રોક્તા સોત્પલોત્પલવર્ણતઃ

જયા જયૈકનિષ્ઠત્વાત્સિદ્ધા સિદ્ધિસમાશ્રયાત્ ।
જયન્તી ચ જયા પ્રોક્તા વિજયા વિજયાશ્રયાત્

પ્રોક્તા પરાજિતા વીર્યાદ્દુર્ગા દુર્ગ્રહરૂપતઃ ।
ઓંકારસારશક્તિત્વાદુમેતિ પરિકીર્તિતા

ગાયત્રી ગાયનાત્મત્વાત્સાવિત્રી પ્રસવસ્થિતેઃ ।
સરણાત્સર્વદૃષ્ટીનાં કથિતૈષા સરસ્વતી

ગૌરી ગૌરાઙ્ગદેહત્વાદ્ભવદેહાનુષઙ્ગિણી ।
સુપ્તાનામથ બુદ્ધાનામમાત્રોચ્ચારણાદ્ધૃદિ

નિત્યં ત્રૈલોક્યભૂતાનામુમેતીન્દુકલોચ્યતે ।
શિવયોર્વ્યોમરૂપત્વાદસિતં લક્ષ્યતે વપુઃ

નભો હિ માંસમેતાભ્યાં દૃષ્ટિદૃષ્ટં વિલોક્યતે ।
અસ્તિ નભો નભસ્યેવ તૌ નભોનભસિ સ્થિતૌ

નભોનિભાવભૂતાઙ્ગાવચ્છૌ વ્યોમ્ન ઇવાગ્રજૌ ।
હસ્તપાદાસ્યમૂર્ધ્નો યદ્વહુત્વાલ્પત્વભેદતઃ

નાનાત્વં હલશૂર્પાદિસ્રગ્ધરત્વં ચ તચ્છૃણુ ।
સા હિ ક્રિયા ભગવતી પરિસ્પન્દૈકરૂપિણી

દદ્યાત્સ્નાયાચ્ચ જુહુયાદિત્યાદ્યગ્રશરીરિણી ।
ચિતિશક્તિરનાદ્યન્તા તથા ભાતાત્મનાત્મનિ

સાકાશરૂપિણી કાન્તા દૃશ્યશ્રીઃ સ્પન્દધર્મિણી ।
દેવ્યાસ્તસ્યા હિ યાઃ કાલ્યા નાનાભિનયનર્તનાઃ

તા ઇમા બ્રહ્મણઃ સર્ગજરામરણરીતયઃ ।
ક્રિયાસૌ ગ્રામનગરદ્વીપમણ્ડલમાલિકાઃ

સ્પન્દાન્કરોતિ ધત્તેઽન્તઃ કલ્પિતાવયવાત્મિકા ।
કાલી કમલિની કાલી ક્રિયા બ્રહ્માણ્ડકાલિકા

ધત્તે સ્વાવયવીભૂતાં દૃશ્યલક્ષ્મીમિમાં હૃદિ ।
ન કદાચન ચિદ્દેવી નિર્દેશ્યાવયવા ક્વચિત્

શિવત્વાવ્યતિરેકેણ શિવતૈવં વિદૃશ્યતામ્ ।
યથાઙ્ગ શૂન્યતા વ્યોમ્નઃ સ્પન્દનં માતરિશ્વનઃ

જ્યોત્સ્નાયાશ્ચેત્યમેવં હિ દૃશ્યમઙ્ગં ચિતેઃ ક્રિયા ।
શિવં શાન્તમનાયાસમવ્યયં વિદ્ધિ નિર્મલમ્

ન મનાગપિ તત્રાસ્તિ સ્તૈમિત્યં સ્પન્દધર્મતા ।
સા ક્રિયૈવ તથારૂપા સતી બોધવશાદ્યદા

વ્યાવૃત્ત્યૈવ તથૈવાસ્તે શિવ ઇત્યુચ્યતે તદા ।
ચિતિશક્તેઃ ક્રિયા દેવ્યાઃ પ્રતિસ્થાનં યદાત્મનિ

યથાભૂતસ્થિતેરેવ તદેવ શિવ ઉચ્યતે ।
દેવ્યાઃ ક્રિયાયાશ્ચિચ્છક્તેઃ સ્વરૂપિણ્યા મહાકૃતેઃ

કલ્પિતાકારધારિણ્યા અનન્યાવયવા ઇમે ।
સર્ગાઃ સજ્જનતાવર્ગા લોકા આલોકભાસ્વરાઃ

સદ્વીપસાગરાઃ પૃથ્વ્યઃ સવનાવનયોઽદ્રયઃ ।
સાઙ્ગોપાઙ્ગાસ્ત્રયો વેદાઃ સવિદ્યાસ્થાનગીતયઃ

સવિધિપ્રતિષેધાર્થાઃ સશુભાશુભકલ્પનાઃ ।
સદક્ષિણાગ્નયો યજ્ઞાઃ પુરોડાશાદ્યશંસિનઃ

ભૂપાલોલૂખલવૃસીશૂર્પયૂપાદિસયુતાઃ ।
સંગ્રામાઃ સાયુધગ્રામાઃ સશૂલશરશક્તયઃ

સભુશુણ્ડીગદાપ્રાસહયેભભટભાસુરાઃ ।
જ્ઞાતયો ભૂતસંઘાનાં ચતુર્દશ સુરાદિકાઃ ।
ચતુર્દશાબ્ધિદ્વીપોર્વ્યસ્તથા લોકાશ્ચતુર્દશ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ચિતેઃ કલ્પાઃ શરીરિણ્યાઃ સર્ગા યેઽઙ્ગે સ્થિતાસ્તથા ।
તે કિમાત્મનિ તિષ્ઠન્તિ ઉતાસત્યા વદેતિ ભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
રામાસૌ કિલ ચિચ્છક્તિસ્તયા યચ્ચોદિતં તથા ।
તત્પ્રચેતિતમેવાતઃ સત્યં ચેદમિવાખિલમ્

તત્પ્રતિબિમ્બિતં બાહ્યાન્મુકુરપ્રતિબિમ્વવત્ ।
સત્યં તદન્તરેવાસ્તિ ચિતેર્નાસત્યમર્થતઃ

ચિદ્રૂપસ્ય તથાપ્યન્તઃ સત્સંકલ્પપુરં ભવેત્ ।
દૃઢધ્યાનાદ્વિશુદ્ધાયાશ્ચિતેર્ભવતુ સા કથમ્

આદર્શેષ્વથવા સ્વપ્ને સર્ગઃ સંકલ્પનેઽસ્તુ વા ।
સ આત્મન્યર્થકારિત્વાત્સત્ય ઇત્યેવ મે મતિઃ

મમ નાર્થાય સ ઇતિ વક્ષિ ચેત્તત્કથં ભવેત્ ।
દેશાન્તરગતાઃ સર્વે ભવન્ત્યર્થાય સંપ્રતિ

યથા દેશાન્તરગ્રામસ્તદ્ગતસ્યાર્થકૃદ્ભવેત્ ।
સર્વે તથૈવ તદ્ભાવં ગતસ્યાર્થવિનિશ્ચયાત્

યદ્યથાભૂતસર્વાર્થક્રિયાકારિ પ્રદૃશ્યતે ।
તત્સત્યમાત્મનોઽન્યસ્ય નૈવાતત્તામુપેયુષઃ

તસ્માચ્ચિચ્છક્તિકોશસ્થાઃ સર્વાઃ સર્ગપરમ્પરાઃ ।
સત્ય આત્મેતિ તદ્ભાવં ગતસ્યાન્યસ્ય નાખિલાઃ

ભૂતભવ્યભવિષ્યસ્થાઃ સંકલ્પસ્વપ્નપૂર્ગણાઃ ।
સર્વે સત્યાઃ પરં તત્ત્વં સર્વાત્મા કથમન્યથા

પ્રાપ્યન્તે યોગસિદ્ધેન તદ્ભાવં તુ ગતેન તે ।
અન્યેન પર્વતા ગ્રામા ગત્યા દેશાન્તરે યથા

ચાલિતસ્ય યથા ગાઢનિદ્રસ્ય સ્વપ્નપત્તનમ્ ।
ન લુઠત્યેવ લુઠિતમિત્યપ્યનુમતં સ્ફુટમ્

તથા ચલન્ત્યા લુઠિતં તસ્યા દેહગતં જગત્ ।
ન લુઠત્યેવ મુકુરપ્રતિબિમ્બમિવ સ્થિતમ્

સ ત્રૈલોક્યમહારમ્ભઃ સત્યોઽપિ ભ્રાન્તિમાત્રકમ્ ।
ભ્રાન્તિમાત્રસ્ય કે નામ લુઠનાલુઠને વદ

કદા સ્વપ્નપુરં સત્યં કદા સ્વપ્નપુરં મુધા ।
કદા સ્વપ્નપુરં ભગ્નં કદા સ્વપ્નપુરં સ્થિતમ્

ભ્રાન્તિત્વં કેવલં સૈવ દૃશ્યશ્રીર્યાવદગ્રગા ।
ત્વં વિદ્ધીમામપિ ભ્રાન્તિં જગલ્લક્ષ્મીમવાસ્તવીમ્

સંકલ્પને મનોરાજ્યે સ્વપ્ને સંકથને ભ્રમે ।
યથાપુરાનુભવનં ત્રૈલોક્યાનુભવં તથા

અહમિતિ જગદિતિ નાન્ત-
ભ્રાન્તિરિયં પ્રકચતીવ ચિતઃ ।
પરમાકાશકૃશાખ્યા
શામ્યતિ નિપુણં પરિજ્ઞાતા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ પાષા૦ શિવશક્તિવર્ણનં નામ ચતુરશીતિતમઃ સર્ગઃ