યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.82

દ્વ્યશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કિમેતદ્ભગવન્સર્વનાશે નૃત્યતિ કેન સા ।
કિં શૂર્પફલકુમ્ભાદ્યસ્તસ્યાઃ સ્રગ્દામધારણમ્

કિં નષ્ટં ત્રિજગદ્ભૂયઃ કિં કાલ્યા દેહસંસ્થિતમ્ ।
પરિનૃત્યતિ નિર્વાણં કથં પુનરુપાગતમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
નાસૌ પુમાન્ન ચાસૌ સ્ત્રી ન તન્નૃત્તં ન તાવુભૌ ।
તથાભૂતે તથાચારે આકૃતી ન ચ તે તયોઃ

અનાદિચિન્માત્રનભો યત્તત્કારણકારણમ્ ।
અનન્તં શાન્તમાભાસમાત્રમવ્યયમાતતમ્

શિવં તત્સચ્છિવં સાક્ષાલ્લક્ષ્યતે ભૈરવાકૃતિ ।
તથાસ્થિતો જગચ્છાન્તૌ પરમાકાશ એવ સઃ

ચેતનત્વાત્તથાભૂતસ્વભાવવિભવાદૃતે ।
સ્થાતું ન યુજ્યતે તસ્ય યથા હેમ્નો નિરાકૃતિ

કથમાસ્તાં વદ પ્રાજ્ઞ ચિન્માત્રં ચેતનં વિના ।
કથમાસ્તાં વદ પ્રાજ્ઞ મરિચં તિક્તતાં વિના

કટકાદિ વિના હેમ કથમાસ્તાં વિલોચ્યતામ્ ।
કથં સ્વભાવેન વિના પદાર્થસ્ય ભવેત્સ્થિતિઃ

વિના તિષ્ઠતિ માધુર્યં કથયેક્ષુરસઃ કથમ્ ।
નિર્માધુર્યશ્ચ યસ્ત્વિક્ષુરસો ન હિ સ તદ્રસઃ

અચેતનં યચ્ચિન્માત્રં ન તચ્ચિન્માત્રમુચ્યતે ।
ન ચ ચિન્માત્રનભસો નષ્ટં ક્વચન યુજ્યતે

સ્વસત્તામાત્રકાદન્યત્કિંચિત્તસ્ય ન યુજ્યતે ।
અન્યત્વમુરરીકર્તું વ્યોમાનન્યમસૌ કિલ

તસ્માત્તસ્ય યદક્ષુબ્ધં સત્તામાત્રં સ્વભાસનમ્ ।
અનાદિમધ્યપર્યન્તં સર્વશક્તિમયાત્મકમ્

તદેતત્ત્રિજગત્સર્ગકલ્પાન્તૌ વ્યોમ ભૂર્દિશઃ ।
નાશ ઉત્પાદનં નામ વિનાનાભાસનં નભઃ

જનનં મરણં માયામોહં માન્દ્યમવસ્તુતા ।
વસ્તુતા ચ વિવેકશ્ચ બન્ધો મોક્ષઃ શુભાશુભે

વિદ્યાઽવિદ્યા વિદેહત્વં સદેહત્વં ક્ષણશ્ચિરમ્ ।
ચઞ્ચલત્વં સ્થિરત્વં વા ત્વં ચાહં ચેતરશ્ચ તત્

સદસચ્ચાથ સદસન્મૌર્ખ્યં પાણ્ડિત્યમેવ ચ ।
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યકલનાકેલિકલ્પનમ્

રૂપાલોકમનસ્કારકર્મબુદ્ધીન્દ્રિયાત્મકમ્ ।
તેજોવાર્યનિલાકાશપૃથ્વ્યાદિકમિદં તતમ્

એતત્સર્વમસૌ શુદ્ધચિદાકાશો નિરામયઃ ।
અજહદ્વ્યોમતામેવ સર્વાત્મૈવૈવમાસ્થિતઃ

એતત્સર્વં ચ વિમલં ખમેવાત્ર ન સંશયઃ ।
અસ્માદનન્યત્સ્વપ્નાદિર્દૃષ્ટાન્તોઽત્રાવિખણ્ડિતઃ

ચિન્મયઃ પરમાકાશો ય એવ કથિતો મયા ।
એષોઽસૌ શિવ ઇત્યુક્તો ભવત્યેષ સનાતનઃ

સ એષ હરિરિત્યાસ્તે ભવત્યેષ પિતામહઃ ।
ચન્દ્રોઽર્ક ઇન્દ્રો વરુણો યમો વૈશ્રવણોઽનલઃ

અનિલો જલદોમ્ભોધિર્હ્યો યદ્વસ્ત્વસ્તિ નાસ્તિ ચ ।
ઇત્યેતે ચિન્મયાકાશકોશલેશાઃ સ્ફુરન્ત્યલમ્

એવંવિધાભિઃ સંજ્ઞાભિર્મુધાભાવનયેદૃશાઃ ।
સ્વભાવમાત્રબોધેન ભવન્ત્યેતે તુ તાદૃશાઃ

અબોધો બોધ ઇત્યેવં ચિદ્વ્યોમૈવાત્મનિ સ્થિતમ્ ।
તસ્માદ્ભેદો દ્વૈતમૈક્યં નાસ્ત્યેવેતિ પ્રશામ્યતામ્

તાવત્તરઙ્ગત્વમયં કરોતિ
જીવઃ સ્વસંસારમહાસમુદ્રે ।
યાવન્ન જાનાતિ પરં સ્વભાવં
નિરામયં તન્મયતામુપેતઃ

જ્ઞાને તુ શાન્તિં સ તથોપયાતિ
યથા ન સોઽબ્ધિર્ન તરઙ્ગકોઽસૌ ।
યથાસ્થિતં સર્વમિદં ચ શાન્તં
ભવત્યનન્તં પરમેવ તસ્ય

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ પાષા૦ શિવસ્વરૂપવર્ણનં નામ દ્વ્યશીતિતમઃ સર્ગઃ