યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.79

એકોનાશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એતસ્મિન્નન્તરે ચક્ષુર્વ્યોમસ્થોઽહમથાત્યજમ્ ।
બ્રહ્મલોકે મહાલોકે પ્રભાતેઽર્કપ્રભામિવ

યાવદ્દૃષ્ટો મયા તત્ર શૈલાદિવ વિનિર્મિતઃ ।
પરમેષ્ઠી સમાધિસ્થઃ પ્રધાનપરિવારવાન્

સમૂહશ્ચૈવ દેવાનાં મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
શુક્રો બૃહસ્પતિશ્ચૈવ શક્રો વૈશ્રવણો યમઃ

સોમોઽથ વરુણોઽગ્નિશ્ચ તથાન્યેઽપિ સુરર્ષયઃ ।
દેવગન્ધર્વસિદ્ધાનાં સાધ્યાનાં ચ વિનાયકાઃ

લિપિકર્માર્પિતાકારાઃ સર્વે ધ્યાનપરાયણાઃ ।
બદ્ધપદ્માસનાસ્તત્ર નિર્જીવા ઇવ સંસ્થિતાઃ

અથ તે દ્વાદશાદિત્યાસ્તમેવોદ્દેશમાગતાઃ ।
બદ્ધપદ્માસનાસ્તસ્થુસ્તથૈવાશુ યથૈવ તે

તતો મુહૂર્તમાત્રેણ દૃષ્ટવાનહમબ્જજમ્ ।
પુરો વિનિદ્રતાં યાતઃ સ્વપ્નદૃષ્ટમિવાગ્રગમ્

બ્રહ્મલોકજનં સર્વં મહતામિવ વાસનામ્ ।
નાપશ્યં સ્વપ્નનગરં બુધ્યમાન ઇવાગ્રગમ્

અરણ્યશૂન્યમેવાસીત્તદ્બ્રહ્મમનનં તદા ।
કઠિનાકાણ્ડવિધ્વસ્તં પૃથિવ્યામિવ પત્તનમ્

સર્વ એવ ન ચ ક્વાપિ તે તથા તાદૃશાસ્તદા ।
ઋષયો મુનયો દેવા વેદા વિદ્યાધરાદયઃ

જ્ઞાતં તતોઽવધાનેન મયા નભસિ તિષ્ઠતા ।
યાવન્નિર્વાણમાપન્ના બ્રહ્મવત્સર્વ એવ તે

વાસનાયાં વિલીનાયામદર્શનમુપાગતાઃ ।
સ્વપ્નલોકાઃ પ્રબુદ્ધાનામિવ સ્વં રૂપમાગતાઃ

આકાશાત્મૈવ દેહોઽયં ભાતિ વાસનયા સ્ફુટઃ ।
તદભાવાત્તુ નો ભાતિ સ્વપ્નો બોધવતો યથા

અન્તરિક્ષગતો દેહો યથા સ્વપ્ને વિલોક્યતે ।
બોધે તદ્વાસનાશાન્તૌ ન કિંચિદપિ લક્ષ્યતે

જાગ્રત્યપિ તથૈવાયં વાસનાયાઃ પરિક્ષયે ।
નૈવાતિવાહિકો નૈવ લક્ષ્યતેઽત્રાધિભૌતિકઃ

સ્વપ્નાનુભવ એષોઽત્ર દૃષ્ટાન્તત્વેન લક્ષ્યતે ।
આબાલમેતત્સંસિદ્ધમનુભૂતં શ્રુતં સ્મૃતમ્

અપહ્નુતે ચ વા યોઽપિ સ્વમેવાનુભવં શઠઃ ।
સ ત્યાજ્યઃ કો હ્યલીકેન સુપ્તમુદ્વોધયેત્કિલ

દેહકારણકઃ સ્વપ્નો દેહાભાવાન્ન દૃશ્યતે ।
ઇતિ ચેત્તદદેહાનાં પરલોકોઽપિ નાસ્તિ ચ

ઇત્યેતદભવિષ્યચ્ચેત્તચ્છરીરકસંક્ષયે ।
નાભવિષ્યદયં સર્ગઃ સ ચાસ્ત્યેવ ચ સર્વદા

અવયવવિભાગાત્મન્યવશ્યંભાવિનિ ક્ષયે ।
ન કદાચિદનિત્થં તજ્જગદિત્યપ્યસંસ્થિતમ્

ન કદાચિજ્જગન્નાશો દેહોદ્ભૂતગુણાદિકમ્ ।
મદશક્તિરિવ જ્ઞપ્તિરુદેતીતિ ચ વક્ષિ ચેત્

તત્પુરાણેતિહાસાનાં સર્વસંક્ષયવાદિનામ્ ।
સ્મૃત્યાદીનાં સવેદાનાં વૈયર્થ્યમુપજાયતે

અપ્રમાણતયૈતસ્મિન્નર્થે તેષાં મહામતે ।
અન્યત્રાણિ પ્રમાણત્વં વન્ધ્યાદાવપિ કિં ભવેત્

ન ચૈતદિષ્યતે લોકે જગદુચ્છેદકારણાત્ ।
અન્યચ્ચાસ્તામેતદઙ્ગ મમેદમપરમ શ્રૃણુ

મદશક્ત્યાત્મનિ જ્ઞાને દૃષ્ટા દેશાન્તરેષુ યા ।
પ્રસૃતાનાં પિશાચાદિદેહતા સા ન સિધ્યતિ

અથ સાપિ મુધા ભ્રાન્તિર્યાવદ્દેહં પ્રદૃશ્યતે ।
ઇતિ ચેત્તન્મુધા નામ સત્યમિત્યેવ વો ભવેત્

એવં ચેત્તત્પરો લોકઃ સત્સ્વર્ગનરકાદિકમ્ ।
ઇત્યેષાપિ ન સંવિત્કિં સત્યતામુપગચ્છતિ

ન પિશાચપ્રમા સત્યા મદશક્તિમતોઽપિ હિ ।
પ્રતિભાસ્ય ન સત્યા સ્યાત્પરલોકાત્મિકા કથમ્

પિશાચોઽસ્તીતિ ચેત્સંવિત્સત્યાર્થા તેન સંવિદઃ ।
મૃતસ્યાસ્તિ પરો લોક ઇત્યસ્યાં કિં ન સત્યતા

કાકતાલીયવદ્દેહાત્પૈશાચી જ્ઞપ્તિરસ્તિ ચેત્ ।
પરલોકાર્થસંવિત્તિઃ કથં નાસ્તિ સકારણા

યાન્તર્વેત્તિ યથા સંવિત્સા તથાનુભવત્યલમ્ ।
અસ્તુ સત્યમસત્યં વા સિદ્ધમિત્યનુભૂતિતઃ

મૃતસ્યાસ્તિ પરો લોકો વિદિત્યેવંમયી ભવેત્ ।
સતિ વાઽસતિ દેહેઽસ્મિંસ્તેન કિં સદસચ્ચ કિમ્

તસ્માત્સ્વભાવઃ પ્રથમં પ્રસ્ફુરન્વેત્તિ સંવિદમ્ ।
વાસનાકારણં પશ્ચાદ્બુદ્ધ્વા સંપશ્યતિ ભ્રમમ્

તત્ક્ષયાચ્છમમાયાતિ દ્રષ્ટૃદૃશ્યદૃગામયઃ ।
તત્સત્તાયામુદેતીયં સંસૃત્યાખ્યા પિશાચિકા

ઉપલમ્ભ ઉદેત્યાદૌ બ્રહ્મણો વાસના તતઃ ।
તચ્છાન્તિં વિદ્ધિ નિર્વાણં તત્સત્તાં સંસૃતિભ્રમમ્

ઉત્પન્નૈવ ચ સાનાદૌ પરબ્રહ્મણ્યસંભવાત્ ।
ઉત્પન્ના સમયાદ્યાસૌ બ્રહ્મૈવ પરમેવ સત્

એતાવદ્યત્પરિજ્ઞાનં તન્નિર્વાણં વિદુર્બુધાઃ ।
યદત્રૈવાપરિજ્ઞાનં તં બન્ધં વિદ્ધિ રાઘવ

વિજ્ઞાનઘન એવાયં કચનાકચનાત્મકઃ ।
સ્વયમેવ કચત્યન્તર્ન કચત્યેવ વા સ્વયમ્

સંવિદંશપરાવૃત્તિમાત્રે પેલવરૂપિણિ ।
બન્ધદૃઙ્મોક્ષદૃક્ ચેતિ ક્લેશસ્તત્સાધનં કિયત્

સંવિદુદ્વોધને બન્ધસ્તદનુદ્વોધને શિવમ્ ।
અસત્સદ્વજ્જગદ્ભાતિ સંવિદુદ્વોધનોદરમ્

અજડં વેદનં સુપ્તં મોક્ષ ઇત્યભિધીયતે ।
પ્રબુદ્ધં બન્ધ ઇત્યાહુર્યદિચ્છસિ તદાહર

નિર્વાણવાસનમનન્તમનાદ્યમચ્છ-
બોધૈકતાનમપયન્ત્રણમસ્તશઙ્કમ્ ।
અદ્વૈતમૈક્યરહિતં ચ નિરસ્તશૂન્ય-
માકાશકોશવિશદાશયશાન્તમાસ્વ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વા૦ ઉ૦ પા૦ વાસનાભાવપ્રતિપાદનં નામૈકોનાશીતિતમઃ સર્ગઃ