યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.76

ષટ્સપ્તતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથ કલ્પાન્તમરુતિ વહત્યવધુતાચલે ।
બલેનામ્ભોધિકલ્લોલૈર્નભસ્યાવર્તકારિણિ

સમુદ્રેષુ વિમુદ્રેષુ મર્યાદોલ્લઙ્ઘને ઘને ।
અધનેષુ ધનિષ્વમ્બુદારિદ્ર્યોપદ્રવદ્રુતે

ભૂતલે ભૂતલેશાંશવર્જિતે વહ્નિભર્જિતે ।
પાતાલમપિ પાતાલે ગતે કિમપિ કાલતઃ

દિવિ વા વિદ્યમાનાયાં વિશીર્ણે સર્ગવર્ગકે ।
લોકે વ્યોમગતાલોકે શોકૌકસિ કકુબ્ગણે

કુતોઽપ્યાકાશકુહરાદ્દૃપ્તદૈત્યગણા ઇવ ।
પુષ્કરાવર્તકા મેઘાશ્ચક્રુર્ગુલુગુલારવમ્

બ્રહ્મવિસ્ફોટિતસ્વાણ્ડકુડ્યવિસ્ફોટનોદ્ભટમ્ ।
અન્યોન્યાસ્ફાલનોત્ફાલમત્તાર્ણવરવાવિલમ્

લોકાર્ણવપુરોદ્ગીર્ણઘનકોલાહલોલ્વણમ્ ।
એતત્કુલાચલસ્કન્ધબદ્ધોગ્રરવઘર્ઘરમ્

બ્રહ્માણ્ડશઙ્ખજઠરપૂરણાવર્તમન્થરમ્ ।
સ્વર્લોકરોદઃપાતાલતલતોઽતિસગુલ્મકમ્

સમસ્તદૂરદિગ્ભિત્તિહેલાહેલનઘર્ષુલમ્।
મહાપ્રલયસંપન્નાપાનકાપાનતર્ષુલમ્

પ્રસૃતપ્રલયાખ્યેન્દ્રમત્તૈરાવતબૃંહિતમ્ ।
આકલ્પક્ષુબ્ધમેઘાબ્ધિનિર્હ્રાદમિવ સંભૃતમ્

મહાપ્રલયસંક્ષુબ્ધક્ષીરોદમથનારવમ્ ।
બ્રહ્માણ્ડોગ્રારઘટ્ટેઽસ્મિન્વાર્યન્ત્રમિવ સારવમ્

અથાસ્મિન્સતિ કલ્પાગ્નૌ સ્થિતિમેતિ કથં ઘનઃ ।
ઇતિ વિસ્મિતવાનસ્મિ દૃશં દિગ્નવકેઽત્યજમ્

યાવન્ન ક્વચિદેવાત્ર પશ્યામ્યાશાસુ કેવલમ્ ।
તરન્તિ તરલાસ્ફાલમુલ્મુકાશનિવૃષ્ટયઃ

તેન જ્વલનતાપેન બહુયોજનકોટિષુ ।
પદાર્થા ભસ્મતાં યાન્તિ દૂરે દિક્ષુ દશસ્વપિ

અનન્તરં ક્ષણાદ્વ્યોમ્નિ દૂરેઽહમનુભૂતવાન્ ।
ઊર્ધ્વતઃ શીતલં વાતમધસ્તાદનલોપમમ્

એતાવતિ નભોમાર્ગે દૂરે કલ્પામ્બુદાઃ સ્થિતાઃ ।
યસ્તેષામગ્નિતાપાનાં વિષયો ન ચ સદૃશામ્

અથ વારુણદિગ્ભાગાદાયયૌ કલ્પમારુતઃ ।
યસ્મિંસ્તૃણવદુહ્યન્તે વિન્ધ્યમેરુહિમાલયાઃ

તેન જ્વાલાચલાઃ પ્રાન્તોડ્ડીનાઙ્ગારવિહંગમાઃ ।
લોલોલ્મુકવનાક્રાન્તા જગ્મુરગ્નિદિશં દ્રુતમ્

સંધ્યાભ્રસદૃશાકારાસ્તેરુરઙ્ગારવારિદાઃ ।
ભ્રેમુર્ભસ્મભરાભ્રાણિ પૂતાઙ્ગારરજાંસિ ખે

સ જ્વાલવિલસદ્વાતો દુષ્ટોઽનલદૃશં વ્રજન્ ।
હેમાદ્રીણાં સપક્ષાણામનીકં દ્રવતામિવ

ધરાદ્રિમણ્ડલાભોગે સૌમ્યાઙ્ગારભરાત્મનિ ।
જ્વાલાવલિગણે જાતે ભાતે તેજસિ ભાસ્વતામ્

અર્ણવેષ્વનલાર્ણસ્સુ ક્વથનોત્ફાલવારિષુ ।
વનેષ્વસ્મૃતપર્ણેષુ દીપ્તાગ્નિતરુધારિષુ

બ્રહ્મલોકસ્થનાથેષુ બ્રહ્મલોકપુરેષુ ચ ।
સાઙ્ગનાબાલવૃદ્ધેષુ દગ્ધેષુ નિપતત્સુ ખમ્

કલ્પાન્તાનલપદ્મિન્યા બ્રહ્માગ્રાવસરોવરે ।
જ્વાલાપલ્લવશાલિન્યાઃ સબીજાયાઃ સટોલ્મુકૈઃ

અનિલાત્મસુ મૂલેષુ નાગેષુ ચ નગેષુ ચ ।
આપાતાલં નિમગ્નેષુ મહત્યઙ્ગારકર્દમે

ઉષ્ટ્રસૈન્યમિવાલક્ષ્ય ગતિમન્નિકટં નભઃ ।
આયયાવઞ્જનશ્યામઃ કલ્પામ્બુદગણઃ ક્વણન્

સ્થિરકલ્પાનલજ્વાલાતુલ્યવિદ્યુન્મયાચલઃ ।
એકકોણકવિશ્રાન્તસપ્તાર્ણવપયોભરઃ

ભિત્તિભાસુરનીહારભારનિર્વારદિક્તટઃ ।
બ્રહ્માણ્ડકુડ્યનિવિડમણ્ડલાસ્ફોટપણ્ડિતઃ

કલ્પાન્તક્ષુભિતામ્ભોધિર્વર્તુલાવર્તવૃત્તિમાન્ ।
તડિજ્જલચરઃ સારનિર્હ્રાદઃ ખમિવાગતઃ

મૃતો દગ્ધો નિશાનાથસ્તતો દ્વિગુણશીતલઃ ।
અન્યમાકારમાશ્રિત્ય પરં લોકમિવાગતઃ

હેમસંભારરૂપેણ હિમાલયમિવાખિલમ્ ।
જાડ્યસ્તમ્ભિતનિઃશેષજલકાષ્ઠાચલં દધત્

અથ બ્રહ્માણ્ડવિસ્ફોટકઠિનં ઘટિતામ્બરમ્ ।
પ્રાગ્દ્રુતોદ્ભટતૌષારકાષ્ઠા વૃષ્ટિઃ પપાત હ

અગ્નિદાહવનાકાશવિદ્યુદુન્મેષભીષણા ।
ચટદ્ગડગડાસ્ફોટસ્ફુટદ્બ્રહ્માણ્ડમણ્ડલા

પ્રથિતોત્થિતસીત્કારશતક્ષ્વેડાક્ષયારવા ।
શીતસીકરનીહારભિત્તિબન્ધમયામ્બરા

રોદોમણ્ડપવૈદૂર્યસ્તમ્ભસંભારભાસુરૈઃ ।
ધારાસારૈર્ધરાધુર્યશૈલશાતકશાલિની

ધરાચટચટાસ્ફોટસ્ફુટદઙ્ગારપત્તના ।
ગર્જિતોર્જિતસંપાતપતલ્લોકાન્તરાકુલા

સા બભૂવાથ સાઙ્ગારજગદ્ગેહવિલાસિની ।
કૃતપ્રત્યુદ્ગમા વાષ્પશ્રિયાઽજ્વલનયા ભુવઃ

જ્વાલાલવોલ્લલનડમ્બરમમ્બરં ત-
દ્વ્યૂઢસ્થલાબ્જદલજાલમિવાલમાસીત્ ।
જ્વાલાભ્રમદ્ભમરપઙ્ક્તિનિભાસ્તદાસં-
સ્તત્ર સ્ફુરચ્છિશિરસીકરપક્ષપુઞ્જાઃ

ઉદ્યદ્બૃહચ્ચટચટારવપૂરિતાશો
ભીમોઽભવત્સલિલદાનલસંનિપાતઃ ।
દુર્વારવૈરિવિષમો મહતાં બલાનાં
સંગ્રામ ઉગ્ર ઇવ હેતિહતોગ્રહેતિઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રક૦ ઉત્તરાર્ધે પાષા૦ પુષ્કરાવર્તડમ્બરવર્ણનં નામ ષટ્સપ્તતિતમઃ સર્ગઃ