યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.75

પઞ્ચસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથાગ્રસ્થબ્રહ્મલોકો બ્રહ્મણિ ધ્યાનશાલિનિ ।
નિક્ષિપ્તાક્ષઃ શનૈર્દિક્ષુ દૃષ્ટવાનહમગ્રતઃ

દ્વિતીયમર્કં મધ્યાહ્ને પશ્ચાદભ્યુદિતં સ્ફુટમ્ ।
દિગ્દાહમિવ દિગ્વક્રે વનદાહમિવાચલે

વહ્નિલોકમિવ વ્યોમ્નિ વડવાગ્નિમિવાર્ણવે ।
તતોઽપશ્યમહં દીપ્તં સૂર્યં નૈરૃતદિઙ્મુખે

સૂર્યં યામ્યે કકુબ્ભાગે સૂર્યમગ્નિકકુષ્મુખે ।
સૂર્યમૈન્દ્રકકુબ્ભાગે સૂર્યમીશાનદિઙ્મુખે

કુબેરકકુભિ સૂર્યં સૂર્યં વાયવ્યદિક્તટે ।
સૂર્યં વરુણદિગ્ભાગે તેન વિસ્મયવાનહમ્

યાવદ્વિચારયામ્યાશુ વિધિવૈધુર્યમાકુલમ્ ।
ઉદભૂદ્ભૂતલાત્તાવદર્ક ઔર્વ ઇવાર્ણવાત્

એકાદશેઽખિલાર્કાણાં પ્રતિબિમ્બમિવોત્થિતમ્ ।
ઉદભૂત્ત્રયમર્કાણામન્તરે દિગ્ગણામ્બરે

તદ્ધિ રૌદ્રં વપુસ્તત્ર તન્મધ્યે લોચનત્રયમ્ ।
તદ્દ્વાદશપરીમાણં દીપ્તં વૃન્દં વિવસ્વતામ્

સર્વદિક્કં દદાહોચ્ચૈઃ શુષ્કં વનમિવાનલઃ ।
અથોદભૂજ્જગત્ખણ્ડશોષણગ્રીષ્મવાસરઃ

અનગ્નિરગ્નિદાહો દ્રાગદૃશ્યોલ્મુકગુલ્મકઃ ।
અનગ્નિનાગ્નિદાહેન તેન તામરસેક્ષણ

અઙ્ગાનિ દાવદગ્ધાનિ ખિન્નાનીવ મમાભવન્ ।
પ્રદેશં તમથ ત્યક્ત્વા દૂરમારૂઢવાનહમ્

દૃઢહસ્તતલાઘાતહતકન્દુકવન્નભઃ ।
અપશ્યં ગગનસ્થોઽહમુદિતં ચણ્ડતેજસમ્

તપન્તં દ્વાદશાદિત્યગણં દિક્ષુ દશસ્વપિ ।
બૃહત્તત્ર સતારાવજ્વાલેવ ભગણં ચલમ્

મહાકુહકુહાશબ્દં ક્વથત્સપ્તાબ્ધિડમ્બરમ્ ।
સજ્વાલોલ્મુકનીરન્ધ્રલોકાન્તરપુરાન્તરમ્

જ્વાલાઘનપટાટોપસિન્દુરીકૃતપર્વતમ્ ।
દીપ્યમાનમહાગારસ્થિરવિદ્યુત્કકુત્પટમ્

સ્ફુરત્કટકટાટોપચટત્પત્તનમણ્ડલમ્ ।
વિદધદ્ભૂતલોદ્ભૂતધૂમદણ્ડૈઃ શિલાઘનૈઃ

કાચસ્તમ્ભસહસ્રાઢ્યં ભુવનસ્થાનમણ્ડપમ્ ।
ક્વથદ્ભૂતમહાભૂતતારાક્રન્દાતિઘર્ઘરમ્

ભૂતલોકપુરાપાતસ્ફુટચ્ચટચટોદ્ભટમ્ ।
તારાવિશરણોદ્ધાતઘૃષ્ટરત્નધરાતલમ્

સર્વસ્થલાલયચલદ્દહ્યમાનજનવ્રજમ્ ।
ક્ષીણાક્રન્દક્વથદ્ભૂતગણદુર્વાસદિક્તટમ્

ઉત્તપ્તામ્બૂદરાખિન્નજલેચરમહાર્ણવમ્ ।
સર્વદિક્કાનલપ્લોષક્ષીણાક્રન્દપુરાન્તરમ્

વિદલદ્દગ્ધદિગ્દન્તિદન્તોત્તમ્ભિતભૂધરમ્ ।
ધરાધરદરીરન્ધ્રધૂમમણ્ડલકુણ્ડલમ્

પતત્પર્વતનિષ્પિષ્ટપ્લુષ્ટપત્તનમણ્ડલમ્ ।
પચત્પચપચાશબ્દશબ્દિતાદ્રીન્દ્રકુઞ્જરમ્

તાપતપ્તોન્નમદ્ભૂતજ્વરિતાર્ણવપર્વતમ્ ।
હૃદયસ્ફોટનિઃસારપતદ્વિદ્યાધરાઙ્ગનમ્

આક્રન્દરોદનશ્રાન્તમૂર્ધનિઃસરણામરમ્ ।
નાગલોકજ્વલજ્જ્વાલાપાતાલોત્તપ્તભૂતલમ્

શુષ્કાર્ણવસદાપક્વવિવર્તોગ્રજલેચરમ્ ।
ઔર્વેણાબિન્ધનાભાવાત્પ્રોડ્ડીયેવ સહસ્રધા

ગતેન નૃત્યતોત્થાય ગૃહીતગગનાંગનમ્ ।
અથોદભૂજ્જ્વલજ્જ્વાલાકિંશુકાંશુકશોભિતઃ

તાણ્ડવાયેવ કલ્પાગ્નિસ્તરલોલ્મુકમાલ્યવાન્ ।
તારં પટપટાટોપી રટદ્ભટ ઇવોદ્ભટઃ

જ્વાલોદ્ભુજો ધૂમકચો જગજ્જીર્ણકુટીનટઃ ।
જજ્વલુર્વનજાલાનિ પુરાણિ નગરાણિ ચ

મણ્ડલદ્વીપદુર્ગાણિ જઙ્ગલાનિ સ્થલાનિ ચ ।
સર્વખાનિ મહાકાશમાશા દશ દિવઃ શિરઃ

શ્વભ્રરૂપારઘટ્ટાટ્ટપટ્ટનોદારદિક્તટઃ ।
શ્રૃઙ્ગાણિ સિદ્ધવૃન્દાનિ ગિરયઃ સાગરાર્ણવાઃ

સરઃ સરસ્યઃ સરિતો દેવાસુરનરોરગાઃ ।
આશાઃ શનશનાશબ્દૈઃ પુરુષૈશ્ચ શિવાર્ચિષામ્

આસન્ક્ષ્વેડાકુરાક્ષસ્યો જ્વાલાજાલોજ્જ્વલોર્ધ્વજાઃ ।
ભમદ્ભમિતિ ભાંકારૈર્ભીષણૈર્ભૂરિભસ્મભિઃ

જ્વાલાઃ શ્વભ્રાદ્રિભૂમીનાં ગુહાભ્યઃ પરિનિર્યયુઃ ।
જ્વાલોદરસ્થા અરુણાઃ સમસ્તા ભૂતજાતયઃ

સ્થલપદ્મોદરાલીનામાજહુઃ શ્રિયમશ્રિયઃ ।
સદ્યો નિઃસૃતરક્તાભૈઃ સિન્દૂરામ્ભોદસુન્દરૈઃ

ધગદ્ધગિતિ ગાયદ્ભિર્જ્વાલાજાલૈર્જગદ્ગતૈઃ ।
આસીદ્રક્તાંશુકૈઃ કીર્ણં સંધ્યાભ્રૈરિવ વા નભઃ

ઉત્ફુલ્લકિંશુકવનૈરુડ્ડીનૈરિવ વાઽઽવૃતમ્ ।
ઔર્વેણ ચાવૃતા આસન્ફુલ્લાશોકવના ઇવ

ઇવ સ્થલાબ્જવલિતા રાવિરા ઇવ ચાર્ણવાઃ ।
નાનાવર્ણજ્વલજ્જ્વાલાધૂમવિન્યાસબન્ધવાન્

રૂઢં વહ્નિમિવાધાતું ચિત્રસૌધલતાશ્રયમ્ ।
અનન્ત ઇવ વિન્યાસ વનયૌવનપાવકઃ

ઉદયાસ્તમયાદિભ્યો વિન્ધ્યો વિધુરતામગાત્ ।
અઙ્ગારકલ્પવિટપૈર્જ્વાલાવનવિવલ્ગનૈઃ

શનૈરીષદિવ ક્ષુબ્ધૈઃ સહ્યોઽસહ્યત્વમાયયૌ ।
મધ્યમધ્યકચત્કાર્ષ્ણ્યભ્રમદ્ધૂમાલિમાલિતમ્

વલજ્જ્વાલાબ્જમલિનં દૃષ્ટં સર ઇવામ્બરમ્ ।
ખેઽદ્રીણાં શિખરે વ્યોમ્નિ શિખાશિખરશેખરાઃ

નનૃતુર્નીરસા નાશનર્તક્યઃ કેતુકુન્તલાઃ ।
તલાહિતાનલજ્વાલા બ્રહ્માણ્ડોર્ધ્વકપાટભૂઃ

તર્જનપ્રોત્પતદ્ભૂતધાનૌઘા ભ્રષ્ટભૂમિકા ।
ક્વણચ્છ્રેણી મૃજ્જલાગ્નિર્નાનાવર્ણાનનારુણા

હૃત્પ્રકોષ્ઠે જગલ્લક્ષ્મ્યાઃ સૌવર્ણીવાભવત્તદા ।
શૈલાશ્ચટચટાસ્ફોટૈર્વૃક્ષાઃ કટકટારવૈઃ

દેશા હલહલોલ્લાસૈરલં વિદલનં યયુઃ ।
અબ્ધયઃ ક્વથિતાકારાઃ ફેનિલોલ્લાસમાંસલાઃ

વીચીકરતલાઘાતાંશ્ચક્રુરર્કમુખે મુખે ।
અન્યોન્યવેલ્લિતોલ્લોલભૂતલાકારપર્વતમ્

જહ્ણુર્વીચીકરૈર્દેહે જડાઃ પ્રકુપિતા ઇવ ।
આશાકાશાશિનામેષાં ગુહાગુહગુહારવાન્

પપાઠ શબ્દ આગ્નેયો જ્વાલાતટતટોદ્ભવઃ ।
લોકપાલપુરાપાતતપ્તાઙ્ગારાદ્રિભિત્તયઃ

દિશો દશાપિ વૈવશ્યં યયુરુન્મત્તવૃત્તયઃ ।
કાઞ્ચનદ્રવસાદ્રીન્દ્રદ્રુમાગારગુહાગૃહઃ

શનૈશ્ચાર્વાકૃતિર્મેરુરાસીદ્ધિમ ઇવાતપે ।
ક્ષણેનૈવાનલાત્તસ્માદ્ધિમવાઞ્જતુવદ્દ્રુતઃ

સર્વાન્તઃશીતલઃ શુદ્ધો દુર્જનાદિવ સજ્જનઃ ।
તસ્યામપિ દશાયાં તુ મલયોઽમલસૌરભઃ

આસીત્ત્યજત્યુદારાત્મા ન નાશેઽપ્યુત્તમં ગુણમ્ ।
નશ્યન્નપિ મહાન્ હ્લાદં ન ખેદં સંપ્રયચ્છતિ

ચન્દનં દગ્ધમપ્યાસીદાનન્દાયૈવ જીવતામ્ ।
ન કદાચન સંયાતિ વસ્તૂત્તમમવસ્તુતામ્

પ્રલયાનલનિર્દગ્ધમપિ હેમ ન નષ્ટવત્ ।
દ્વે હેમનભસી તસ્મિન્ન નષ્ટે પ્રલયાનલે

તયોરેવ વપુઃ શ્લાઘ્યં સર્વનાશેઽપ્યનાશયોઃ ।
નભો વિભુતયાઽનાશિ હેમાકૃષ્ટતયાક્ષયમ્

સત્ત્વમેકં સુખં મન્યે ન રજો ન ચ વા તમઃ ।
ચલદુચ્ચવનાનીવ વિકીર્ણાઙ્ગારવર્ષણઃ

દગ્ધાબ્દાદ્રિર્મહાધૂમજ્વાલોઽભૂદ્વહ્નિવારિદઃ ।
રસવિસ્મરણાર્તાનાં શૂન્યાનાં સ્ફારદેહિનામ્

શુષ્કાણાં વ્યોમવિટપિપત્રાણાં પાત્રરૂપિણામ્ ।
વારિદાનાં સવારીણાં દગ્ધાનાં પ્રલયાર્ચિષા

જ્ઞસ્યેવાઙ્ગ ન દોષાણાં દૃષ્ટં ભસ્માપિ ન ક્વચિત્ ।
ન લઙ્ઘયતિ કૈલાસં યાવદુલ્લસિતોઽનલઃ

તાવત્તં કલ્પકુપિતો રુદ્રો નેત્રાગ્નિનાદહત્ ।
દાહસ્ફુટદ્દ્રુમસ્થૂલશિલાચટચટારવાઃ

લકુટોપલલોષ્ટૌઘૈરયુધ્યન્તેવ ભૂભૃતઃ ।
જ્વાલાઘનઘટાટોપસાવતંસચલાન્તિમાઃ

બભૂવુર્વ્યોમવિકસત્સ્થૂલપદ્મવના ઇવ ।
સર્ગઃ કદાચિદેવાસીદિત્યગાત્સ્મરણીયતામ્

કલ્પાન્તઃ સ્મારયન્મૂર્ખાનગાદસ્મરણીયતામ્ ।
તાપોપતાપપરમાઃ પરમારણતત્પરાઃ ।
વહ્નયોઽપહ્નવં ચક્રુર્જગતામસતામિવ

વવુરશનિનિપાતપીડિતાઙ્ગાઃ
કચદનલોલ્મુકગુલ્મમણ્ડલાભાઃ ।
પ્રલયસમયવાયવોઽનલાન્તા-
દ્દલદમરાવલયો લયે લિહન્તઃ

વ્યાલોલસ્ફુટદાનલદ્રુમવનપ્રોદ્ભૂતભસ્મોષ્મણા
દત્તાભ્રાભ્રમદુલ્મુકાહતિવહત્સાઙ્ગારગૌરાર્ચિષઃ ।
ભ્રશ્યત્પાવકશૃઙ્ગમધ્યવિલસજ્જ્વાલાવલીશ્યામલા
નિઃશેષાગ્નિનિકાશસુસ્તવજવા વેગેન વાતા વવુઃ ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહા૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ પાષા૦ મહાકલ્પાન્તાગ્નિવર્ણનં નામ પઞ્ચસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ