યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.74-2

શ્રીરામ ઉવાચ ।
યથા ચિત્તચમત્કૃત્યા રાજ્ઞો ગઙ્ગાવતારણમ્ ।
ભગીરથસ્ય સંપન્નં તન્મે કથય ભો પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
આસીદ્ભગીરથો નામ રાજા પરમધાર્મિકઃ ।
ભુવઃ સમુદ્રયુક્તાયા મણ્ડલીતિલકોપમઃ

સંકલ્પાનન્તરં પ્રાપ્તા યથાભિમતમર્થિનઃ ।
ચન્દ્રપ્રસન્નવદનાદસ્માચ્ચિન્તામણેરિવ

સાધૂનાં યો વ્યવસ્થાર્થં ધનાન્યવિરતં દદૌ ।
તૃણમાત્રમુપાદત્તે ક્વચિચ્ચિન્તામણિર્યથા

વજ્રસારમિવ પ્રોતમુજ્વલન્નેમિ યોઽભિનત્ ।
અધો મણિરયોયન્ત્રં સર્વદુર્જનચેષ્ટિતમ્

અધૂમવહ્નિદેહશ્રીઃ શ્રાન્તોઽપિ દૈન્યમપ્યલમ્ ।
તમોઽહરન્નૃણાં નૈશં દ્યુમણિર્વેશ્મનામિવ

કિરન્નગ્નિકણાસારમભિતઃ સ્વપ્રતાપજમ્ । ।
મધ્યાહ્નસૂર્યકાન્તાગ્નિરિવ જ્વલતિ યોઽરિષુ

મૃદુશીતલસંસ્પર્શો યઃ સમાહ્લાદયન્મનઃ ।
સુજ્ઞાનાં દ્રવતિ સ્નિગ્ધસ્યેન્દોરિન્દુમણિર્યથા

જગદ્યજ્ઞોપવીતસ્ય સ્વર્ગપાતાલવાહિનઃ ।
ગઙ્ગાવાહસ્ય યેનાસ્યાં તૃતીયઃ પૂરિતો ગુણઃ

અગસ્ત્યશોષિતોઽમ્ભોધિર્ગઙ્ગાપૂરેણ પૂરિતઃ ।
યેન દુષ્પૂરભૂતોઽપિ મહાસાર્થોઽર્થિનામિવ

ગઙ્ગાસોપાનપદ્ધત્યા યેન પાતાલવાસિનઃ ।
યોજિતા બ્રહ્મણો લોકે બાન્ધવા લોકબન્ધુના

બ્રહ્માણં શંકરં જહ્નું તપસારાધયંશ્ચ યઃ ।
ભૂયોભૂયો યયૌ ખેદમશૂન્યાધ્યવસાયિનઃ

યૌવને વર્તમાનસ્ય તસ્ય ભૂમિપતેરપિ ।
પ્રવિચારયતો લોકયાત્રાં પર્યાકુલામિમામ્

સુવિરાગચમત્કારવિચારકણિકોદભૂત્ ।
વયસ્યપિ ચ તારુણ્યે દૈવાદ્વલ્લી મરાવિવ

એકાન્તે ચિન્તયામાસ મહીપતિરસાવિતિ ।
જગદ્યાત્રામિમાં નિત્યમસમઞ્જસમાકુલમ્

પુનર્દિનં પુનઃ શ્યામા દાનાદાનશતં પુનઃ ।
તદેવ ભુક્તવિરસં લક્ષ્યતે કર્મ કુર્વતામ્

યેન પ્રાપ્તેન લોકેઽસ્મિન્ન પ્રાપ્યમવશિષ્યતે ।
તત્કૃતં સુકૃતં મન્યે શેષં કર્મ વિષૂચિકા

પુનઃપુનઃ પર્યુષિતં કર્મ કુર્વન્ન લજ્જતે ।
મૂઢ્બુદ્ધિરબુદ્ધિસ્તુ કઃ કુર્યાત્કિલ બાલવત્

અથૈકદોદ્વિગ્નમનાઃ કદાચિત્ત્રિતલં ગુરુમ્ ।
એકાન્તં સંસૃતેર્ભીતઃ સમપૃચ્છદ્ભગીરથઃ

ભગીરથ ઉવાચ ।
અન્તઃશૂન્યાસુ સુચિરં ભ્રમત્સંસારવૃત્તિષુ ।
અરણ્યાનીષુ ચૈતાસુ ભૃશં ખિન્ના વયં વિભો

જરામરણમોહાદિરૂપાણાં ભવકારિણામ્ ।
ભગવન્સર્વદુઃખાનાં કથમન્તઃ પ્રજાયતે

ત્રિતલ ઉવાચ ।
ચિરસામ્યાત્મનોત્થેન નિર્વિભાગવિલાસિના ।
રાજન્ જ્ઞેયાવબોધેન પૂર્ણેન ભરિતાત્મના

ક્ષીયન્તે સર્વદુઃખાનિ ત્રુટ્યન્તિ ગ્રન્થયોઽભિતઃ ।
સંશયાઃ સમતાં યાન્તિ સર્વકર્માણિ ચાનઘ

જ્ઞેયં વિદુરથાત્માનં સંશુદ્ધં જ્ઞપ્તિરૂપિણમ્ ।
સ ચ સર્વગતો નિત્યં નાસ્તમેતિ ન ચોદયમ્

ભગીરથ ઉવાચ ।
ચિન્માત્રં નિર્ગુણં શાન્તમસ્તિ નિર્મલમચ્યુતમ્ ।
દેહાદિ નેતરત્કિંચિદિતિ વેદ્મિ મુનીશ્વર

કિં તત્ર પ્રતિપત્તિર્મે સ્ફુટતામેતિ નેતરા ।
એતાવન્માત્રસંવિત્તિઃ સ્યામહં ભગવન્કથમ્

ત્રિતલ ઉવાચ ।
જ્ઞાનેન જ્ઞેયનિષ્ઠત્વમેતિ ચેતો હૃદમ્બરે ।
તતઃ સર્વવપુર્ભૂત્વા ભૂયો જીવો ન જાયતે

અસક્તિરનભિષ્વઙ્ગઃ પુત્રદારગૃહાદિષુ ।
નિત્યં ચ સમચિત્તત્વમિષ્ટાનિષ્ટોપપત્તિષુ

આત્મનોઽનન્યયોગેન તદ્ભાવનમનારતમ્ ।
વિવિક્તદેશસેવિત્વમરતિર્જનસંસદિ

અધ્યાત્મજ્ઞાનનિત્યત્વં તત્ત્વજ્ઞાનાર્થદર્શનમ્ ।
એતજ્જ્ઞાનમિતિ પ્રોક્તમજ્ઞાનં તદતોઽન્યથા

રાગદ્વેષક્ષયાકારં સંસારવ્યાધિભેષજમ્ ।
અહંભાવોપશાન્તૌ તુ રાજન્ જ્ઞાનમવાપ્યતે

ભગીરથ ઉવાચ ।
શરીરેઽસ્મિંશ્ચિરારૂઢો ગિરૌ તરુરિવ સ્વકે ।
અહંભાવો મહાભાગ વદ મે ત્યજ્યતે કથમ્

ત્રિતલ ઉવાચ ।
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન ત્યક્ત્વા ભોગૌઘભાવનામ્ ।
ગત્વા વિકસિતાં સત્તામહંકારો વિલીયતે

યન્ત્રણાપઞ્જરં યાવદ્ભગ્નં લજ્જાદિનાખિલમ્ ।
અકિંચનત્વશેષેણ સ્ફુટા તાવદહંકૃતિઃ

સર્વમેતદ્ધિયા ત્યક્ત્વા યદિ તિષ્ઠસિ નિશ્ચલઃ ।
તદહંકારવિલયે ત્વમેવ પરમં પદમ્

શાન્તાશેષવિશેષણો વિગતભીઃ સંત્યક્તસર્વૈષણો
ગત્વાનૂનમકિંચનત્વમરિષુ ત્યક્ત્વા સમગ્રાં શ્રિયમ્ ।
શાન્તાહંકૃતિરસ્તદેહકલનસ્તેષ્વેવ ભિક્ષામટ
ન્મામપ્યુજ્ઝિતવાનલં યદિભવસ્યુચ્ચૈસ્ત્વમુચ્ચૈરસિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ભગીરથોપદેશો નામ ચતુઃસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ