યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.74

ચતુઃસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તસ્મિન્કલ્પે તુ સંકલ્પે તસ્ય યદ્વપુરાસ્થિતમ્ ।
શ્રૃણુ તત્ર વ્યવસ્થેયં વિચિત્રાચારહારિણી

પરમં યચ્ચિદાકાશં તદ્વિરાડાત્મનો વપુઃ ।
આદ્યન્તમધ્યરહિતં લઘુ ત્વસ્ય વપુર્જગત્

સંકલ્પરહિતો બ્રહ્મા સ્વાણ્ડં સંકલ્પનાત્મકમ્ ।
વપુષઃ પરિતો ભાસ્વત્પશ્યત્યાકાશમેવ તત્

બ્રહ્માત્મૈષ સ્વસંકલ્પં સ્વમણ્ડમકરોદ્દ્વિધા ।
તૈજસં તૈજસાકારઃ પુષ્ટઃ પુષ્ટં વિહંગવત્

અણ્ડસ્યૈકં નભો દૂરં ગતં સંબુદ્ધવાનસૌ ।
ભુવોધઃસંસ્થિતં ભાગં વ્યતિરિક્તં ચ નાત્મના

બ્રહ્માણ્ડભાગ ઊર્ધ્વસ્થો વિરાજઃ શિર ઉચ્યતે ।
અધોભાગોઽસ્ય પાદાખ્યો નિતમ્બો મધ્યમાત્રખમ્

દૂરં વિમુક્તયોઃ સંધિઃ ખણ્ડયોરિતિ વિસ્તૃતા ।
અનન્તા વ્યોમલેખા સા શ્યામા શૂન્યેતિ દૃશ્યતે

દ્યૌસ્તાલુ વિપુલં તસ્ય તારારુધિરબિન્દવઃ ।
સંવિદ્વાતલવા દેહે સુરાસુરનરાદયઃ

દેહાન્તઃ કૃમયસ્તસ્ય ભૂતપ્રેતપિશાચકાઃ ।
લોકાન્તરાણિ રન્ધ્રાણિ સુષિરાણ્યસ્ય દેહકે

બ્રહ્માણ્ડખણ્ડમસ્યાધો વિસ્તૃતં પાદયોસ્તલમ્ ।
જાનુમણ્ડલરન્ધ્રાણિ પાતાલકુહરાણ્યધઃ

જલૈશ્ચલચલાયન્તી સુષિરાનેકરન્ધ્રિકા ।
ભૂરન્તર્મણ્ડલી લોલા સમુદ્રદ્વીપવેષ્ટના

જલૈર્ગુડગુડાયન્ત્યો નદ્યો નાડ્યઃ સરિદ્રસઃ ।
જમ્બૂદ્વીપં હૃદમ્ભોજમસ્ય હેમાદ્રિકર્ણિકમ્

કુક્ષયઃ કકુભઃ શૂન્યા યકૃત્પ્લીહાદયોઽચલાઃ ।
મૃદ્વ્યઃ સ્નિગ્ધાઃ પટાકારા મેદસો જાલિકા ઘનાઃ

ચન્દ્રાર્કૌ લોચને તસ્ય બ્રહ્મલોકો મુખં સ્મૃતમ્ ।
તેજઃ સોમોઽસ્ય કથિતઃ શ્લેષ્મા પ્રાલેયપર્વતઃ

અગ્નિલોકસ્તથૌર્વાગ્નિઃ પિત્તમસ્યાતિદુઃસહમ્ ।
વાતસ્કન્ધમહાવાતાઃ પ્રાણાપાના હૃદિ સ્થિતાઃ

કલ્પદ્રુમવનાન્યસ્ય સર્પવૃન્દાનિ ચ ક્વચિત્ ।
લોમજાલાન્યનન્તાનિ વનાન્યુપવનાનિ ચ

ઊર્ધ્વં બ્રહ્માણ્ડખણ્ડં તુ સમસ્તમુરુમસ્તકમ્ ।
બ્રહ્માણ્ડપ્રાન્તરન્ધ્રાર્ચિરસ્ય દીપ્તા શિખોત્થિતા

સ્વયમેષ મનસ્તેન મનો નાસ્યોપયુજ્યતે ।
આત્મૈવ ભોક્તૃતામેતિ કિલ કસ્ય કથં કુતઃ

સ્વયમેવેન્દ્રિયાણ્યેષ તેનાન્યત્રાસ્તિતા કૃતા ।
યતસ્તત્કલ્પનામાત્રમેવેન્દ્રિયગણઃ કિલ

અવયવાવયવિનોરિવેહેન્દ્રિયચિત્તયોઃ ।
ન મનાગપિ ભેદોઽસ્તિ ચૈક્યમેકશરીરયોઃ

તસ્ય તાન્યેવ કાર્યાણિ જગતાં યાનિ કાનિચિત્ ।
સંકલ્પા એવ પુંવૃત્ત્યા ચલન્ત્યારૂપિતદ્વિતાઃ

જાગતે તસ્ય વિજ્ઞેયે નાન્યેઽસ્ય મૃતિજન્મની ।
સ એવેદં જગત્યસ્મત્સંકલ્પાત્માસ્ય નેતરત્

તત્સત્તયા જગત્સત્તા તન્મૃત્યૈવ જગન્મૃતમ્ ।
યાદૃશી સ્પન્દયમરુતોઃ સત્તૈકા તાદૃશી તયોઃ

જગદ્વિરાજોઃ સત્તૈકા પવનસ્પન્દયોરિવ ।
જગદ્યત્સ વિરાડેવ યો વિરાટ્ તજ્જગત્સ્મૃતમ્

જગદ્બ્રહ્મા વિરાટ્ ચેતિ શબ્દાઃ પર્યાયવાચકાઃ ।
સંકલ્પમાત્રમેવૈતે શુદ્ધચિદ્વ્યોમરૂપિણઃ ॥
શ્રીરામ ઉવાચ ।
સંકલ્પાત્સ વિરાડેવ ખમેવાકૃતિમાગતમ્ ।
અસ્તુ નામ સ્વદેહાન્તઃ કથં બ્રહ્મૈવ તિષ્ઠતિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યથા ધ્યાનેન દેહાન્તસ્તિષ્ઠસિ ત્વં યથા સ્થિતમ્ ।
તથાસ્તે નિજદેહેઽન્તઃ સંકલ્પાત્મા પિતામહઃ

નૃણાં તથા ચ મુખ્યાનાં જીવો બ્રહ્મપુરોદરે ।
ઉત્પત્તિપુત્રિકાદેહઃ પ્રતિબિમ્બોપમોઽસ્તિ સઃ

યત્ર ત્વમપિ દેહાન્તઃ કર્તું શક્તોઽસ્યલં સ્થિતમ્ ।
સંકલ્પાત્મા વિભુસ્તત્ર બ્રહ્મા કિં ન કરિષ્યતિ

બીજાન્તઃ સ્થાવરં હ્યાસ્તે પદાર્થે યત્ર જંગમઃ ।
કિં નાસ્તે તત્ર દેહેઽન્તર્નિજચિત્કલ્પનાત્મિકા

સાકારો ગગનાત્માસ્તુ નિરાકારં સ્વપ્નસ્તુ વા ।
આસ્તે બહિરથાન્તશ્ચ ભિન્ને બાહ્યાન્તરે બહિઃ

આત્મારામઃ કાષ્ઠમૌની ન જડોઽપિ દૃષજ્જડઃ ।
અહંત્વમિત્યાદિમયો વિરાડાત્મનિ તિષ્ટતિ

આવેષ્ટિતોજ્ઝિતલતાતૃણદારુપુંવ-
દુચ્છબ્દમમ્બુરયવચ્ચ વિરોપિતાઙ્ગઃ ।
નાનાવિધેઽપિ વિહરન્નપિ કાર્યજાલે
તજ્જ્ઞઃ શિલાજઠરશાન્તમનસ્ક એવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ પાષા૦ વિરાડાત્મવર્ણનં નામ ચતુઃસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ