યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.72

દ્વિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથાકૃષ્ટવતિ પ્રાણાન્સ્વયંભુવિ નભોભવઃ ।
વિરાડાત્મનિ તત્યાજ વાતસ્કન્ધસ્થિતઃ સ્થિતિમ્

તે હિ તસ્ય કિલ પ્રાણાસ્તેન ક્રાન્તેષુ તેષ્વપિ ।
ઋક્ષચક્રે સ્થિતિં કોઽન્યો ધત્તે ભૂતૈકધારિણીમ્

વાતસ્કન્ધે સમાક્રાન્તે બ્રહ્મણા પ્રાણમારુતે ।
સમં ગન્તું પરિત્યજ્ય સંસ્થિતિં ક્ષોભમાગતે

નિરાધારાઃ સવાતાગ્નિદાહોલ્મુકવદાપતન્ ।
વ્યોમ્નસ્તારાસ્તરોઃ પુષ્પનિકરા ઇવ ભૂતલે

કાલપાકચલન્મૂલા જગત્ખણ્ડફલાલયાઃ ।
પ્રશાન્તપવનાધારા વિમાનાવલયોઽપતન્

પ્રલયોન્મુખતાં યાતે બ્રાહ્મે સંકલ્પનેન્ધને ।
સિદ્ધાનાં ગતયઃ શેમુરિદ્ધાનામર્ચિષામિવ

પ્રભ્રમન્ત્યોઽમ્બરે કલ્પમારુતૈસ્તનુતૂલવત્ ।
સ્વશક્ત્યપચયે મૂકાઃ સિદ્ધસંતતયોઽપતન્

સંકલ્પદ્રુમજાલાનિ સેન્દ્રાદિનગરાણિ ચ ।
પેતુર્ભૂકમ્પલોલસ્ય શિરાંસ્યમરભૂભૃતઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ચિતિ સંકલ્પમાત્રાત્મા વિરાડ્ બ્રહ્મા જગદ્વપુઃ ।
કિમઙ્ગં તસ્ય ભૂલોકઃ કિં સ્વર્ગઃ કિં રસાતલમ્

કથમેતાનિ ચાઙ્ગાનિ બ્રહ્મંસ્તસ્ય સ્થિતાનિ ચ ।
કથં વા સોઽન્તરે તસ્ય સ્વસ્યૈવ વપુષઃ સ્થિતઃ

બ્રહ્મા સંકલ્પમાત્રાત્મા નિરાકૃતિરિદં સ્થિતમ્ ।
જગદિત્યેવ જાતો મે નિશ્ચયઃ કથયેતરત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
આદૌ તાવદિદં નાસન્ન સદાસ્તે નિરામયમ્ ।
ચિન્માત્રપરમાકાશમાશાકોશૈકપૂરકમ્

તત્સ્વામાકાશતાં ચૈતચ્ચેત્યમિત્યવબુધ્યતે ।
સ્વરૂપમત્યજન્નિત્યં ચિત્ત્વાદ્ભવતિ ચેતનમ્

વિદ્ધિ તચ્ચેતનં જીવં સઘનત્વાન્મનઃ સ્થિતમ્ ।
એતાવતિ સ્થિતિજાલે ન કિંચિત્સાકૃતિ સ્થિતમ્

શુદ્ધં વ્યોમૈવ ચિદ્વ્યોમ સ્થિતમાત્મનિ પૂર્વવત્ ।
યદેતત્પ્રતિભાતં તુ તદન્યત્ર શિવાત્તતઃ

અથ તન્મન આભોગિ ભાવિતાહંકૃતિ સ્ફુરત્ ।
સંકલ્પાત્મકમાકાશમાસ્તે સ્તિમિતમક્ષયમ્

તત્સંકલ્પચિદાભાસનભોઽહમિતિ ભાવિતમ્ ।
અસત્તમેવાનુભવત્સંનિવેશં ખમેવ ખે

વેત્તિ ભાવિતમાકારં પશ્યત્યનુભવત્યપિ ।
સંકલ્પકાત્મકં શૂન્યમેવ દેહ ઇતિ સ્થિતમ્

શૂન્યમેવ યથાકારિ સંકલ્પનગરં ભવાન્ ।
પશ્યત્યેવમજો દેહં ખે ખમેવાનુભૂતવાન્

સંવિદો નિર્મલત્વાત્સ યાવદિત્થં તથાવિધમ્ ।
અનુભૂયાનુભવનં સ્વેચ્છયૈવોપશામ્યતિ

યદા તત્ત્વપરિજ્ઞાનમસ્મદાદેસ્તદાઽઽતતમ્ ।
ઇદં સંસરણં વિદ્ધિ શૂન્યં સત્યમિવ સ્થિતમ્

યથાભૂતપરિજ્ઞાનાદત્ર શામ્યતિ વાસના ।
અદ્વૈતાન્નિરહંકારાત્તતો મોક્ષોઽવશિષ્યતે

એવમેષ સ યો બ્રહ્મા સ એવેદં જગત્સ્થિતમ્ ।
વિરાજો બ્રહ્મણો રામ દેહો યસ્તદિદં જગત્

સંકલ્પાકાશરૂપસ્ય તસ્ય યા ભ્રાન્તિરુત્થિતા ।
તદિદં જગદાભાતિ તદ્બ્રહ્માણ્ડમુદાહૃતમ્

સર્વમાકાશમેવેદં સંકલ્પકલનાત્મકમ્ ।
વસ્તુતસ્ત્વસ્તિ ન જગત્ત્વત્તામત્તે ન ચ ક્વચિત્

ક્વચિન્માત્રેઽમલે વ્યોમ્નિ કથં વા કેન વા જગત્ ।
કિં જાયતે કિમત્રાસ્તિ કારણં સહકારિ યત્

અતોઽલીકમિદં જાતમલીકં પરિદૃશ્યતે ।
અલીકં સ્વદતેઽલોકમેવં પશ્યતિ શૂન્યકમ્

જગદાદિકયા ભાસા ચિન્માત્રં સ્વદતે સ્વતઃ ।
આત્મનાત્મામ્બરે દ્વૈતે સ્પન્દનેનેવ મારુતઃ

ઇદં કિંચિન્ન કિંચિદ્વા દ્વૈતાદ્વૈતવિવર્જિતમ્ ।
ચિદાકાશં જગદ્વિદ્ધિ શૂન્યમચ્છં નિરામયમ્

શાન્તાશેષવિશેષોઽહં તેન રાઘવ સંસ્થિતઃ ।
સન્નેવાસન્નિવાતસ્ત્વમેવમેવાસ્વ નિર્મમઃ

નિર્વાસનઃ શાન્તમના મૌની વિગતચાપલઃ ।
સર્વં કુરુ યથાપ્રાપ્તં કુરુ મા વાત્ર કિં ગ્રહઃ

અનાદિનિત્યાનુભવો ય એકઃ
સ એવ દૃશ્યં ન તુ દૃશ્યમન્યત્ ।
સત્યાનુભૂતેઽનનુભૂતયો યાઃ
સુવિસ્તૃતા દૃશ્યમહાદૃશસ્તાઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ પાષા૦ નિર્વાણવર્ણનં નામ દ્વિસપ્તતિતમઃ સર્ગ