યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.71

એકસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્બ્રહ્મા બ્રહ્મલોકજનૈઃ સહ ।
બદ્ધપદ્માસનોઽનન્તસમાધાનગતોઽભવત્

ઓંકારાર્ધોઽર્ધમાત્રાન્તઃ શાન્તનિઃશેષમાનસઃ ।
લિપિકર્માર્પિતાકાર આસીદાશાન્તવેદનઃ

તમેવાનુસરન્તી સા તથૈવ ધ્યાનગા સતી ।
વાસનાસીદશેષાંશા શાન્તા ચાકાશરૂપિણી

પરમેષ્ઠિન્યસંકલ્પે તસ્મિંસ્તાનવમેયુષિ ।
સર્વગાનન્તચિદ્વ્યોમરૂપોઽપશ્યમહં યદા

યાવત્સંકલ્પનં તસ્ય વિરસીભવતિ ક્ષણાત્ ।
તથૈવાશુ તથૈવોર્વ્યાઃ સાદ્રિદ્વીપપયોનિધેઃ

તૃણગુલ્મલતાશાલિસમુદ્ભવનશક્તતા ।
સમસ્તૈવાસ્તમાગન્તુમારબ્ધા ચ શનૈઃશનૈઃ

કિલ તસ્ય વિરાડાત્મરૂપસ્યાઙ્ગૈકદેશતામ્ ।
સા બિભર્તિ મહી તેન તદસંવેદનોદયાત્

વિચેતના સા વિરસા બભૂવ પરિજર્જરા ।
માર્ગશીર્ષાન્તવલ્લીવ જરાવિધુરતાં ગતા

યથાસ્માકમસંવિત્તેરઙ્ગાલી વિરસા ભવેત્ ।
તથા વિરિંચિસંવિત્તૈર્ધરા વૈધુર્યમાગતા

સંપન્ના સંહતાનેકમહોત્પાતભરાવૃતા ।
દુષ્કૃતાઙ્ગારનિર્દગ્ધનરકોન્મુખમાનવા

દુર્ભિક્ષાકાણ્ડદૌસ્થિત્યદૈન્યદારિદ્ર્યદુર્ભગા ।
દુઃશીલાશેષવનિતા નિર્મર્યાદનરાવૃતા

પાંસુપ્રમન્દનીહારધૂલિધૂસરસૂર્યકા ।
દ્વન્દ્વિમૂર્ખમહાદુઃખિવ્યસનિવ્યાધિતાકુલા

અગ્નિદાહજલાપૂરયુદ્ધપ્રોચ્છિન્નમણ્ડલા ।
અવૃષ્ટ્યવગ્રહોન્નષ્ટકષ્ટચેષ્ટિતપામરા

અશઙ્કિતમહોત્પાતપતત્પર્વતપત્તના ।
શિશુશ્રોત્રિયમુન્યાર્યગુણિનાશરુદજ્જના

અશઙ્કિતસ્થલીમધ્યસંજાતાગાધકૂપકા ।
વર્ણસંકરનારીણામાસક્તજનભૂમિપા

અટ્ટશૂલાખિલજના શિવશૂલચતુષ્પથા ।
કેશૈકશૂલવનિતા પાત્રશૂલજનેશ્વરા

દુઃખશૂલસમાચારા દ્વન્દ્વશૂલાખિલપ્રજા ।
અધર્મશૂલવનિતા પાનશૂલજનેશ્વરા

અધર્મશૂલવલિતા કુશાસ્ત્રશતશૂલિની ।
દુર્જનાખિલવિત્તાઢ્યા વિપદ્વિહતસજ્જના

અનાર્યવસુધાપાલા તદનાદૃતપણ્ડિતા ।
લોભમોહભયદ્વેષરાગરોગરજોરતા

અપ્યન્યગામિપુરુષા રુષાભિહતસદ્વિજા ।
અનારતપરાક્રન્દપરાપર્યન્તપામરા

દસ્યૂત્સન્નપુરગ્રામદેવદ્વિજસમાશ્રયા ।
આપાતમધુરારમ્ભદુઃખદોદરભઙ્ગુરા

આલસ્યોલ્લાસવિલસત્કાર્યવૈધુર્યધર્મિણી ।
સર્વાપદુપતાપાન્તા ક્રમેણોત્સન્નદિગ્ગણા

ભસ્મશેષપુરગ્રામા નિર્જનાખિલમણ્ડલા ।
રોરૂયમાણભસ્માભ્રકુણ્ડલોડ્ડામરામ્વરા

દુર્ભગાડમ્બરારમ્ભરોદનોરુરવોદરી ।
મુષ્ટિપ્રમાણજનતા જનતાપાનુષઙ્ગિણી

નીરસાશેષદેશાન્તા સર્વર્તુગુણવર્જિતા ।
ઇત્યસ્ય પાર્થિવે ધાતૌ બ્રહ્મણો ગતવેદને

પૃથિવી પૃથુવૈધુર્યા સંપન્નાસન્નનાશતઃ ।
અથ તત્સંવિદુન્મુક્તો જલધાતુઃ ક્ષયોન્મુખઃ

યદા વિક્ષુભિતાત્માસીત્તદા નિયત્તિલઙ્ઘનાત્ ।
સમુત્સાર્યાર્યમર્યાદામર્ણવા વિવૃતાર્ણસઃ

પ્રવૃત્તા વિકૃતિં ગન્તુમુન્મત્તા ઇવ રાવિણઃ ।
વીચિવિક્ષોભવિન્યાસૈર્વેલાવિપિનલાવકાઃ

કલ્લોલવલનાવર્તવિવર્તોદ્વર્તિતાશ્રયાઃ ।
મહાભ્રભ્રમદુત્તુઙ્ગતરઙ્ગાત્તનભોદિશઃ

બૃહદ્ગુલુગુલાવર્તગર્જનોદ્દ્રવકન્દરાઃ ।
સીકરૌઘમહારમ્ભઘનસંવલિતાચલાઃ

ચલચ્ચલચલદ્વીરમકરાઘૂર્ણિતાન્તરાઃ ।
ઉલ્લસન્મકરાક્રાન્તદ્રુમકાનનિતોદરાઃ

દરીવિદારણભ્રષ્ટસિંહાહતજલેચરાઃ ।
ઊર્મ્યુદસ્તમહારત્નભરતારકિતામ્બરાઃ

ઉત્ફાલમકરચ્છન્નનભશ્ચરબૃહદ્ધનાઃ ।
પરસ્પરોર્મિસંઘટ્ટભાંકારકટુટાંકૃતાઃ

તરત્તરલમાતઙ્ગફૂત્કારા ધૌતભાસ્કરાઃ ।
અન્યોન્યવેલ્લનવ્યગ્રપ્રવિદીર્ણાદ્રિભિત્તયઃ

તટપર્વતલુણ્ટાકતરઙ્ગકરમણ્ડલાઃ ।
ગર્જદ્ગિરિદરીગેહવિશદુન્મત્તવારયઃ

ભૂપાઃ પરપુરાક્રાન્તા લગ્ના ઇવ હતારયઃ ।
તારારવરણદ્ગેહવિદ્રાવિતનભશ્ચરાઃ

પ્રલુણ્ઠિતવનવ્યૂહલૂનકાનનિતામ્બરાઃ ।
સપક્ષપર્વતાકારતરઙ્ગાપૂરિતામ્બરાઃ

મહારવમરુચ્છિન્નકલ્લોલાચલચાલિતાઃ ।
ચઞ્ચત્તીરગિરિવ્રાતપતત્તટરટજ્જલાઃ

ઉલ્લસદ્વિપુલાવર્તપ્રોત્ક્ષિપ્તમકરોત્કરાઃ ।
વિમજ્જન્નિસ્તલાવર્તનિગીર્ણગિરિકન્દરાઃ

દરીદલનસંપ્રાપ્તદૃષદ્દશનદન્તુરાઃ ।
શ્રૃઙ્ગલમ્બિદરીપ્રાન્તમગ્નવીચિજલેભકાઃ

વ્યાલોલવલનાક્રાન્તવિટપિપ્રોતકચ્છપાઃ ।
યમેન્દ્રવસુધાવાહૈરુત્કર્ણૈર્ભયવિહ્વલૈઃ

શ્રૂયમાણપતચ્છૈલતટીકટકટારવાઃ ।
મત્સ્યપુચ્છચ્છટાચ્છિન્નમગ્નોન્મગ્નદ્રુતાદ્રયઃ

લીલાલૂનવનવ્યૂહશીતલાસારવારયઃ ।
પ્રજ્વલદ્વડવાવહ્નિજ્વાલાવલિમિલજ્જલાઃ

સરસેન વિભોર્નાશૈર્વિશઙ્કિતમહાનલાઃ ।
મિલચ્છિખરિમાલાગ્રજલમાતઙ્ગયોધિનઃ

નૃત્યન્તીવ તરઙ્ગૌધૈર્જલાવલનવેધિનઃ ।
જલાચલાચલાન્યોન્યસંઘટ્ટસ્ફોટપણ્ડિતાઃ

બૃહદ્ગિરિવનવ્રાતપ્રાણિમણ્ડલમણ્ડિતાઃ ।
ઉડ્ડામરવનેમેન્દ્રભેરીવાદનભાસુરૈઃ

અસુરૈરિવ પાતાલં કલ્લોલૈરલમાકુલાઃ ।
અથોદપતદુન્નાસદિઙ્નાગવદનધ્વનિઃ

પાતાલતલતાલ્વન્તર્વિસ્ફોટામોટનોદ્ભટઃ ।
ચઞ્ચલાચલકીલોર્વી ચચાલ ક્ષણચાલિતા

લોલા શૈવાલવલ્લીવ વ્યાલોલામ્ભોધિલઙ્ઘિતા ।
અથ દુર્વારનિર્ઘોષનિર્વાતાડમ્બરાન્વિતા

પુસ્ફોટેવ પતન્તી દ્યૌર્દિશાં પતિરવારવૈઃ ।
આવર્તવલનાકારાઃ કેતવઃ પેતુરમ્બરાત્

હેમરત્નમયા મુક્તાઃ સિન્દૂરભુજગા ઇવ ।
કકુબ્ભ્યો નભસો ભૂમેરુદગુર્દગ્ધદિક્તટાઃ

ચલજ્જ્વાલાજટાટોપા વિવિધોત્પાતપઙ્કયઃ ।
પૃથ્વ્યાદીન્યસુરાદીનિ બ્રહ્મોન્મુક્તાનિ સર્વતઃ

દ્વિવિધાનિ મહાભૂતાન્યલં સંક્ષોભમાયયુઃ ।
ચન્દ્રાર્કાનિલશક્રાગ્નિયમાઃ કોલાહલાકુલાઃ

પરિપાતપરા આસન્બ્રહ્મલોકગતેશ્વરાઃ ।
કમ્પૈઃ કટકટારાવપતત્પાદપપઙ્કયઃ

ભૂમેરન્વભવન્ભૂરિદોલાન્દોલનમદ્રયઃ ।
ભૂકમ્પલોલકૈલાસમેરુમન્દરકન્દરાઃ ।
પેતુઃ કલ્પતરૂન્મુક્તા રક્તસ્તબકવૃષ્ટયઃ

લોકાન્તરાદ્રિપુરવારિધિકાનનાન્ત-
મુત્પાતકલ્પપવનેન મિથો હતાનામ્ ।
કોલાહલૈર્જગદભૂત્પ્રવિકીર્ણશીર્ણં
પૂર્ણાર્ણવે ત્રિપુરપૂર ઇવાભિપાતી

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ પાષા૦ કલ્પક્ષોભવર્ણનં નામૈકસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ