યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.68-2

અષ્ટષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સુષુપ્તમૌનવાન્ભૂત્વા ત્યક્ત્વા ચિત્તવિલાસિતામ્ ।
કલનામલનિર્મુક્તસ્તિષ્ઠાવષ્ટબ્ધતત્પદઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વાંગ્મૌનમક્ષમૌનં ચ કાષ્ઠમૌનં ચ વેદ્મ્યહમ્ ।
સુષુપ્તમૌનં મૌનેશ બ્રહ્મન્બ્રૂહિ કિમુચ્યતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દ્વિવિધઃ પ્રોચ્યતે રામ મુનિર્મુનિવરૈરિહ ।
એકઃ કાષ્ઠતપસ્વી સ્યાજ્જીવન્મુક્તસ્તથેતરઃ

અભાવિતાયાં શુષ્કાયાં ક્રિયાયાં બદ્ધનિશ્ચયઃ ।
હઠાજ્જિતેન્દ્રિયગ્રામો મુનિઃ સ્યાત્કાષ્ઠતાપસઃ

યથાભૂતમિદં બુદ્ધ્વા ભાવિતાત્માત્મનિ સ્થિતઃ ।
લોકોપમોપિ તૃપ્તોઽન્તર્યઃ સ મુક્તમુનિઃ સ્મૃતઃ

એતયોર્યો ભવેદ્ભાવઃ શાન્તયોર્મુનિનાથયોઃ ।
ચિત્તનિશ્ચયરૂપાત્મા મૌનશબ્દેન સ સ્મૃતઃ

ચતુષ્પ્રકારમાહુસ્તં મૌનં મૌનવિદો જનાઃ ।
વાંગ્મૌનમક્ષમૌનં ચ કાષ્ઠં સૌષુપ્તમેવ ચ

વાંગ્મૌનં વચસાં રોધો બલાદિન્દ્રિયનિગ્રહઃ ।
અક્ષમૌનં પરિત્યાગશ્ચેષ્ટાનાં કાષ્ઠસંજ્ઞકમ્

મનોમૌનં પઞ્ચમં ચ તન્મૃતૌ કાષ્ઠતાપસે ।
ભાવે સુષુપ્તમૌનાખ્યં જીવન્મુક્તોઽનુજીવતિ

ત્રિષુ મૌનવિશેષેષુ વિષયઃ કાષ્ઠતાપસઃ ।
સુષુપ્તમૌનાવસ્થાયાં સા તુર્યા સૈવ મુક્તધીઃ

વાંગ્મૌનં મૌનમિત્યેતત્સિદ્ધં તચ્ચ મનઃ કિલ ।
મલિનં જીવબન્ધાય તત્રસ્થઃ કાષ્ઠતાપસઃ

અસ્મત્સંસ્મરણં વાપિ દૃશ્યં વાઙ્મયમસ્પૃશન્ ।
અપશ્યન્નેવ પશ્યન્ હિ કાષ્ઠમૌની તુ તિષ્ઠતિ

પ્રસ્ફુરચ્ચિત્તકલનમેતન્મૌનત્રયં સ્મૃતમ્ ।
ભવન્તિ મૌનિનસ્તત્ર ન તજ્જ્ઞાસ્તત્સ્થલીલયા

નાત્રોપાદેયતાજ્ઞાનમેતન્મૌનત્રયે કિલ ।
લીલયા કથિતં તેન તજ્જ્ઞાઃ કુપ્યન્તુ વા ન વા

ઇદં સુષુપ્તમૌનં તુ જીવન્મુક્તમિતિસ્થિતમ્ ।
અપુનર્જન્મનો જન્તોઃ શ્રૃણુ શ્રવણભૂષણમ્

નાત્ર સંયમ્યતે પ્રાણસ્ત્રિવિધો નાપિ યોજ્યતે ।
નોલ્લસ્યન્તે ન ગ્લાયન્તે સમસ્તેન્દ્રિયસંવિદઃ

નાનાતાકલનેયં ચ ન વલ્ગતિ ન શામ્યતિ ।
ચેતો ન ચેતો નાચેતો ન સન્નાસન્ન ચેતરત્

અવિભાગમનભ્યાસં યદનાદ્યન્તમાસ્થિતમ્ ।
ધ્યાયતોઽધ્યાયતશ્ચૈતત્સૌષુપ્તં મૌનમુચ્યતે

યથાભૂતમિદં બુદ્ધ્વા જગન્નાનાત્વવિભ્રમમ્ ।
યથાસ્થિતમસંદેહં સૌષુપ્તં મૌનમેવ તત્

અનેકસંવિદ્રૂપાત્મ શિવેનૈવેદમાતતમ્ ।
ઇત્યાસ્થિતમનન્તં યત્સૌષુપ્તં મૌનમુચ્યતે

આકાશં નૈવ ચાકાશં સર્વમસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ ।
ઇતિ ચિત્તં સમં શાન્તં યત્તન્મૌનં સુષુપ્તવત્

સર્વશૂન્યં નિરાલમ્બં શાન્તિવિજ્ઞપ્તિમાત્રકમ્ ।
ન સન્નાસદિતિ યસ્યામાસિતં મૌનમુત્તમમ્

ભાવાભાવાદશાદેશવિશેષૈર્વિતથોત્થિતૈઃ ।
સંવિદો યદનાભાસસ્તન્મૌનં પરમં વિદુઃ

અત્યન્તમસતૈવાન્તશ્ચેતસાઽવૃત્તિરૂઘિણા ।
યદનાવર્તનં સંવિદ્વૃત્તેસ્તન્મૌનમક્ષયમ્

નાહમસ્મિ ન ચાન્યોઽસ્તિ ન મનો ન ચ માનસમ્ ।
ઇતિ સંવિદસંવિત્તિરવિચ્છિન્નાતિમૌનિતા

અહમસ્મિ જગત્યસ્મિન્સ્વસ્તિ શબ્દાર્થમાત્રકમ્ ।
સત્તાસામાન્યમેવેતિ સૌષુપ્તં મૌનમુચ્યતે

યસ્માત્સંવિદમેવ સ્યાત્સ્વાન્યાદિકલના કુતઃ ।
અનન્તમેવ સૌષુપ્તં સર્વં મૌનમતસ્તતમ્

સુષુપ્તમૌનમેવેદમનન્તત્વાત્પ્રબોધવત્ ।
તુર્યમેવામલં વિદ્ધિ તુર્યાતીતમથાપિ ચ

સૌષુપ્તૈકસમાધાનસ્તથા તુર્યસમાધિકઃ ।
તુર્યાતીતસમાધિર્વા જાગ્રત્યપિ ભવન્તિ વૈ

તુર્યસ્ય એવ સકલામલશાન્તિવૃત્તિ-
ર્જાગ્રત્યપિ વ્યવહરન્નિપુણં સમન્તાત્ ।
નિત્યં સદેહ ઉત વાપિ વિદેહ એવ
બ્રહ્મન્નભોભવત એવ કિલાસ્તિ સાધો

ઓંમિત્યુદસ્તભવવાસનમેકમાસ્સ્વ
ન ત્વં ન ચાહમપિ નાન્યદિહાસ્તિ સત્યમ્ ।
સર્વં ચ વિદ્યત ઇતીહ કિલાન્તરાભં
જ્ઞસ્તિષ્ઠ ચિદ્ગગનકોશકલૈકનિષ્ઠઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ મહામૌનયત્નોપદેશો નામાષ્ટષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ