યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.68

અષ્ટષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

વિદ્યાધર્યુવાચ ।
તતઃ પ્રાચીનમભ્યાસં બોધધારણયામલે ।
કુર્વઃ પ્રકટતાં તેન જગદેષ્યતિ શૈલગમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યુક્તિયુક્તે તયેત્યુક્તે વિદ્યાધર્યા ધરોરસિ ।
બદ્ધપદ્માસનોઽથાહં સમાધાબુદિતોઽભવમ્

સર્વાર્થભાવનાત્યાગે ચિન્માત્રૈકાન્તભાવિતઃ ।
અત્યજં તમહં પૂર્વકથાર્થકલનામલમ્

અથ ચિદ્વ્યોમતાં પ્રાપ્તઃ પરાં દૃષ્ટિમહં ગતઃ ।
શરત્સમયસંપ્રાપ્તૌ વ્યોમ નિર્મલતામિવ ।

તતઃ સત્યાવધાનૈકઘનાભ્યાસેન દેહકે ।
મમાધિભૌતિકભ્રાન્તિર્નૂનમસ્તમુપાગતા ।

ઉદયાસ્તમયોન્મુક્તા સતતોદયમય્યપિ ।
મહાચિદ્વ્યોમતાસ્વચ્છા પ્રોદિતેવ તદાભવત્

અથ પશ્યામ્યહં યાવત્સ્વસ્યૈવામલતેજસા ।
વસ્તુતસ્તુ ન ચાકાશં નોપલઃ પરમેવ તત્ ।

પરમાર્થઘનં સ્વચ્છં તત્તથા ભાતિ તાદૃશમ્ ।
તથાભાવનયા હ્યાત્મા મદીયો દૃષ્ટવાંસ્તથા

યથા સ્વપ્ને સુમહતી દૃષ્ટા ગેહગતા શિલા ।
વ્યોમૈવ કેવલં તદ્વત્સુશુદ્ધં ચિન્નભઃશિલા

સ્વયં સ્વપ્નાન્વિતોઽન્યસ્ય સ્વપ્નપુંસ્ત્વં ગતો નરઃ ।
સ્વપ્નેઽજ્ઞાનપ્રબુદ્ધસ્ય યાદૃક્તાદૃક્સ્વરૂપતઃ

સ્વપ્નસ્થાનાં શિરશ્છિન્નં યેષાં તે સંસૃતૌ સ્થિતાઃ ।
કાલેન જ્ઞાનલાભેન વિના કુર્વન્તુ કિં કિલ

યોધઃ કાલેન ભવતિ મહામોહવતામપિ ।
યસ્માન્ન કિંચનાપ્યસ્તિ બ્રહ્મતત્ત્વાદૃતેઽક્ષયમ્

અતસ્તચ્ચિદ્ધનં સ્વચ્છં બ્રહ્માકાશં શિલાકૃતિ ।
દૃષ્ટં મયા તથા તત્ર ન તુ પૃથ્વ્યાદિ સત્ક્વચિત્

ભૂતાનામાદિસર્ગે યચ્છુદ્ધં યત્પારમાર્થિકમ્ ।
વપુસ્તદેવ હ્યેતેષાં ધ્યાનલભ્યમવસ્થિતમ્

બ્રાહ્મં વપુર્હિ ભૂતાનામાત્મીયં યત્પુરાતનમ્ ।
તદેવાદ્ય મનોરાજ્યં સંકલ્પ ઇતિ કથ્યતે

સત્તાતિવાહિકો દેહસ્તત્પરં પરમાર્થતઃ ।
પ્રત્યક્ષં પરમં યત્તત્તદાદ્યં કચનં ચિતઃ

ઉદ્યત્પ્રથમમધ્યક્ષં જીવસ્ય પ્રથમં વપુઃ ।
મનઃ પ્રત્યક્ષમિત્યુક્તં તત્તેનાદ્યૈવ દુર્ધિયા

યોગિપ્રત્યક્ષમિત્યુક્તં મનઃપ્રત્યક્ષમિત્યપિ ।
તત્સ્વમેવ ચિતો રૂપં ગતમેવાન્યતાં મુધા

ઇદમદ્યતનં નામ પ્રત્યક્ષમસદુત્થિતમ્ ।
અસત્પ્રત્યક્ષમેવેતિ વિદ્ધિ પ્રત્યક્ષમઙ્ગ તત્

અહો નુ ચિત્રા માયેયં પ્રાક્પ્રત્યક્ષે પરોક્ષતા ।
નિર્ણીતાસ્મિંસ્ત્વનધ્યક્ષે પ્રત્યક્ષકલનાગતા

આતિવાહિકદેહત્વં પ્રત્યક્ષં પ્રથમોદિતમ્ ।
સત્યં સર્વગતં વિદ્ધિ માયૈવ ત્વાધિભૌતિકમ્ ૦

અનુભૂતાપિ નાસ્ત્યેવ હેમ્નઃ કટકતા યથા ।
તથાતિવાહિકસ્યાધિભૌતિકત્વં ન વિદ્યતે

ભ્રમમભ્રમતાં યાતમભ્રમં ભ્રમતાં ગતમ્ ।
વેત્તિ જીવો વિચારેણ વિનાહો નુ વિમૂઢતા

આધિભૌતિકદેહોઽયં વિચારેણ ન લભ્યતે ।
આતિવાહિકદેહસ્તુ કિલ લોકદ્વયેઽક્ષયઃ

આધિભૌતિકચિદ્રૂઢા હ્યાતિવાહિકદેહકે ।
મરૌ મરીચિકાસ્વેવ યથા મિથ્યૈવ વારિધીઃ

જાતાધિભૌતિકી સંવિદાતિવાહિકચિત્ક્રમે ।
દેહદૃષ્ટિવશાત્પ્રૌઢા સ્થાણૌ પુરુષધીરિવ

શુક્તૌ રજતતા તાપે જલતેન્દૌ યથા દ્વિતા ।
આધિભૌતિકતા તદ્વન્માયયૈવાતિવાહિકે

યદસત્તત્કૃતં સત્યં યત્સત્યં તદસત્કતમ્ ।
અહો નુ મોહમાહાત્મ્યં જીવસ્યાસ્યાવિચારજમ્

યોગિપ્રત્યક્ષમેવાસ્તિ કિંચિદસ્તિ તુ માનસમ્ ।
યસ્માલ્લોકદ્વયાચારસ્તાભ્યામેવ પ્રસિધ્યતિ

આદ્યં પ્રત્યક્ષમુત્સૃજ્ય યઃ સત્યેઽસ્મિન્કૃતસ્થિતિઃ ।
પ્રત્યક્ષે મૃગતૃષ્ણામ્બુ પીત્વા સ સુખમાસ્થિતઃ

યત્સુખં દુઃખમેવાહુઃ ક્ષણનાશાનુભૂતિભિઃ ।
અકૃત્રિમમનાદ્યન્તં યત્સુખં તત્સુખં વિદુઃ

પ્રત્યક્ષેણૈવમધ્યક્ષં પ્રત્યક્ષં પ્રવિચાર્યતામ્ ।
યદાદ્યં તત્સદધ્યક્ષં તત્પ્રત્યક્ષેણ દૃશ્યતામ્

લોકત્રયાનુભવદં ત્યક્ત્વા પ્રત્યક્ષમૈહિકમ્ ।
માયાત્મકં યો ગૃહ્ણાતિ નાસ્તિ મૂઢતમસ્તતઃ

આતિવાહિકમેવૈષાં ભૂતાનાં વિદ્યતે વપુઃ ।
અત્રાધિભૌતિકવ્યાપ્તિરસત્યૈવ પિશાચિકા

અજાતસંકલ્પમયં પ્રત્યક્ષં સત્કથં ભવેત્ ।
સ્વયમેવ ન યત્સત્યં તત્સ્યાત્કાર્યકરં કથમ્

યત્ર પ્રત્યક્ષમેવાસદન્યત્કિં તત્ર સદ્ભવેત્ ।
ક્વ તત્સત્યં ભવેદ્વસ્તુ યદસિદ્ધેન સાધ્યતે

પ્રત્યક્ષ એવ ભાવત્વે નષ્ટે ક્વેવાનુમાદયઃ।
ઉહ્યન્તે વારણા યત્ર તત્રોર્ણાયુષુ કા કથા

અતઃ પ્રમાણસંસિદ્ધં દૃશ્યં નાસ્ત્યેવ કુત્રચિત્ ।
અનન્યદિદમસ્તીવ તત્તદ્બ્રહ્મઘનં ઘનમ્

સ્વપ્ને દ્રષ્ટુઃ ખમેવાદ્રિર્ગૃહે નાન્યસ્ય વૈ યથા ।
તથા તદ્ભાવનવતોરાવયોઃ સા શિલૈવ ચિત્

અયં શૈલ ઇદં વ્યોમ જગદેતદિદં ત્વહમ્ ।
ઇતિ ચિન્મય આત્માન્તઃ ખં ચમત્કુરુતે સ્વયમ્

પશ્યત્યેતત્પ્રબુદ્ધાત્મા નાપ્રબુદ્ધઃ કદાચન ।
શ્રોતુઃ કથાર્થસંવિત્તિર્નાશ્રોતુર્ભવતિ ક્વચિત્

અપ્રબુદ્ધમિતિ ભ્રાન્તિરેવેયં સત્યતાં ગતા ।
ક્ષીબસ્ય સુસ્થિરા એવ નૃત્યન્તિ તરુપર્વતાઃ

સર્વત્રાપ્રતિહતમેકરૂપબોધં
પ્રત્યક્ષં શિવમનુબુધ્ય ચિત્સ્વરૂપમ્ ।
પ્રત્યક્ષાન્તરમિહ પેલવં શ્રયન્તે
યે મૂઢાસ્તૃણતનુભિઃ શઠૈરલં તૈઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીકસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦મો૦ નિ૦ઉ૦પા૦ પ્રમાણાપ્રતિસિદ્ધ્યા દૃશ્યાનુપપત્તિવર્ણનં નામાષ્ટષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ