યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.67

સપ્તષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

વિદ્યાધર્યુવાચ ।
યાવત્તં સર્ગમાગચ્છ પ્રસાદઃ ક્રિયતાં મુને ।
આશ્ચર્યેષૂપપન્નેષુ મહાન્તો હ્યતિકૌતુકાઃ

તથેત્યુક્તે મયા સાર્ધં ગન્તુમારબ્ધમમ્બરે ।
વાત્યયા સૌરભેણેવ શૂન્યે શૂન્યેન શૂન્યયા ઓ

અથાહં દૂરમધ્વાનં શૂન્યમુલ્લઙ્ઘ્ય નાભસમ્ ।
નભઃસ્થં ભૂતસંઘાતં તયા સાર્ધમવાપ્તવાન્

તમુલ્લઙ્ઘ્ય ચિરેણાત્ર ભૂતસંચારમમ્બરે ।
લોકાલોકશિરોવ્યોમ પ્રાપ્તોઽસ્મિ ધવલામ્બુદમ્

ઉત્તરાંશેન્દુશુભ્રાભ્રપીઠાન્નિર્ગત્ય તાં શિલામ્ ।
આનીતોસ્મિ તથોત્તુઙ્ગાં તપ્તકાઞ્ચનકલ્પિતામ્

યાવત્પશ્યામ્યહં શુભ્રાં શિલાં તાં ન ચ તજ્જગત્ ।
કલધૌતમયીમુચ્ચૈરગ્નિલોકતટીમિવ

તદા મયોક્તા સા કાન્તા ક્વ ભવત્સર્ગભૂરિતિ ।
ક્વ રુદ્રાર્કાગ્નિતારાદિ ક્વ લોકાન્તરસપ્તકમ્

કાર્ણવાકાશકકુભઃ ક્વોન્મજ્જનનિમજ્જને ।
ક્વ મહામ્ભોદસંભારઃ ક્વ તારામ્બરડમ્બરમ્

ક્વ શૈલશિખરશ્રેણ્યઃ ક્વ મહાર્ણવલેખિકાઃ ।
ક્વ દ્વીપવલયાઃ સપ્ત ક્વ તપ્તકનકાવનિઃ

ક્વ કાર્યકાલકલનાઃ ક્વ ભૂતભુવનભ્રમઃ ।
ક્વ વિદ્યાધરગન્ધર્વાઃ ક્વ નરામરદાનવાઃ

ક્વર્ષિભૂપાલમુનયઃ ક્વ નયાપનયક્રમઃ ।
ક્વ પઞ્ચયામયામિન્યઃ ક્વ સ્વર્ગનરકભ્રમઃ

ક્વ પુણ્યપાપકલના ક્વ કલાકાલકેલયઃ ।
ક્વ સુરાસુરવૈરાણિ ક્વ દ્વેષસ્નેહરીતયઃ

વદત્યેવં મયિ વચઃ સોવાચ વરવર્ણિની ।
વિસ્મયાકુલમાલોક્ય શિલામલિવિલોચના ૦

વિદ્યાધર્યુવાચ ।
પશ્યામ્યખિલ નાત્મીયમહં સર્વમિહોપલે ।
મુકુરપ્રતિબિમ્બસ્થપુરાન્યપુરવજ્જનમ્

નિત્યાનુભવ એવાત્ર દર્શને કારણં મમ ।
તદભાવો મુને મન્યે તે કારણમદર્શને

અન્યચ્ચ ચિરકાલૈકદ્વૈતસંકથયાનયા ।
શુદ્ધાતિવાહિકૈકાત્મદેહતા વિસ્મૃતાવયોઃ ઓ

મમાતિસુચિરાભ્યસ્તમપિ વ્યોમ લતામિવ ।
ગતં નિજં જગદિદં યતઃ પશ્યામિ ન સ્ફુટમ્

અભૂદ્યત્સ્વજગત્પૂર્વમતિપ્રકટમેવ મે ।
તત્પશ્યામીદમાદર્શ ઇવ બિમ્બિતમસ્ફુટમ્

ચિરવ્યર્થોત્થયા નાથ સંકથાવ્યથયા મિથઃ ।
સ્વાસ્થ્યં વિસ્મૃતમાત્મીયમવદાતતમં તતમ્

યોઽભ્યાસઃ પ્રકચત્યન્તઃ શુદ્ધચિન્નભસો રસાત્ ।
ભવેત્તન્મયમેવાન્તરાબાલમિવ લક્ષ્યતે

ન સચ્છાસ્ત્રેણ સા વિદ્ધિ ન સન્ન્યાયેન સા કલા ।
અસ્તિ નાસ્ત્યમિતોદ્યોગાદ્યદભ્યાસાન્ન સિદ્ધ્યતિ

સ્વજગત્સંતતાભ્યાસવશતો માં કથાભ્રમઃ ।
નૂનમાક્રાન્તવાનેષ દ્વયોર્હિ બલવાઞ્જયી

ઇષ્ટવસ્ત્વર્થિનાં તજ્જ્ઞસૂપદિષ્ટેન કર્મણા ।
પૌનઃપુન્યેન કરણાન્નેતરચ્છરણં મુને

અયમિત્થમિહાજ્ઞાનભ્રમઃ પ્રૌઢોઽહમાત્મકઃ ।
શામ્યતિ જ્ઞાનચર્ચાભિઃ પશ્યાભ્યાસવિજૃમ્ભિતમ્

અહં શિષ્યાબલા બાલા પશ્યામિ ત્વં ન પશ્યસિ ।
સર્વજ્ઞોઽપિ શિલાસર્ગં પશ્યાભ્યાસવિજૃમ્ભિતમ્

અજ્ઞોઽપિ તજ્જ્ઞતામેતિ શનૈઃ શૈલોપિ ચૂર્ણ્યતે ।
બાણોપ્યેતિ મહાલક્ષ્યં પશ્યાભ્યાસવિજૃમ્ભિતમ્

ઇત્થં નામ પરિપ્રૌઢા મિથ્યાજ્ઞાનવિષૂચિકા ।
શામ્યત્યેવ વિચારેણ પશ્યાભ્યાસવિજુમ્મિતમ્

અભ્યાસેન કટુદ્રવ્યં ભવત્યભિમતં મુને ।
અન્યસ્મૈ રોચતે નિમ્બસ્ત્વન્યસ્મૈ મધુ રોચતે

અબન્ધુર્બન્ધુતામેતિ નૈકટ્યાભ્યાસયોગતઃ ।
યાત્યનભ્યાસતો દૂરાત્સ્નેહો બન્ધુષુ તાનવમ્

આતિવાહિકદેહોઽયં શુદ્ધચિદ્વ્યોમ કેવલમ્ ।
આધિભૌતિકતામેતિ ભાવનાભ્યાસયોગતઃ

આધિભૌતિકદેહોઽસૌ ધારણાભ્યાસભાવનાત્ ।
વિહંગવત્ખમભ્યેતિ પશ્યાભ્યાસવિજૃમ્ભિતમ્

પુણ્યાનિ યાન્તિ વૈફલ્યં વૈફલ્યં યાન્તિ માતરઃ ।
ભાગ્યાનિ યાન્તિ વૈફલ્યં નાભ્યાસસ્તુ કદાચન

દુઃસાધ્યાઃ સિદ્ધિમાયાન્તિ રિપવો યાન્તિ મિત્રતામ્।
વિષાણ્યમૃતતાં યાન્તિ સંતતાભ્યાસયોગતઃ

યેનાભ્યાસઃ પરિત્યક્ત ઇષ્ટે વસ્તુનિ સોઽધમઃ ।
કદાચિન્ન તદાપ્નોતિ વન્ધ્યા સ્વતનયં યથા

યદપ્યભિમતં વસ્તુ સ્વભ્યાસેન તદર્જનાત્ ।
તદ્યુક્તિપૂર્વકં ત્યાજ્યમામૃત્યોર્જીવિતં યથા ઓ

ઇષ્ટે વસ્તુનિ નાભ્યાસં યઃ કરોતિ નરાધમઃ ।
સોઽનિષ્ટેઽનિષ્ટમાપ્નોતિ નરકાન્નરકાન્તરમ્

તરન્તિ સરિતં સ્ફીતાં સંસારાસારસેવિનઃ ।
ત એવાત્મવિચારાખ્યમભ્યાસં ન ત્યજન્તિ યે

અભ્યાસભાસોઽભિમતં વસ્તુ પ્રકટયન્ત્યલમ્ ।
પ્રાપયન્તિ ચ નિર્વિઘ્નં ઘટં દીપપ્રભા યથા

યથા કલ્પદ્રુમલતાઃ સચ્ચિન્તામણયો યથા ।
ફલન્તિ શરદશ્ચૈતાસ્તથૈવાભ્યાસભૂમયઃ

ઇષ્ટવસ્તુ ચિરાભ્યાસભાસ્વાન્ભાસયતિ પ્રજાઃ ।
તથેન્દ્રિયાખ્યાં દેહોર્વ્યાં રાત્રિં પશ્યન્તિ નો યથા

સર્વસ્ય જન્તુજાતસ્ય સર્વવસ્ત્વવભાસને ।
સર્વદૈવૈક એવોચ્ચૈર્જયત્યભ્યાસભાસ્કરઃ

ચતુર્દશવિધાયાસ્તુ ભૂતજાતેર્ન કસ્યચિત્ ।
સિધ્યત્યભિમતં વસ્તુ વિનાભ્યાસમકૃત્રિમમ્

પૌનઃપુન્યેન કરણમભ્યાસ ઇતિ કથ્યતે ।
પુરુષાર્થઃ સ એવેહ તેનાસ્તિ ન વિના ગતિઃ

દૃઢાભ્યાસાભિધાનેન યત્નનામ્ના સ્વકર્મણા ।
નિજવેદનજેનૈવ સિદ્ધિર્ભવતિ નાન્યથા

અભ્યાસભાસ્વતિ તપત્યવનૌ વને ચ
વીરસ્ય સિધ્યતિ ન યન્ન તદસ્તિ કિંચિત્ ।
અભ્યાસતો ભુવિ ભયાન્યભયીભવન્તિ
સર્વાસુ પર્વતગુહાસ્વપિ નિર્જનાસુ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્ર૦ ઉ૦ પાષા૦ અભ્યાસપ્રશંસા નામ સપ્તષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ