યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.64-2

ચતુઃષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
જીવટબ્રાહ્મણાદીનાં હંસાદીનાં મુનીશ્વર ।
ભિક્ષુસ્વપ્નશરીરાણાં સંપન્નં કિમતઃ પરમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
રુદ્રેણ સહ સંભૂય પ્રબુદ્ધાઃ સર્વ એવ તે ।
મિથશ્ચ દૃષ્ટસંસારા રુદ્રાંશાઃ સુખિનઃ સ્થિતાઃ

તેન રુદ્રેણ તાં માયામવલોક્ય યથોદિતામ્ ।
સ્વાંશાસ્તામેવ સંસારસ્થિતિં તે પ્રેષિતાઃ પુનઃ

શ્રીરુદ્ર ઉવાચ ।
ગચ્છતાશુ નિજં સ્થાનં તત્ર ભુક્ત્વા કલત્રકૈઃ ।
કંચિત્કાલં સમં ભોગાન્મત્સકાશમુપૈષ્યથ

ભવિષ્યથ મદંશા યે ગણા મત્પુરભૂષણાઃ ।
તતો મહાપ્રલયતો યાસ્યામસ્તત્પરં પદમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્ રુદ્રસ્તેષાં સોઽન્તરધીયત ।
અન્ત્યસંસારસંખ્યાનં રુદ્રાણાં મધ્યમાયયૌ

પ્રયયુઃ સ્વાસ્પદં તેઽપિ જીવટબ્રાહ્મણાદયઃ ।
સ્વકલત્રૈઃ સમં દેહં ક્ષપયિત્વાથ કાલતઃ

રુદ્રલોકં સમાસાદ્ય ભવિષ્યન્તિ ગણોત્તમાઃ ।
કદાચિદ્વ્યોમ્નિ દૃશ્યન્તે તારકાકારકારિણઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભિક્ષુસંકલ્પરૂપાસ્તે જીવટબ્રાહ્મણાદયઃ ।
કથં સત્યત્વમાયાતાઃ સંકલ્પાર્થે ક્વ સત્યતા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સંકલ્પસત્યતા ત્વંશે ત્યજ સંકલ્પસત્યતામ્ ।
તત્ર યન્નાસ્તિ તન્નાસ્તિ યતઃ સર્વાત્મ તત્પદમ્

યત્સ્વપ્ને દૃશ્યતે યચ્ચ સંકલ્પૈરવલોક્યતે ।
તત્તથા વિદ્યતે તત્ર સર્વકાલં તદાત્મકમ્

તદ્દેશકાલાત્મતયા ગત્વા દેશાન્તરં યથા ।
દેશાદ્દેશાન્તરં યદ્વન્ન ગત્યાત્માદિકં વિના

ન લભ્યતે તથા સ્વપ્નો વિના તત્ર ન લભ્યતે ।
સર્વમસ્તિ ચિતઃ કોશે યદ્યથાલોકયત્યસૌ

ચિત્તથા તદવાપ્નોતિ સર્વાત્મત્વાદવિક્ષતમ્ ।
સંકલ્પઃ સ્વપ્નકસ્ત્વઙ્ગ યયા ચ દશયાપ્યતે

પરમભ્યાસયોગાભ્યાં વિના ત્વેતન્ન લભ્યતે ।
યેષાં તુ યોગવિજ્ઞાનદૃષ્ટયઃ ફલિતાઃ સ્થિતાઃ

સર્વં સર્વત્ર પશ્યન્તિ તે યતઃ શંકરાદયઃ ।
ઇદમગ્રગતં વસ્તુ તથા સંકલ્પિતં મયા

નાપ્યં યતોભયભ્રશં સ પ્રાપ્નોત્યુભયાશ્રયાત્ ।
સર્વં હ્યભિમતં કાર્યમેકનિષ્ઠસ્ય સિદ્ધ્યતિ

દક્ષિણાં કકુભં ગચ્છન્કઃ પ્રાપ્નોત્યુત્તરાં દિશમ્ ।
સંકલ્પાર્થપરૈરેવ સંકલ્પાર્થોઽવગમ્યતે

અગ્રસ્થાર્થપરૈરગ્રે સંસ્થિતોર્થોઽવગમ્યતે ।
અગ્રસ્થે બુદ્ધિસંસ્થે યઃ સંકલ્પં પ્રાપ્તુમિચ્છતિ

તદાસાવેકનિષ્ઠત્વાભાવાત્તન્નાશયેદ્દ્વયમ્ ।
તસ્માદેકાર્થનિષ્ઠત્વાદ્ભિક્ષુજીવેન રુદ્રતામ્

પ્રાપ્ય સર્વાત્મના લબ્ધં તથા સર્વં તથાસ્થિતેઃ ।
ભિક્ષુસંકલ્પજીવાસ્તે પ્રત્યેકં તજ્જગત્પૃથક્

પશ્યન્તિ ચૈતે નાન્યોન્યં રુદ્રજ્ઞાનાદૃતે તતઃ ।
અપ્રબુદ્ધાઃ પ્રજાયન્તે જીવા જીવાન્તબોધિનઃ

તદિચ્છયાશુ તદ્રૂપા બહુરૂપાશ્ચ તે ઇહ ।
ઇહ વિદ્યાધરોઽહં સ્યામહં સ્યામિહ પણ્ડિતઃ

ઇત્યેકધ્યાનસાફલ્યં દૃષ્ટાન્તોઽસ્યાં ક્રિયાસ્થિતૌ ।
એકત્વં ચ બહુત્વં ચ મૌર્ખ્યં પાણ્ડિત્યમેવ વા

દેવત્વં માનુષત્વં ચ દેશકાલક્રિયાક્રમૈઃ ।
તુલ્યકાલમલં કર્તું ધારણાધ્યાનયત્નતઃ

સર્વશક્ત્યઃ સ્વરૂપત્વાજ્જીવસ્યાસ્ત્યેકશક્તિતા ।
અનન્તશ્ચાન્તપૃક્તશ્ચ સ્વભાવોઽસ્ય સ્વભાવતઃ

સવિકાસઃ સસંકોચોઽહિંસ્રસ્તેન ચિદાત્મનઃ ।
યદિચ્છતિ તદસ્યાઙ્ગ જન્તુઃ સંપદ્યતે સ્વયમ્

સ્વયં સંપાદિતૈરેભિર્દેશકાલક્રિયાક્રમૈઃ ।
યોગિન્યો યોગિનશ્ચેહ તિષ્ઠન્ત્યન્યત્ર યત્ર ચ

ઇહ વામુત્ર ભોગેન દૃષ્ટમેતદનેકશઃ ।
કાર્તવીર્યો ગૃહે તિષ્ઠન્સર્વેષાં ભયદોઽભવત્

વિષ્ણુઃ ક્ષીરોદધૌ તિષ્ઠન્જાયતે પુરુષો ભુવિ ।
પશ્વર્થં યાન્તિ તિષ્ઠન્ત્યો યોગિન્યો યોગિનીગણે

શક્રઃ સ્વર્ગાસને તિષ્ઠન્યાતિ યજ્ઞાર્થમુર્વિકામ્ ।
સહસ્રમેકં ભવતિ તથા ચાસ્મિઞ્જનાર્દનઃ

નૃણાં શતાનિ ભક્તાનાં માનુષ્યં યાતિ તન્નતૈઃ ।
એકઃ સહસ્રં ભવતિ તથા ચૈષ જનાર્દનઃ

અંશાવતારલીલાભિઃ કુરુતે જાગતીં સ્થિતિમ્ ।
એકઃ કાન્તાસહસ્રાણિ તુલ્યકાલં નિમેષવત્

એવં તે ભિક્ષુસંકલ્પા જીવટબ્રાહ્મણાદયઃ ।
રુદ્રવિજ્ઞાનવશતઃ સ્વસંકલ્પપુરીં ગતાઃ

તત્ર ભુક્ત્વા ચિરં ભોગાન્પ્રાપ્ય રુદ્રપુરં તતઃ ।
ગણતામાવસન્તસ્તે સ્થાસ્યન્તિ સપરિચ્છદાઃ

નિત્યં પ્રફુલ્લનવકલ્પલતાલયેષુ
રુદ્રેણ સાકમુરુરત્નગુલુચ્છકેષુ ।
નાનાજગત્સુ ચ તદા શિવપત્તનેષુ
વિદ્યાધરીષ્વમરમૌલિધરાશ્ચ રેજુઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામા૦ વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ગણત્વપ્રાપ્તિર્નામ ચતુઃષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ