યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.64

ચતુઃષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તતસ્તત્કુવલોલ્લાસિમાલતીમાલ્યલોચના ।
લલના લલિતાલોક્ય લીલયાઽઽલપિતા મયા

કા ત્વં કમલગર્ભાભે કિમર્થં મામુપાગતા ।
કસ્યાસિ કિં પ્રાર્થયસે ક્વ ગતાસિ કિમાસ્પદા

વિદ્યાધર્યુવાચ ।
મુને શૃણુ યથાવત્ત્વમાત્મોદન્તં વદામ્યહમ્ ।
પ્રષ્ટુમર્હસિ વિસ્રબ્ધમાર્તાં કરુણયાર્થિનીમ્

પરમાકાશકોશસ્ય કસ્મિંશ્ચિત્કોણકોટરે ।
યુષ્માકં સંસ્થિતં કિંચિદિદં તાવજ્જગદ્ગૃહમ્

પાતાલભૂતલસ્વર્ગા ઇહાપવરકાસ્ત્રયઃ ।
કલ્પનૈકા કુમાર્યત્ર કૃતા ધાતૃત્વમાયયા

તત્ર દ્વીપૈઃ સમુદ્રૈશ્ચ વલિતં વલયૈરિવ ।
પાટલોત્થં જગલ્લક્ષ્મ્યાઃ પ્રકોષ્ઠમિવ ભૂતલમ્

અન્તે દ્વીપસમુદ્રાણાં સર્વદિક્કમવસ્થિતા ।
યોજનાનાં સહસ્ત્રાણિ દશ હેમમયી મહી ।

સ્વયંપ્રકાશસંકલ્પફલદામ્બરનિર્મલા ।
ચિન્તામણિમયી સ્વચ્છા સ્વચ્છાયાજિતવિષ્ટપા

સાપ્સરોમરસિદ્ધાનાં લીલાવિહરણાવનિઃ ।
સંકલ્પમાત્રસંપન્નસર્વસંભોગસુન્દરી ।

અન્તે તસ્યા ભુવઃ શૈલો લોકાલોકોઽસ્તિ વિશ્રુતઃ ।
ભૂપીઠસ્ય પ્રકોષ્ઠસ્ય વલયાવલનાં દધત્ ।

ક્વચિન્નિત્યં તમોવ્યાપ્તો મૂઢબુદ્ધેરિવાશયઃ ।
ક્વચિન્નિત્યં પ્રકાશાત્મા મનઃ સત્ત્વવતામિવ

ક્વચિદાહ્લાદજનકઃ સાધૂનામિવ સંગમઃ ।
ક્વચિદુદ્વેગજનકો મૂર્ખૈરિવ સમાગમઃ

ક્વચિત્પ્રકટસર્વાર્થો મનો મતિમતામિવ ।
ક્વચિદત્યન્તગહનો મૂર્ખશ્રોત્રિયચિત્તવત્

ક્વચિદપ્રાપ્તસોમાંશુઃ ક્વચિદપ્રાપ્તસૂર્યભાઃ ।
ક્વચિલ્લોકમયસ્તેન ક્વચિદાશૂન્યદિક્તટઃ

ક્વચિદ્દેવપુરવ્યાપ્તઃ ક્વચિદ્દૈત્યપુરાન્વિતઃ ।
ક્વચિત્પાતાલગહનઃ ક્વચિચ્છૃઙ્ગોર્ધ્વકન્ધરઃ

ક્વચિચ્છ્વભ્રભ્રમદ્ગૃધ્રઃ ક્વચિત્સાનુમનોહરઃ ।
ક્વચિચ્છૃઙ્ગશિખાક્રાન્તવૈરિઞ્ચનગરાન્તરઃ

ક્વચિચ્છૂન્યમહારણ્યવહત્કલ્પાન્તમારુતઃ ।
ક્વચિત્પુષ્પવનોદ્યાનગાયદ્વિદ્યાધરીગણઃ

ક્વચિત્પાતાલગમ્ભીરગુહાકુમ્ભાણ્ડભીષણઃ ।
ક્વચિન્નન્દનસોદર્યમુન્યાશ્રમમનોરમઃ

ક્વચિદક્ષયમત્તાભ્રઃ ક્વચિદ્દુર્લભવારિદઃ ।
ક્વચિદ્ગર્ભગુહાશ્વભ્રગહનોપાન્તમણ્ડલઃ

ક્વચિત્ક્ષુબ્ધજનાક્ષેપસમુત્સાદિતભૂતભૂઃ ।
ક્વચિદ્વાસ્તવ્યજનતાસૌજન્યજિતવિષ્ટપઃ

ક્વચિન્નિત્યં વહદ્વાતાજાતસ્થાવરજઙ્ગમઃ ।
ક્વચિત્સર્વક્ષયોન્મુક્તસ્થિરસ્થાવરજઙ્ગમઃ

ક્વચિન્મહામરુમરુન્મુક્તભાંકારભીષણઃ ।
ક્વચિત્કણત્કમલિનીમત્તસારસભૂષણઃ

ક્વચિત્સલિલકલ્લોલજલદોલ્લાસઘર્ઘરઃ ।
ક્વચિન્મત્તાપ્સરોદોલાવિલાસજનિતસ્મરઃ

ક્વચિત્પિશાચકુમ્ભાણ્ડવેષ્ટિતાચેષ્ટદિક્તટઃ ।
ક્વચિદ્વિદ્યાધરીસિદ્ધનૃત્યગીતસરિત્તટઃ

ક્વચિદુદ્વર્ષદમ્ભોદસરિદ્બાહુલુઠત્તટઃ ।
ક્વચિત્સતતગાનીતનીતનાનાભ્રસત્પટઃ

ક્વચિત્કમલિનીકોશવક્ત્રસ્થાધ્યાનમણ્ડલઃ ।
ક્વચિત્સ્વર્ગાઙ્ગનાસિદ્ધસુન્દરીદન્તમણ્ડનઃ

ક્વચિત્તપદ્દિનકરજનતાચારસુન્દરઃ ।
ક્વચિન્નૈશતમોગેહનૃત્યન્મત્તનિશાચરઃ

ક્વચિદુત્પતદુત્પાતતયા નશ્યજ્જનાવનિઃ ।
ક્વચિત્સૌરાજ્યસંપત્ત્યા પ્રોદ્ભવત્પુરમણ્ડલઃ

ક્વચિદત્યન્તનિઃશૂન્યઃ ક્વચિજ્જનપદાવૃતઃ ।
ક્વચિચ્છ્વભ્રાન્તગમ્ભીરઃ ક્વચિત્પાતાલભીષણઃ

ક્વચિદ્બૃહત્કલ્પતરુઃ ક્વચિન્નિર્જલજઙ્ગમઃ ।
ક્વચિન્મહાકરિકુલઃ ક્વચિન્મત્તહરિવ્રજઃ

ક્વચિન્નિર્ભૂતમુદ્યાતઃ ક્વચિદુન્મત્તરાક્ષસઃ ।
ક્વચિત્કરઞ્જગહનઃ ક્વચિત્તાલમહાવનઃ

ક્વચિદ્વ્યોમોપમસરાઃ ક્વચિદ્દીર્ઘમરુસ્થલઃ ।
ક્વચિન્નિત્યભ્રમત્પાંસુઃ ક્વચિત્સર્વર્તુકાનનઃ

શિખરેષુ શિલાસ્તસ્ય સામાન્યાચલસંનિભાઃ ।
સન્તિ સુસ્થિતકલ્પાભ્રા રત્નમય્યોઽમ્બરામલાઃ

ક્ષીરોદકાર્કગૌરીણાં વનસ્કન્ધૌકસામિવ ।
વિશ્રામ્યન્ત્યનિશં યાસુ હરયો હરિયોનયઃ

તાસામુત્તરદિગ્ભાગે પૂર્વશૃઙ્ગશિલોદરે ।
નિવસામ્યહમક્ષીણવજ્રસારસમત્વચિ

વિધિના તત્ર બદ્ધાસ્મિ વસામ્યુપલયન્ત્રકે ।
અત્રાસંખ્યા મુને યાતા મન્યે યુગગણા મમ

ન કેવલમહં બદ્ધા યાવદ્ભર્તાપિ તત્ર મે ।
બદ્ધઃ સાયંતને પદ્મકુઙ્મલે ષટ્પદો યથા

તેન સાર્ધં મયા ભર્ત્રા શિલાકોટરસંકટે ।
અનુભૂતાશ્ચિરં કાલમત્ર વર્ષગણા ગતાઃ

અદ્યાપ્યાત્મૈકદોષેણ ન હિ મોક્ષં લભાવહે ।
ચિરં તત્રૈવ તિષ્ઠાવસ્તથૈવાબદ્ધભાવનૌ

પાષાણસંકટે તસ્મિન્બદ્ધાવાવાં ન કેવલમ્ ।
બદ્ધો યાવદશેષેણ પરિવારોઽપિ તત્ર નૌ

પુરાણપુરુષો બદ્ધો દ્વિજસ્તત્રાસ્તિ મે પતિઃ ।
એકસ્થાનાન્ન ચલતિ જીવન્યુગશતાન્યસૌ

આબાલ્યાદ્બ્રહ્મચારી ચ શ્રોત્રિયઃ પાઠકોઽલસઃ ।
એકાન્ત એક એવાસ્તેઽજિહ્મવૃત્તિરચાપલઃ

અહં વ્યસનિની ભાર્યા તસ્ય વેદવિદાં વર ।
ન નિમેષં સમર્થાસ્મિ તં વિના દેહધારણે

શૃણુ તેન કથં બ્રહ્મન્ભાર્યાહં સમુપાર્જિતા ।
કથં વૃદ્ધિમયં યાતઃ સ્નેહોઽસ્માકમકૃત્રિમઃ

તેન જાતેન મદ્ભર્ત્રા બાલેનૈવ સતા પુરા ।
કિંચિજ્જ્ઞેન સતૈકેન તિષ્ઠતાત્માલયેઽમલે

શ્રોત્રિયત્વાનુરૂપેણ જાયા મે જન્મશાલિની ।
કુતઃ સંભવતીત્યેવ નિર્ણીય ચિરચિન્તયા

સ્વયમેવાનવદ્યાઙ્ગી તેન તામરસેક્ષણ ।
ઉત્પાદિતાસ્મિ નાથેન જ્યોત્સ્નેવ શશિનાઽમલા

મનસા માનસીભાર્યા મન્દરોત્તમસુન્દરી ।
તતો વૃદ્ધિં પ્રયાતાસ્મિ વસન્ત ઇવ મઞ્જરી

સહજામ્બરસંછન્ના ભૂતાનાં ચિત્તહારિણી ।
પૂર્ણેન્દુબિમ્બવદના દ્યૌરિવામલતારકા

કોરકોચ્ચસ્તનભરા સમગ્રરસશાલિની ।
લતાવરવનેનેવ કરપલ્લવશાલિની

સર્વસ્ય જન્તુજાતસ્ય નિત્યં હૃદયહારિણી ।
હરિણીતારનયના મદનોન્માદદાયિની

લીલાવિલાસૈકરતા હેલાવલિતલોચના ।
ગેયવાદ્યપ્રિયા નિત્યં ન ચ તૃપ્તાનુરાગિણી

સૌભાગ્યભોગપરમા લક્ષ્મ્યલક્ષ્મ્યોઃ પ્રિયા સખી ।
અનન્યા મોહજાલાનામખિન્ના સંપદાપદોઃ

ન કેવલમહં ગેહં ધારયામિ દ્વિજન્મનઃ ।
યાવત્ત્રૈલોક્યસદનમિદમઙ્ગ બિભર્મ્યહમ્

અહં કુલકરી ભાર્યા કલત્રભરણક્ષમા ।
ત્રૈલોક્યગૃહસંભારધારણૈકભરોદ્વહા

અથાહં તરુણી જાતા સમુદ્ભિન્નોન્નતસ્તની ।
લતોલ્લલદ્ગુલુચ્છેવ વિલાસરસશાલિની

પતિર્મા દીર્ઘસૂત્રત્વાચ્છ્રોત્રિયત્વાત્તપોરતઃ ।
કયાપ્યપેક્ષયાદ્યાપિ ન વિવાહિતવાનિમામ્

તેન યૌવનસંપન્નવિલાસરસશાલિની ।
તં વિના વ્યસનેનાહં દહ્યેઽગ્નાવિવ પદ્મિની

શીતાનિલવિલોલાસુ નલિનીષુ નિરન્તરમ્ ।
અઙ્ગદાહમવાપ્નોમિ પૂતાઙ્ગારસ્થલીષ્વિવ

ઉદ્યાનાવનયઃ સર્વાઃ પૂર્ણાઃ કુસુમવર્ષણૈઃ ।
સંપન્નાસ્તપ્તસિકતાઃ શૂન્યા મે મરુભૂમયઃ

જલકલ્લોલકહ્લારકમલોત્કરકોમલાઃ ।
સરસ્યઃ સારસારાવસરસા મમ નીરસાઃ

અહં પુષ્કરમન્દારકુમુદોત્કરમાલિતા ।
ભૃશં દાહમવાપ્નોમિ કણ્ટકેષ્વિવ દોલિતા

કુમુદોત્પલકહ્લારકદલીતલ્પપાલયઃ ।
મદઙ્ગસઙ્ગમાદ્ગ્રીષ્મમર્મરા યાતિ ભસ્મતામ્

યત્કાન્તમુચિતં સ્વાદુ વિચિત્રં ચિત્તહારિ ચ ।
તદાલોક્ય ભવામ્યન્તર્બાષ્પપૂર્ણાયતેક્ષણા

વ્યસનાનલસંતપ્તાઃ પતન્તો બાષ્પબિન્દવઃ ।
છમચ્છમિતિ મજ્જન્તિ કમલોત્પલપઙ્ક્તિષુ

કદલીકન્દલીસ્કન્ધદોલાન્દોલનલીલયા ।
લાલિતોદ્યાનખણ્ડેષુ મુખમાચ્છાદ્ય રોદિમિ

તુષારનિકરાકીર્ણં કદલીદલમણ્ડપમ્ ।
પશ્યામ્યૂષ્માણમુજ્ઝન્તં ખદિરાઙ્ગારભીષણમ્

નલિનીનાલદોલાસુ સારસીં સારસાશ્રિતામ્ ।
દીનાનના વિલોક્યાન્તર્નિન્દામિ નિજયૌવનમ્

રમ્યે રોદિમિ મધ્યસ્થે પદાર્થે યામિ સૌમ્યતામ્ ।
હૃષ્યામ્યશોભને દીના ન જાને કિમહં સ્થિતા

દૃષ્ટાનિ કુન્દમન્દારકુમુદાનિ હિમાનિ ચ ।
મયા કામાગ્નિદગ્ધાનાં ભસ્માનીવ દિશં પ્રતિ

આનીલપલ્લવમૃણાલલતોત્પલાનાં
કહ્લારકુન્દકદલીદલમાલતીનામ્ ।
શય્યા મમાઙ્ગચલનેન વિશોષયન્ત્યા
વ્યર્થં ગતાનિ નવયૌવનવાસરાણિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મોક્ષો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ પા૦ વિદ્યાધરીવ્યસનવર્ણનં નામ ચતુઃષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ