યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.63

ત્રિષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
તવ સ્ત્રિયાઽસ્વરૂપેણ દેહેનાભૂત્તયા કથમ્ ।
કથમુચ્ચારિતાસ્તત્ર વર્ણાઃ કચટતાદયઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
વર્ણેષુ ખશરીરાણાં વર્ણાઃ કચટતાદયઃ ।
કદાચનાપિ નોદ્યન્તિ શવાનામિવ કેન ચ

વર્ણોચ્ચારોઽભવિષ્યચ્ચેત્પ્રકટાર્થસ્તતઃ ક્વચિત્ ।
સ્વપ્નેષ્વન્વભવિષ્યત્તં વિનિદ્રઃ પાર્શ્વગો જનઃ

તસ્માન્ન કિંચિત્સ્વપ્નેષુ તત્સત્યં ભ્રાન્તિરેવ સા ।
ચિન્માત્રાકાશકચનં તત્તથા ખે સ્વભાવજમ્

તદેન્દુકાર્ષ્ણ્યખતનુશિલાગેયાદિતાં ગતાઃ ।
ઇવાભાન્તિ ચિદાકાશાસ્તથા દેહરવાદયઃ ।૦

તચ્ચિદાકાશકચનં યન્નામ સ્વપ્નવેદને ।
આકાશમેવ નભસઃ કચનં વિદ્ધિ નેતરત્

યથા સ્વપ્નસ્તથૈવેદં જાગ્રદગ્રે વ્યવસ્થિતમ્ ।
આકાશમપ્યનાકાશં યથૈવેદં તથૈવ તત્

યથા કચતિ તચ્ચારુ ચેતનં ચતુરં તથા ।
યથા સ્થિતં તદેવેદં સત્યં સ્થિરમિવ સ્ફુરત્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્સ્વપ્ન એવેદં કથં જાગ્રદવસ્થિતમ્ ।
અસત્યમેવ સત્યત્વમિવ યાતં કથં ભવેત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શૃણુ સ્વપ્નમયાન્યેવ કથં સન્તિ જગન્ત્યલમ્ ।
નાન્યાનિ ન ચ સત્યાનિ ન સ્થિરાણિ સ્થિતાનિ ચ

અનુભૂતાનિ બીજાનિ બીજરાશાવિવામ્વરે ।
અન્યાન્યન્યાનિ તાન્યેવ સમાનિ ન સમાનિ ચ

પ્રત્યેકમન્તરન્યાનિ તથૈવાભ્યુદિતાનિ ચ ।
પરસ્પરમદૃષ્ટાનિ બહૂનિ વિવિધાનિ ચ

અન્યોન્યં તાનિ સર્વાણિ ન પશ્યન્ત્યેવ કિંચન ।
જડાનીવૈકરાશીનિ બીજાનીવ ગલન્ત્યપિ

વ્યોમાત્મત્વાન્ન ગગનં ન વિદન્તિ પરસ્પરમ્ ।
અપિ ચેતનરૂપાણિ સુપ્તાનીવ નિરન્તરમ્

સુપ્તાઃ સ્વપ્નજગજ્જાલમહનિ વ્યવહારિણઃ ।
અસુરા નિહતા દેવૈસ્તે સ્વપ્નજગતિ સ્થિતાઃ

અજ્ઞાનાન્ન ગતા મુક્તિં ન જાડ્યાજ્જડતામિતાઃ ।
ન દેહવન્તઃ કિં સન્તુ વિના સ્વપ્નજગત્સ્થિતેઃ

સુપ્તાઃ સ્વપ્નજગજ્જાલે સ્વાચારવ્યવહારિણઃ ।
પુરુષા નિહતાઃ પુંભિસ્તે તથૈવ વ્યવસ્થિતાઃ

નિર્મોક્ષા નિઃશરીરાસ્તે ચેતનાવાસનાન્વિતાઃ ।
દૃષ્ટં સ્વપ્નજગજ્જાલં વિના ચ ક્વ વસન્તુ તે

સુપ્તાઃ સ્વપ્નજગજ્જાલવ્યવસ્થાચારચારિણઃ ।
યે હતા રાક્ષસા દેવૈસ્તે યથૈવ વ્યવસ્થિતાઃ

એવં યે નિહતા રામ કિં તે કુર્વન્તિ કથ્યતામ્ ।
અજ્ઞત્વાન્ન ગતા મુક્તિં ચેતનાન્ન દૃષત્સ્થિતાઃ

સાદ્ર્યબ્ધ્યુર્વીજનં દૃશ્યમિદં સર્વં યથાસ્થિતમ્ ।
ચિરાયાનુભવન્ત્યેતે યથેમે વયમાદૃતાઃ

તેષાં કલ્પજગત્સંસ્થા યથાસ્માકં તથૈવ તાઃ ।
અસ્માકં જગતીસંસ્થા યથા તેષાં તથૈવ ચ

એતેષાં સ્વપ્નપુરુષાસ્ત એવેમે વયં સ્થિતાઃ ।
યે ચ તે નામ સંસારાસ્તેભ્ય એકમિમં વિદુઃ

તે સ્વપ્નપુરુષાસ્તેષાં સત્યા એવાનુભૂતિતઃ ।
આત્મનોઽપિ પરસ્યાપિ સર્વગત્વાચ્ચિદાત્મનઃ

યથા તે સ્વપ્નપુરુષાઃ સત્યમાત્મન્યથાઽપરે ।
તથાપિ સ્વપ્નપુરુષાઃ સત્યમેવ તથૈવ તે

સ્વસ્વપ્નપુરપૌરા યે ત્વયા દૃષ્ટાસ્તથૈવ તે ।
સ્થિતાસ્તત્ર તથાદ્યાપિ બ્રહ્મ સર્વાત્મકં યતઃ

પ્રબોધેઽપિ હિ ભિદ્યન્તે સ્વપ્નભાવા યથા સ્થિતાઃ ।
તથા સ્થિત્યાનુભૂયન્તે પરબ્રહ્મતયાથવા

સર્વં સર્વાત્મ સર્વત્ર સર્વદાસ્તિ તથા પરે ।
યથા ન કિંચિન્નાકાશે ન ક્વચિન્ન ચ હન્યતે

નિરન્તરે પરાકાશે નિરન્તે ચ વિનોદયે ।
નિરન્તે ચિત્તસંઘાતે નિરન્તે જગતાં ગણે

પ્રત્યાકાશકલાકોશં પ્રતિસંસારમણ્ડલમ્ ।
પ્રતિલોકાન્તરાકારં પ્રતિદ્વીપં ગિરિં પ્રતિ

પ્રતિમણ્ડલવિસ્તારં પ્રતિગ્રામં પુરં પ્રતિ ।
પ્રતિજન્તુ પ્રતિગૃહં પ્રતિવર્ષં યુગં પ્રતિ

યાવન્તો યે મૃતાઃ કેચિજ્જીવા મોક્ષવિવર્જિતાઃ

સ્થિતાસ્તે તત્ર તાવન્તઃ સંસારાઃ પૃથગક્ષયાઃ

તેષામન્તર્જનાઃ સન્તિ જનં પ્રતિ પુનર્મનઃ ।
પુનર્મનઃ પ્રતિ જગજ્જગત્પ્રતિ પુનર્જનઃ

ઇત્થમાદ્યન્તરહિત એષ દૃશ્યમયો ભ્રમઃ ।
બ્રહ્મૈવ બ્રહ્મવિત્પક્ષે નાત્રેયત્તાસ્તિ કાચન

કુડ્યે નભસ્યુપલકે સલિલે સ્થલેઽન્ત
શ્ચિન્માત્રમસ્તિ હિ યતસ્તદશેષવિશ્વમ્ ।
તદ્યત્ર તત્ર જગદસ્તિ કુતોઽત્ર સંખ્યા
તજ્જ્ઞેષુ તત્પરમથાજ્ઞમનઃસુ દૃશ્યમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ પા૦ જગત્તત્ત્વૈક્યપ્રતિપાદનનામ ત્રિષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ