યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.62-2

દ્વિષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અત્ર રાઘવ વક્ષ્યેઽહમિતિહાસમિમં શ્રૃણુ ।
યદ્વૃત્તં કસ્યચિદ્ભિક્ષોઃ કિંચિન્મનનશાલિનઃ

આસીત્કશ્ચિન્મહાભિક્ષુઃ સમાધ્યભ્યાસતત્પરઃ ।
નિત્યં સ્વવ્યવહારેણ ક્ષપયત્યખિલં દિનમ્

સમાધ્યભ્યાસશુદ્ધં તત્તસ્ય ચિત્તં ક્ષણેન યત્ ।
ચિન્તયત્યાશુ તદ્ભાવં ગચ્છત્યમ્બ્વિવ વીચિતામ્

કદાચિત્સ સમાધાનવિરતોઽતિષ્ઠદેકધીઃ ।
કિંચિત્સંચિન્તયામાસ સ્વાસનસ્થઃ ક્રિયાક્રમમ્

તસ્ય ચિન્તયતો જાતા પ્રતિભેયમિતિ સ્વતઃ ।
ભાવયામ્યાશુ લીલાર્થં સામાન્યજનવૃત્તિતામ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય ચેતોઽસ્ય સ્થિતં કિંચિન્નરાન્તરમ્ ।
સ્પન્દસંસ્થાનસંત્યાગમાત્રેણાવર્તનેઽમ્બ્વિવ

તેન ચિત્તનરેણાથ કૃતં નામાત્મવાઞ્છયા ।
જીવટોઽસ્મીતિ સહસા કાકતાલીયવત્સ્થિતમ્

જીવટો વિજહારાથ સ સ્વપ્નપુરુષશ્ચિરમ્ ।
સ્વપ્નનિર્માણનગરે કસ્મિંશ્ચિત્પુરવીથિષુ

તત્ર પાનં પપૌ મત્તો ભૃઙ્ગઃ પદ્મરસં યથા ।
લીલયૈવ દૃઢં હૃષ્ટઃ સુષ્વાપ ઘનનિદ્રયા

સ્વપ્ને દદર્શ વિપ્રત્વં પાઠાનુષ્ઠાનતુષ્ટિમત્ ।
પ્રતિભામાત્રસંપન્નાં ચિત્તે દેશાન્તરાપ્તિવત્

કદાચિત્સ દ્વિજશ્રેષ્ઠસ્ત્વહર્વ્યાપારનિષ્ઠયા ।
સુષ્વાપાન્તર્વ્યવહૃતિર્બીજતાયામિવ દ્રુમઃ

દ્વિજોઽપશ્યત્સ્વયં સ્વપ્ને સામન્તત્વમથાત્મનિ ।
સ સામન્તઃ કૃતાહારઃ કદાચિદ્ધનનિદ્રયા

અપશ્યદ્રાજતાં સ્વપ્ને કકુબ્વલયપાલિનીમ્ ।
લાલિતાં ભોગપૂગેન પુષ્પૌઘેણ લતામિવ

સ કદાચિન્નૃપઃ સ્વસ્થઃ સુષ્વાપાસ્તમિતેહિતઃ ।
પુરોભાવિનિજાચારઃ સ્વકાર્યમિવ કારણે

અપશ્યત્સ્વાત્મનિ સ્વપ્ને સુરસ્ત્રીત્વમનિન્દિતમ્ ।
વૃક્ષકોશરસોલ્લાસે મઞ્જરીત્વમિવોદિતમ્

સા સુરસ્ત્રી રતિશ્રાન્તા નિદ્રાં ગાઢામુપાગતા ।
મૃગીત્વમાત્મનિ સ્વૈરમાવર્તત્વમિવામ્બુતા

સા મૃગી લોલનયના કદાચિન્નિદ્રયા હૃતા ।
સ્વપ્ને દદર્શ વલ્લીત્વં સ્વાભ્યાસાદ્દૃઢમાત્મનિ

તિર્યઞ્ચોઽપિ પ્રપશ્યન્તિ સ્વપ્નં ચિત્તસ્વભાવતઃ ।
દૃષ્ટાનાં ચ શ્રુતાનાં ચ ચેતઃસ્મરણમક્ષતમ્

સા બભૂવ લતાપુષ્પફલપલ્લવશાલિની ।
વનદેવી વનોદ્યાનલતાગૃહવિલાસિની

બીજાન્તસ્થાઙ્કુરાકારરૂપયેહાધિરૂઢયા ।
સાપશ્યદન્તઃસંવિત્ત્યા સ્ફુટં લવનમાત્મનઃ

કંચિત્કાલં સુષુપ્તસ્થં કલયા જડતાં ઘનામ્ ।
અનુભૂય દદર્શાથ સ્વાત્માનં ભ્રમરં સ્થિરમ્

ષટ્પદો વિજહારાથ વને વનલતાસ્વસૌ ।
પદ્મિનીષુ ચ ફુલ્લાસુ તરુણીષ્વિવ વલ્લભઃ

પ્રિયાબિમ્બાધરસ્વાદુરસવત્કૌસુમં મધુ ।
ભ્રમત્કુસુમસંઘાસુ મુક્તાવલ્લીવિલાસિષુ

સ બભૂવ સરોજિન્યાં વ્યસની વિસનાલગઃ ।
ક્વચિદેવ રતિં હ્યેતિ ચેતો જડમતેરપિ

તામાજગામ નલિનીં પરિલોલયિતું ગજઃ ।
રમ્યવસ્તુક્ષયાયૈવ મૂઢાનાં જૃમ્ભતે પદમ્

નલિની મર્દિતા સૈવ સમં તેન સ ષટ્પદઃ ।
ગતો દન્તાન્તરં વ્રીહિરિવ ચૂર્ણત્વમાયયૌ

ભ્રમરો વારણાલોકાદ્વારણાલોકભાવનાત્ ।
દદર્શાત્માનમામોદમત્તહસ્તિતયોદિતમ્

શુષ્કસાગરગમ્ભીરે ગજઃ ખાતે પપાત હ ।
તમોઘનઘને શૂન્યે સંસાર ઇવ જીવકઃ

બભૂવ વલ્લભો રાજ્ઞો મહાપરબલાન્તકઃ ।
સદા મદબલક્ષીબો ઘૂર્ણોતીવ નિશાચરઃ

કદાચિદસિનિસ્ત્રિંશચ્છિન્નઃ સોઽસ્તમુપાયયૌ ।
વિવેકાનિલનિર્લૂનરૂપો જીવ ઇવાત્મનિ

પશ્યન્ગજઘટાકુમ્ભસ્થલાગ્રોચ્ચલિતાનલીન્ ।
ગણ્ડસ્થભ્રમરાભ્યાસાદ્ગજો ભૂયોઽપ્યભૂદલિઃ

સેવમાનો વનલતાં પુનરાયાત્સ પદ્મિનીમ્ ।
દુસ્ત્યજો હિ દુરભ્યાસો વાસનાનામબોધિનઃ

તત્ર હસ્તિખુરાક્રાન્તઃ પુનઃ સંચૂર્ણતાં યયૌ ।
પાર્શ્વસ્થહંસસંવિત્ત્યા બભૂવ કલહંસકઃ

કલહંસશ્ચિરતરં યોનિષ્વન્યાસુ સંલ્લુઠન્ ।
કદાચિદ્બહુભિર્હંસૈઃ સંગતો વિજહાર હ

બ્રાહ્મહંસાત્મિકા સંવિત્સશબ્દાર્થવતી મનાક્ ।
તત્ર પુષ્ટાસ્ય તસ્યાન્તઃ પ્રાગણ્ડરસબર્હિવત્

સ તચ્ચિન્તાં ચરન્મૃતો દૃઢં વ્યાધિઘુણાહતઃ ।
તત્સંવિત્ત્યનુસંધાનાજ્જાતઃ પદ્મજસારસઃ

તત્રાતિસતતવિવેકવતો વિલાસૈઃ
સંબોધિતો વિગતલૌકિકવસ્તુદૃષ્ટિઃ ।
મુક્તઃ સ્થિતો નનુ યુગાન્તવિધૌ વિદેહ-
મુક્તેન તેન કિમુ ભાવિ વિભાવ્યમેતત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહા૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વા૦ પૂ૦ જીવટોપાખ્યાને સ્વપ્નશતરુદ્રીયે ભિક્ષુસંસારોદાહરણં નામ દ્વિષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ